Kızıl Partizan

(hikäyä)
Saratovnıñ tatar gemnaziyäsennän Radişev uramı belän askarak töşsäñ, ällä ni gemnaziyädän yırak tögel Kadiça äbineñ öye tora.

Bögenge köngä ul öydä kem tora, minegenä tögel, avıldaşlarımnı da kızıksındırmıy.

Ä illençe yıllar ahırında, altmışınçı yıllar başında, Kadiça äbineñ öye, bezneñ avıl halkı öçen kunak yortı gına tögel, satu—alu yortı diyep tä äytergä bula ide.

Avıldan nuca belän kilgän halık fatirga Kadiça äbigä genä töşä, çönki kunıp çıgu öçen hakı arzan, ber sum gına, (sarı berlek), säke kiñ, yoklarga tıgız tögel.

Närsä kirägeñne, kiyem salımmı, ällä başka nucañ barmı, barsın äytep birälär.

Kaya barırga, kemgä yulıgırga, ul, yäisä bu, zatnıñ hakın, sıyfatın, añgartalar.

Pasport soramılar—kolhozçıda ul yukta.

Miña Kadiça äbigä fatirga kerergä turı kilmäde, Sarıtauda kardäşlär bulganga, alarga töşä idek, tik bare ber äbi belän küreşep süläşergä yul çıktı.

Altmışınçı yıllarnıñ başında, avıl citäkçeläre, avılda sau kalgan gracdannar sugışı veterannarınıñ, baştan ütkännären, yazıp alıp, yaş üsmer buınga citkerergä kiräk diyep sanap, eşkä totındılar.

Min mäktäptä komsor bulganga miñada eş tabıp, veterannar belän oçraşırga öleş çıgardılar. Hösäyen babaydan gracdannar sugışı turında istäleklären yazıp alırga.

Uñay vahıt tabıp, babay belän oçraştım, akıllı, sabır keşe ide babay.

- Sülim balam, sülim, yädemdä kalgannarın.

Tik bezne 18-yaş tulmagannarnı, Uralskinı aklardan azat itkäç, öylärgä cibärdelär.

Min iyünnän yanvar ahtıgına tike genä sugışıp ölgerdem.

Ä bezneñ kürşelär, ber semyadan,*öçäü kızıl partizanga yazıldılar, ataları häm ike olı, alarnıñ tohomı, morza tohomı diyep halık süli ide, familiyäläre Yurgenov, bez yurgınnar diyä idek, alar sugışnıñ başınnan ahrına tike sugıştılar.

Min, bezne Derkul stantsiyäsendä, öygä ozatır öçen, vagonga utırtkanda Usmannı kürdem, koçaklaşıp saubullaştık, änise belän señelenä säylyam ätergä kuştı.

Şulay itep min öygä kayttım, kürşe yurgınnar kaldılar, avıl halkı belän polkta.

Ä, kızıl partizan bulıp yazıluım bolay buldı,1918 yılnıñ iyün ayı, peçän öste, kön sayın bulmasada, kön aşa diyärlek, avılga Ural kazakları kilep kerä, halıknı talıylar, kıynılar, ir halkı, kem kaya kaça, kaçalmaganın üzläre belän barırga ak gvardiyägä kerergä çakıralar.

Berniçä yaş yegetne, üzläre belän, mäcbüri räveştä, alıp kitkännär.

Kayçan bu talau kimsetü betär diyep, halık ni eşlärgä belmiy, avılda sovet bulsada, aklar avılga kilgäç sovet räise üzedä kaça.

İsäpkä vlast bulsada - sanga yuk.

Nik ural kazakları bezneñ yaklarga höcüm itkännären soñrak beldek.

Ural kazaklarınıñ bay katlamı citäkçelegendä, 1918 yılnıñ 28 martında, ural kazakları, Sovet vlastena karşı, baş kütärälär.

Uralskiy töbägeneñ gubernya sovetın tarkatalar häm böten töbäkneñ sovetların yukka çıgaralar.

Saratov gubernyasenä bärep kerälär, Novouzenskiga tike citälär, polkovnik Borodin citäkçelegendä, ak kazaklar häm Alaş—urdanıñ banditları, Aleksander—Gaynı basıp alalar, kommunistlarnı, aktivistlarnı üterälär.

Ak kazaklar häm Alaş—urdanıñ banditları belän karşı sugışır öçen, Saratovnıñ gubernya sovetı, 1918 yılnıñ aprelenda, töbäktäge bulgan mömkinneklärdän çıgıp, kızıl armiyä otryadları oyıştıra, ul otryadlardan cıyılgan ğaskärne "Osobaya armiyä" diyep atılar, armiyädä çama belän 4 meñ ğaskäri bula.

Otryadlarnıñ şaktıy öleşe İdelneñ sul yagında, frontka yakın cirdä, oyıştırıla.

Bezneñ yaklarga yärdämgä kilgäne, Nikolayıv şähärendä häm öyäzendä oyıştırıla.

20 aprelda V. İ. Çapayıv citäkçelegendä, Nikolayıvsk kalasında, ıvak otryadlarnı kuşıp, 600 keşedän torgan ike zur otryad yasılar, bersen Çapayıv uz kul astına ala, ä ikençe otryadnı, İ. N. Demitkin citäkli häm ul otryad 23 aprelda Altata stantsiyäsenä kilep citä. Alarnıñ töp väzifäse timer yulın häm statsiyäsen saklau, aklarnı Saratovka cibärmäskä, ahır çiktä, timer yulı buylap, aklarga höcüm itep, Uralskidan bärep çıgarırga.

Berençe mayda "Osobaya armiyä" Ozinkadan, Simiglavıy marga höcüm yasıy häm Simiglavıy mar, Derku stansiyälären üz kulına ala, tik ul vahıtta "Osobıy Armiyädä" 4 meñ ğaskäri bulsa, ural kazaklarında, 12 meñ atlı ğaskär, 5 meñ cäyäüle soldat bula. Şuña kürä "Osobıy armiyä" çigenä häm front liniyäse kire Aleksandrovo Gay - Novouzensk - Altata - Nikolayıvsk tiräsenä kayta.

Menä şul "Osobıy armiyäneñ" çigenüe, iyün ayında kızıl partizan otryadları tözergä, cirle halıknı mäcbur itä.

Altatanıñ aktivisların, kommunisların ak kazaklar ütergännän soñ, halıknı cäberlägännän soñ, halık kütärelä, volostnoy idarä yanına cıyılıp üzlärennän otryad tözergä bulalar.

Därgaçta kızıllar torganın belep, avıldan väkil itep, Bikkulov Yähiyane, berniçä saylangan keşe belän, Därgaçka otryad komandirına cibärälär.

Därgaçta İ. N. Demitkinnı tabıp, Bikkulov avıl halen süli, Demitkin "Osobıy Armiyäneñ" komanduyuşisına Rcevskiga şaltırata, Altatalarga koral birergä röhsät sorıy, röhsät algaç, Bikkulov Yähiyaga mandat birep, kızıl partizan otryadı tözergä röhsät itelä häm koral birelä.

Altatalar başta üzlärendä 300 dän artık keşedän torgan kızıl partizan otryadı tözilär, şul hatle uk keşe Uzinnanda kızıl partizanga yazıla, bu ike batalenga Därgaçtan koral algaç, Verhazovkaga kilälär, halık alarnı bik yakşı karşı ala, Verhazovka da kızıl partizanga 350 keşe yazıla.

Halık yazılgaç mindä çittä kalmadım di Hösäyen babay, mindä partizanga yazıldım.

Ber niçä kön avılda tordık, batalennı rotalarga büldelär, rotalarnı vzodlarga.

Bötenebezgä vintovkalar, patronnar birdelär. Altatalar belän Uzinnar Därgaç Yanına kittelär, alar kitkäç, ikençe könne Serov bandası avılga höcüm itte.

Avılnı tupka tottı, kiçkä tike atakaların katyarıp tordık, yatıp atarga okoplar kazıdık, hazerda ul okoplarnıñ ezläre bar, mehtok belän ziratlar arasında.

Kiçen Därgaçtan atlı ğaskär kilde, alar sırttan kürengäç ük, aklar Safarkaga çigende, irtä irtyuk Altatalarda kilep citte, ni bulgan ğaskär belän aklarnı kua kittek. Serov bandası Safarkanıñ astın öskä kitergän, berdä ayıpsız keşlärne cazalagan, Yepifan utarına alıp kitep, kılıç belän çapkalap ütergän, mäyetlärne alıp cirlärgä birmägän, kızıl partizannardan ni kirägen algaç, kayadır kaçkan.

Berençe sugışulardan soñ, öç batalennan polk yasıylar, anı Musulmanskiy diyep atılar häm komandir itep täcribäse kübräk bulgan härbi keşe, Stepanov V. N. polk komandirı itep kuyalar, Bikkulov Yähiya polknıñ komisarı itep kuyıla.

Min iyün ayında polk belän avıldan kitü belän, fevral başında ügä kattem.

Tuktausız sugış, front sızıgı ber buydan tögel, töp bäreleşlär timer yul buyında, kazaklar bögen ber yaktan, irtägä ikençe yaktan, kilep bärelälär, hodayım saklasın, balam, gracdannar sugışınnan, çit il doşmanıñ tögel, kürşeñ belän ber bereñne ütereşäseñ, ayıpsız keşlär cafa çigä, ber kem öçendä gracdannar sugışı otışlı tögel, ul sugış kaygı hasrät kenä gadi halıkka kiterä.

Bu süzlärdän soñ babay yañadan süz başına kayttı, şul kürşeläremne äytäm, yurgınnarnıñ, sugıştan Usmanı gına, 1922 yılnıñ oktyaberendä kayttı.

Anaları häm keçkenä señelläre 21 yılnı kışın açlıktan üldelär, öyläre buş tordı, Usman yortların erätläde, kar yaugaç, kay vahıt bulgandır ätälmim, Kınadı Kadiçasına ülände.

Tuylar yasamıy gına, mulla nikah ukıdıda, tora başladılar.

Yaz başın bezgä kuşılıp, az gına bulsada igen çäçiyem diyep, kümäkläşep eşläde.

Kayandır barıp orlık tabıp kiterde, bezneñ ügezlär öçen orlık belän tülände.

Peçän çabarga töşär aldınnan niçekter ikäü genä kalgaç, min anardan, Usman, niçek atañ belän, agañnı yugattıñ digäç, kıska gına niçek bulganın süläp birde.

1919 yılnıñ 31 yanvarında 4 armiyäneñ komanduyuşisı itep M. V. Frunzenı kuydılar.

Ul üzeneñ prikazı belän, Ural yılgası buylap kön yakka taban, Lbişenskiga höcüm itärgä boyrık birde.

Bildän kar, köçle suıklar, 120 çakırımnık aranı sugışa, sugışa Lbişenskinı 15 marta gına kazaklardan sugışıp aldık.

1 aprelda, bezneñ Moselman polkı, öçençe brigadanıñ polkı bularak, 30 çakırım kön yakkarak torgan, Mergenev forpostında oborona tota.

Ak kazaklar küp kavaleriyä ğaskäre ciyep, öçençe brigadanı atakovat itkäç, bezneñ 197 Moselman polkı, Lbişenskinı uñ yaktan flangıdan yabıp çigenä.

Aprelnıñ 17 dä general Tolstov citäkçelegendä, 10 kavaleriyä polkı, ber pehota polkı, Semenoskayanıñ dobravoleslar drucinası Lbişenskiga höcüm itä Lbişenskinı saklap ike polk front tota, Balaşovskiy häm Penzenskiy, aklar stanitsanı kamap alalar, köçle sugıştan soñ ike polktan 300 keşe çaması gına bocranı yözep çıga.

Ul çıkkannarnıda kazaklar ezerekläp bara, kemdä bulsa ul polklardan kalırmı ide yukmı, ägär bez Moselman polkı, Kociharov forpostında alarga karşı bulmasak.

İke polk kaldıkları bezgä kuşıldı, ä bez kazaklar belän bäreleşä, bäreleşä Budarin forpostına çigendek.

Budaringa Balaşov polkınnan yözdä utız cide soldat kına tere citte.

Bezneñ polktada ülem tuktamadı, ber bälyası, ülgännärneñ bersendä kümälmädek, şulay yañgır astında yatıp kaldılar.

Skvorin forpostına citkäç, 22 yı deviziyä, ikegä bülende, ber öleşe Novouzenskiy, Malouzenskiy polklar ber batalen Nicne—Uralskiy polktan, arteleriyä, oboz belän, Uralskiga çigenep kitte.

Ä, bez berni qadär aklarnı totkarlagaç, Moselman polkı, Orlovo—Kurilovskiy kızıl partizan polkı, Nicne—Uralskiy polkınıñ ber batalenı, Balaşovskiy, Penzenskiy polklarnıñ kaldıkları, açık daladan, Derkul stantsiyäsenä çigenergä tiyeş buldık.

Töne—köne, dürt yagıbızdanda, kazaklar atakovat itep tordı, öç kön çigenep ütkän ide inde, karañgı töşär aldınnan, yözgä yakın kazak yılgadan çıgıp, bezneñ rotaga höcüm itte, zalp belän karşı alsakta, barı ber rota eçenä kılıçlar belänt kerdelär.

Ayak astı bälçek, yañgır tuktamıy, bez aşamagan, eçmägän, öslär yüeş, ä üläse kilmi, yäşäk keli, minem öskä ike atlı kazak oçıp kilgän köbek kilgänen kürep alıp, bersenä trehlineykadan attım, minem alda ätiyem häm Ähmät agam, min atkan kazak, üze yärdän işelep töşsädä, atı tuktamadı, ätine baskalap kitä yazdı, az—az gına çitkä taypılıp ölgerde häm şul uk vahıtta ikençe kazakka trehlineykanıñ ştıgı belän kadadı, tik ul bareber, Ähmät abıyımnıñ iñsäsenä kılıç belän sugıp ölgerde, kötmägändä, ätigä sugar urınına, ul kazak suñgaläy bulgan dimäk, äti ştıknı kazaknıñ gäüdäsennän tartıp çıgargaç, avıp töşte, yärdän salındı, suñ kulında kılıçı, Ähmät abıyım at ayak astında tartışıp, can birep yata, iñsä tamırlarınnan, kanı çaptıra, bu eş ber mizgel eçendä buldı. Bu ahtık kazaklar tögellegen bez bik yakşı añgardık, äti taya –taya yanıma çabıp kilde, adya malay atına ışıklanıp artkarak kitiyek, bulmasa bötenebez monda yatıp kalabız, diyep, abıynı ütergän kazaknıñ atınıñ tezgenenän totıp, artkarak çigendek, tik kotolabız digändä genä, ätigä pulya kilep bärdedä atam tezlänep can birde. Min anıñ başın kütärep karasamda, küzläre sungän, küz kabakların yaptım, ber minut eçendä, ike yakınım hälyak buldı, ni öçe miña mondıy yugaltu.

Şul arada karañgı töşep ölgerde, kazaklar üzläreneñ ülgännären, yaralangannarın, kaldırıp borolıp kitte, bezneñ komandirlar, kıçkıra, kıçkıra tere kalgannarnı stroyga tezä. Min ni eşlärgädä belmim, ätiyemneñ gäüdäse östendä, çügäläp toram, yarıy kürşebez, Yakıp abıy, Däydäy Seläymanı belän yanıma kilep, adya Usman balam, bas stroyga, kitiyek, äle yakınnarıña yärdäm itälmiseñ, yaktırtkaç kilep cirlärbez üzlären, diyep, mine stroyga bastırıp alıp kittelär.

Tön kata Derkul stantsiyäsenä taban çigendek, anda da, adyaşa—adyaşa berkemdä yulnı belmi. Tañ attı, ayaz, yañgır tuktadı, biş kunak bette, biş kunaknı Altatalar belän Uzinnar yakşı belä, ul häl şul ike avıl arasında bulgan, aprel urtasında buran çıgıp, kunakka barırırga çıkkan äbi belän babay, öç onokaları belän, dalada adaşıp tuñıp ülgännär, belmim inde Uzinnıkılarmı, Altatanıkılarmı tik Biş kunak bäyteneñ ike yulı yörägemne yargalıy.

Atım östendä totınmıy yärem, Koytıdan yaman bägenge hälem.

Mindä üzemdä dä şondıy häl, nindi genä uylar kilep kitmäde başıma, küz yomgançı atamnıda, agamnıda yugalttım, cirlidä almadım üzlären.

Derkul stantsiyäsenä cittek kazaklar bezne berdä tınıçka kaldırmıy, Yakıp abıy peşkän at ite belän şurba kiterep birde, ireksez genä bulsada kapkaladım, yarıy üzemne ber yañgız kaldırmılar, kem bulsada avıldaşlardan yanımda bar.

İyulneñ 23 tike ber tuktausız sugışlar polknı baytak kimette, bezgä Çapay diviziyäse yärdämgä kilgäç, kazaklarnı kuıp kittek. Tik bezne fronttan aldılarda Yırşov, Urbah, Krasnıy Kut stantsiyälärenä tınarga çıgardılar, keşlär östädelär, forma birdelär, anarga qadär härberebez üz kiyemendä sugıştı.

10 avgusta Dinikenga karşı sugışırga diyep poyız belän Atkarskiga tike bardık.

Atam belän agam kazak dalalarında ülep kaldılar, bälki kayçanda tabarmın kaberlären, diyep, süzen beterde Usman ,tik baralmadıda, tabalmadıda agay-ene berazgına hälgä kergän genä ide sugıştan soñ, kolhozlar başlandı, kolhozlargada konogop, üdädä mal ürçetep, yäşi başlagan ide halık, 1937el kilep citte, älä ni küp bulmasada, avıldanda halık doşmannarı taptılar, dürt yıl buyına sovet vlaste öçen gracdannar sugışında, sugışıp yöregän, Usmanda berdä ber kön, halık doşmanı buldıda kuydı, kildelärdä tönne alıp kittelär, uramga çıkkaç Usman, Kadiçaga kit monnan, küçep kit, diyep kıçkırdı, avızına sugıp, maşinaga bökläp tıktılar militsionerlar.

Tañ atkaç Kadiça bezgä kerde, Hösäyen bulış inde, niçektä kitärgä, min anarga karañgı töşkäç kaya kiräk itep kuyam diyep şandırdım, bar anıklan diyep öyenä katyardım, minem öydägelär karşı bulsada, atlar karauçı Söläyman belän süläşep, tönne Altata stantsiyäsenä itep poyızga utırtıp cibärdem Kadiçanı.

İke könnän soñ Kadiça artınnan alırga kildelär, soraşıp yöresälärdä, ber kemdä ber zatta sülämägän, kara maşina buş kitte.

Ber niçä yıl Kadiçanıñ häm balalarınıñ yazmışı miña bilgesez ide, illençe yıllarnıñ urtasında, (mıyıklı katkaç) Saratovta nindider Kadiça fatir tota ikänlege işetelde.

Säbäp tabıp, Saratovka barıp küreştem, Kadiçada böten balalarıda sau sälämät.

Tumagan äle dönyaga, tatar tamırın çabatın keşe, tatarnıñ Kadiçaları bulsa tumasta.

Sin yeget ul äbi belän üzeñ barıp sülä, anarga köñel bulır, siña ürnäk.

Hösäyen babay täkdim itkängä, min Saratovka barıp, Kadiça äbi belän oçraşırga häm Yurgın Usmanı, kızıl partizan turında, mäglümätlärne tulayım yasarga buldım.

Kürşelär avtobus yallap Saratovka tuyga bara ikänneklären işetkäç, alar belän barırga soraldım.

- Adya, arada ber aynık keşe bulır het, diyep kürşe Mänsur abıy alar belän barırga röhsät birde.

Saratovka barganda tınıç bulsada, öygä kaytkanda Mänsur abıy ätkänçä, yañgız aynek idem, bötenese azgına bulsada eçep algan, tuy ul tuy, barısıda berdän süli, tıñlauçı min ber üzem.

Nişliseñ tüzdem, äbi belän oçraşıp sülägän süzlär tässirendä yırak yul bulsada sizelmi vahıt ütte.

Kadiça äbineñ öyen tiz taptım, şakap kerdem, işektä, kabakta, bastırmagan, kerep saularmısız diyüemä, Kadiça äbi ber yalgışsız, sin balam İlminneke bulırsıñ, süläşeñ alarnıkı diyep miña süz başlarga ciñellek yasadı.

Ehe, min äytäm, İlminneke, sezgä kildem, sezneñ iregez Usman babay turında soraşırga.

Kadiçä äbi açulana töşsädä, yä yarıy, yırak yulnı yakın itep kildeñ, sülim yädemdä kalgannarın, äle zamanalar üzgärde, bälki yakşı atın märhumnıñ katyarırlar diyep süläp kitte.

Kar yaugan ide, tik dekaber kermägän, nik disäñ berençe dekaberdä minem tugan könem.

İrtän uyandım, tışta yaktırtkan, üdä sıvık, bez ikäü apalı señelle kaşma östendä, yurgan astında, säkedä yatıp torabız, äni kazan astın äldä kabızmagan, äti utınga digän çiligäne kertkän, miç yanında vahıtın kötep yata.

Anıñ kipkän yafraklarına, miç aralıgına bälägän kısır käcäbez suzıla, anarga äti äle peçän birmägän. Käcäbez kısır kaldı, täkä tabalmadık, iskedän saulıp ber stakan söt birä, budanga** salırga yarıy.

Tamak yagı bik naçar, aşarga yuk diyärlek. Niçek kış çıgabız diyep äti belän äni köndä uftanalar.

Bu köñelsez uylarımnı, işek açılgan tavış bülde, işek açılıp öygä ber zur ir keşe kerde, bez señelem Mäysärä belän, küzlärebezne tekäp karıbız, öy eçe äldä bik andıy yaktı tögel, bu ir digän kerep basıp, yartı ızbanı aldı, ak tunnan, kara bürektän, tanıdık bu Usman, küptän tögel genä ğaskärdän kayttı.

Buş öygä kilep kerde, änise, señelläre kışın açlıktan üldelär, atası belän agası, sugışta hälyak bulgannar di.

Nik bezgä kilde ikän, aşarga gına utırmasın, üzebezgädä yuk.

Äti öygä kergäç saulıklaştılar, östäl artına utrdılar, Usman kuynınnan çıgarıp, sölgegä çırgagan, närsäder östälgä kuydı, ber minutta ütmäde, öyneñ eçen cılı arış ipiyeneñ ise basıp aldı.

Oyatnı, ädäpne onotıp, señelem belän östäl artına barıp utırdık.

Usman ätigä, - Sin agay kızlarga käcä teleme tike genä bulsada äpäy kisep bir, täm itsennär, digäç ätiyem kabatlap ätkänen kötmäde, bezgädä, änigädä, üzenädä keçeräk kenä kisäklär ipidän kisep kuydı.

Min siña äytiyem, bez yılga yakın ipi aşaganıbız yuk ide, tökeregemä tevelä—tevelä, ipine yotıp cibärgänemnedä toymadım, Usman monı kürep tuktagız, häzergä bulır, torarak aşarsız diyep, kalgan ipine çırgap kuydı.

- Ya yeget ni yörüeñ, ni nuca töşte başıña digäç, Usman ätiyemä.

- Min agay turısın äytkändä, Kadiçagıznı kiyäügä sorarga kildem.

Ätiyem niçek avızın açkan ide, şulay tuktap kaldı, äni miç yanında yılarga totındı.

- Nindi kiyäü, çebeş kebekkenä üze, tiredä, seväk yarıy äldä tere kaldı, 16 da äle tulmagan.

Ätiyem dulkınlanganlıgın basaldı ahrı, tamagın kırıp.

- Ya bula anası, ike öç köndä, 16 bula inde Kadiçaga, üze ätsen, kiyäügä bargısı kelime, yukmı.

Min säke çitenä utırgan, ni üle, ni tere, avızım kipte, minem östemä kiyärgä külmägemdä yuk, şul ber östemdäge, ayagımda soldat botinkaları, yamau östenä, yamau, min algı yıllarda kızlar niçek kiyäügä çıkkannarın kürgänem bar, matur külmäklärdän, yaltıravık şällär yabınıp, tik min alarnı uyladım gına, üzemdä sizmädem ni äytkänemne.

- Ala ikän mine hatınnıkka, min rıza, baram, diyep äyteptä kuydım.

Usmannıñ şatlıgı eçenä sıymıy, avızı yırgan, ätigä nider süli, äni yılıy, señelemne Ali babay artınnan yebärdelär, ul ozak köttermäde, kilep icat kabul ukıdıda, sadakasın alıp çıgıp kitte.

Usman çäyendä, şäkärendä kitergän, çäy eçkän buldık, saubullaşıp Usmannıñ öyenä kittek. kilgäç, ikäü munça yaktık, munçaga ikäü kerdek, min üz tänemnän üzem oyalam, küm kümgäk, açlı - tuklı torganga ir keşeneñ küz karaşı tuktarlık urın yuk.

İke ay bergä yoklasakta, munçaga bergä kersäktä, timäde, cäyäklärem allangaç, tänem kıznıkına oşıy başlagaç kına, hatın buldım.

Unbiş yıl bergä tordık, unbiş minut kebek ütep kitte, iñ bähetle çaklarım Usman koçagında buldı tayım.

Hösäyen babañ sine miña cibärde diseñ, kemgädä bu dönyada burıçım bar ikän, ul keşe Hösyaen, ul 37 yılnıñ kara tönendä kolhozdan at urlap alıp, balalarım belän Altata timer yul stantsiyäsenä kiterde, kiterde genä tögel, vagongada utırtıp cibärde.

Min dürt balam belän, Kärimemä 14 yaş, ul öç yäşlek Näyläne, kulınnan da töşermäde.

Marat belän Bulat ber yaş araları, bersenä 12 bersenä 11 yaş yanımnan kitmi ni äytkänemne tıñnadılar.

Şulay bez 1937 yılnıñ avgust ahtıgında ber nindidä bulsa dokumensız, Saratov timer yul vokzalına kilep töştek.

Kemgä genä işek şakamadık, ber kemdä fatirga yebärmi, ber genä kiçkä bulsada yebäregez diyep yalvarıp soralam, yuk yebärüçe yuk.

Şonda üz üzemä, süz birdem, ägärdä kayçanda üzemneñ öyem bulsa, soralgan keşene uramda kaldırmaska, hoday täalä karşında ant ittem.

İşette hodayım, ahrı yalvaruımnı, ber keçkenä genä tıkrıkka kergän idek, arı arba belän ber tatar käläpuştan kilep kerde, urısçada yünnäp belmim vet äldä.

Malaylar belä, alar süli kübese, bu keşegä üzem tatarça däştem, fatir tabalmıy yörim diyep.

- Sine appagım ber kötü bala belän, belmim kem yebärer fatirga, äydä bögengä bezgä, kunıp çıgarsıñ, irtägäsen kürener, allanıñ birgäne, bu keşe Sabir isemle, şul tıkrıkta anıñ üz öye. bardık alarga, balalarga idängä kaşma cäydektä yattılar, bez anıñ hatını Mörşidä apa belän, miña nişlärgä, kaya barırga, kemgä yulıgırga, niçek eşkä urnaşırga, soraular küp, tik cavap yuk.

İrtästen Sabir abıy miña üdä torıga kuşıp, kayadır atsız gına çıgıp kitte.

Berär säğat ütkäç, kilep kerde, bäheteñ bar ikän Kadiça, Seläünekelär ber semya, kışkıga avılga kitälär, alarnıñ üz öyläre, yaz başına tike yebärälär fatirga, yırak tögel, eştä üzeñä taptım, yaratsañ, tirmändä yıştıruçı bulıp, hezmät hakı yuk diyärlek, tik onon, yarmasın birälär. Min Sabir abıga mondıy häbärlär öçen meñ meñ rähmätlär ukıdım.

Anarga uk, Sabir abıy bezgä dokumentlar yasarga niçektä bulış digäç, bulışırga keşe Bar, tik tülärgä kiräk.

Usman miña öyläneşkäç, bik kimmätle yäşel kaşlı altın yözek, kömeş beläzeklär, çulpılar, büläk itkän ide, şolarnı töyençek belän çıgarıp kuydım.

Altın belän kömeşne karagaç, bu citärgä tiyeş diyep, yaz familyañnı, başta üzeñä yasıbız.

Kız familyamnı yazıp birdem, şul yalgan dokumenlar belän gomer ittem.

Kärimne közen uk, depoga öränçekkä birdem, yaña beleşlärem bulıştı. Marat belän Bulat cidençe sınıfnı beterginçä mäktäpkä yöredelär, annan abıları ikesendä yanına aldı. Sugışnı timer yul ğaskärendä sugışıp utkärdelär, öçesedä uçasnik.

Tora bara öyledä buldık, köyle dä buldık digän şikelle.

Balalarım bögengä bötenese sau sälämät, här bereseneñ üz fatirı, üz semyası. onokalarımda üläneştelär inde, tik Näyläneñ keçe kızı äle mäktäptä ukıy.

Mäktäptän kateşlıy ul miña berçe kerep çıga, häzer kiler inde.

Çında ber yartı säğattan işek açıldıda, çibärgenä ber kız kilp kerde.

Miña kız, tanış kebek toyıldı, ämän min anı kayadır kürgän idem, kızga bik ihtibar belän karaganımnı kürgäç, äbi miña sin yeget kiräkmägängä küzeñne yaltıratma digäç, añgardım Kadiça äbineñ küzläre, küz karaşları, yılmayuı, Näyläseneñ kızında, Safurada, tik küpkä, bik küpkä yaş, yıllar gazabı belän birtelmägän, onogınıñ yämle yöze. Äbineñ çäyen eçep ni kirägemne soraştırıp belgäç, Kadiça äbigä, äle min döreskenä Yurgenev Usman kızıl partizan diyep yazam digäç, yuk balam, Usman ul korban, kemneñder tile hıyalına oşanıp eşlängän, eşlärneñ korbanı.

Ä, kızıl partizan, ul min, Gafurova Kadiça Abdrahman kızı, üz ilemdä gomerem buyı, yäşerenep yäşädem, ber ayebım da bulmıy torıp, här ber täräzä şakagannan kurkıp, irtägä çın familyamnı belerlärdä, balalarımnan ayırırlar diyep, küz nurlarımnı saklap kalalmam diyep, gomerem buyı ut eçendä yandım.

Tik şul halık däülättän köçleräk, ul üz tärtibe belän tora, ber beresen kıyırsıtırga birmi.

İskärmä Semya* - ber atadan ike anadan bulgan ğailä, Mişärlärdä ir yagınnan tugannıknı tasvirlı torgan äytem
Bez ber siyem, urıs telenä tatarlardan küçkän bulır.
Budan** - sıyık ürä
Verhazovka 2011 yıl