Kız urlau

(Küñelle ber mäclestä söylängän vakıyga)

— Ay, tämam sagız buldıgız da soñ, yäşlär, söylä dä söylä, disez, tın alırga da birmisez. Söyli belmim bit min. Matur itep söyli belmim. Yä, yarar alaysa, söylim inde, ämma karagız anı, mıskıldan bulmasın. Cenem söymi mıskılnı.
Bu eşkä bik küp yıllar ütte inde. Bıyıl menä näq yegerme cide yıl tuldı. Turı Hikmätne, avıl cıyınında çişenderep, çıbık belän suktırunıñ ikençe yılında buldı bu häl. Anı turılıgı öçen, döresen söylägäne öçen suktırgannarın barıgız da beläsez inde. Häyer, maktanıp äytmim, maktana torgan närsä tügel ul, yegetlär,— bezgä dä, yağni yäşlärgä dä, şul uk Usman uryadniknıñ kamçısı eläkmäde tügel. Eläkte. Ni öçen, disezme? Tuktagız, häzer äytäm, sabır itegez. Başta äle min sezgä şunı äytergä tiyeş: ul çagında äle min dä sezneñ şikelle yäp-yäş yeget idem. Häzerge şikelle köçsez, betäşkän kart tügel idem...
Şaulamagız! Häzer dä äle at kebek taza, köçle, disezme? Yarar, yarar, salam kıstırmagız, zinhar. Söylägändä büldergänne yaratmıym min...
Äye, tipkäç timer özärlek yeget idem min. Sabantuylarıñda ike-öç yıl rättän batır kalıp kildem. Sibğat dus ta häzerge şikelle kart tölke tügel ide äle. Ämma şul çagıñda uk inde bik häyläkär ide ul. Anısın belep torıgız. Annarı şunı da äytergä kiräk: ul bik osta bii, biyüennän dä ostarak cırlıy ide. Anıñ tavışınnan häzer genä sıyırlar örkep kaçalar, balalar ükerep yılap cibärä, ä ul çagında, Sibğat dus cırlagaç, kızlar töne buyı yoklıy almıylar ide. Kömeştäy yañgırap çıga ide anıñ tavışı...
Maktama, diseñme, Sibğat dus? Yarar, yarar, maktamıym alaysa. Äyttem isä kayttım...
Huş, şunnan soñ! Şunnan soñmı?.. Äye, min sezgä bit äle Usman uryadniknıñ bezne ni öçen suktırganın äytmäkçe idem.
Bezneñ nikrut yılnı buldı bu. Yarıy la sezneñ eşlär yahşı. Klubıgız, kızıl poçmagıgız bar. Teläsägez — teatr kuyasız, teläsägez — kızıl poçmakka kerep, gäcit-curnallar ukıysız, törle uyınnar oyıştırasız. Bähetle yäşlär sez, billähi! Könläp tä kuyam min sezdän. Ä bez närsä? Uram buylap, avız kütärep cırlap yöri idek tä, tuñgaç, yä aulak öylärgä, yä munçalarga kerep utıra idek. Aulakta inde, bilgele, cırlaşasıñ, arka sugış, baldak salış uynıysıñ, ä munçada — karta.
Şulay ber zaman bik tuñdırdı, katıp ülä yazdık. Bähetkä karşı, Möhämmätşa Tukrannarda aulak öy ide,— tege, sörelgän Ähmätşa kulak atasında bula inde.
Bardık. Kertmilär bit, kahär töşkän närsälär. Apalı-señelle ikäü täräzädän yäşelle-möşelle tavış belän kıçkıralar. Bik açu kilde. «Äydägez,— mäytäm,— yegetlär, tökeregez üzlärenä, şul päri çabaklagan, çalış ayaklı kızlarga!»
Kittek. Munçalarına kerdek, takmak çıgarırga totındık. Yuk bit, kahär, şulkadär açu kilgän, hätta takmak ta çıgarıp bulmıy. Süze kilsä — köye kilmi, köye kilsä — süze kilmi. Tämam aptıradık. Bik ozak baş vattık. Niçäme säğat utırganbız, barı dürt kenä yul çıgara aldık. İçmasa, anıñ da räte-çiratı yuk. Äle dä isemdä:
Şıñşıy-şıñşıy kem ul anda Kön dä biş külmäk kiyä? Çalış ayak, käkre borın, Tukran kızı Zäkiyä, —
digän takmak ide ul.
Yuk, takmagıbız barıp çıkmadı bezneñ. Menä şunda kaysıbızdır: «Äydägez, yegetlär, bulmasa bulgan ikän, açudan munçaların tuzdırıp taşlıyk»,— dip salmasınmı! Bezgä şul citä kaldı. Küz açıp yomgançı munçanı büränäsen büränägä tuzdırdık ta taşladık. Hätta miçlären dä iştek, kazanın da vattık. Küñellär kütärelep kitte, tängä dä cılı kerde. Şatlıktan cırlıy-cırlıy, sızgıra-sızgı-ra, uram buylap tagın bik ozak yördek.
İke könnän soñ bezne karavıl öyenä çakırdılar. İsän genä torasıñmı! Usman uryadnik, starosta, Möhämmätşa Tukran, tagın berniçä keşe şunda küzlären çekräytep utıralar. Fälän dä tögän, ul da bu... Şul, iskä töşerep torası da kilmi, ayu-ayu yegerme yegetneñ härkaysına Usman uryadnik üze kamçı belän ikeşär tapkır tamızdı. Yänäse, patşa soldatı bulaçak keşelärne sudka birergä telämäde. Tik Yärhämetdingä genä sukmadı. Atası bay ide anıñ. İmeş, ul, vatmıyk, dip kiñäş itkän bula, yänäse. İtte pıçagım, itmägän kaya!
İh, yegetlär, belsägez ide sez şul çaktagı ärnüne. Arka sızlaganga tügel, hurlıktan ärnedek bez. Küz yäşsez, tavışsız yıladık... Munçasın korıştırıp birdek, hätta miçen dä çıgardık. Kadalıp kitsen. Menä niçek ide ul bez yäş çakta. Tfü!
Şul yılnı öylänergä uyladım min. Naborga bargaç, Sibğat dusnı bötenläy kaldırdılar, ä mine, yäşe tulıp citmägän, dip, ber yılga — yäşelgä. Köz tugan idem min. Närsä, mäytäm, kiläse yılga soldatka kitep barsam-nitsäm, ällä kaytam, ällä yuk, mäytäm, içmasa, ber genä yıl bulsa da hatınlı bulıp kalıym, dim. Küz taşlagan, küñel salgan kız da bar ide minem. Yugarı oç Sattar kızı Näfisä. Kız çibär ide,— süz yuk. Buyı da, sını da kilgän ide. Ul küz diseñme, ul kaş diseñme... kıskası, ber kaşık su belän yotarlık ide. Ul çagıñda aña gıyşık totıp yörüçe yegetlär dä az tügel ide äle. Sibğat dusnıñ da küñele bar ide añda. Berniçä märtäbä miña üzeneñ seren dä açıp birde. «Şämsetdin dus,— dide,— şul Näfisä tämam başımnı äyländerde bit,— dide,— aşaganım aş tügel, yoklaganım yokı tügel, ışan,— dide,— ayagürä töş kürep yörim»,— dide. Yegetem ah itä. Minem enekäştän sırlap-sırlap hatlar yazdıra, canım da canaşım, kara kaşım, karlıgaçım, kamış barmagım, kömeş tırnagım... Mondıy hatlarnı minem enekäş buş vakıtlarında distäläp yaza ide. Bäyäse biş tiyen. Teläsä kaysın al.
Şunnan soñ min, yegetemneñ ah-zarların tıñlap tor-dım-tordım da, ber zaman anı çınlap kızganıp, hiç yalgan tügel, üzemneñ dä aña gıyşık totkanımnı äytep saldım. «Çıda, mäytäm, Sibğat dus, tüz. Minem dä, mäytäm, aşaganım aş tügel, yoklaganım yokı tügel. Tüzärgä kiräk»,— dim.
Süzlärem yegetkä yahşı täesir itte bulsa kiräk,— şunnan soñ ul Näfisä turında avız açıp nik ber süz äytsen. «Vät,— dip uylıym min eçemnän genä,— çın duslık menä kayda belenä ul. Näfisägä ğaşıyq ikänemne äyttem genä, yeget iñde anı häzer telenä dä almıy, onıtırga tırışa»,— dim. Serne birmi genä, kayçak min anıñ kılların tartkalap karıym. Ber zaman ul miña tup-turı äytep saldı: «Şämsetdin dus, üzeñ uylap kara,— dide ul,— ber kızga ike dus gıyşık totkaç, närsä bulıp çıga inde ul? Talaş kına. Onıtırga uyladım min anı,— dide.— Döresen äytim, hiç tä yalgan tügel, inde onıttım da,— dide.— Bez anı zerä genä matur dip yörgänbez ikän. Çınlap karasañ, anıñ ber dä artık cire yuk, hätta ul äle Mincihannar, Gölca-mallar, Nurkamallar yanında çüp kenä,— dide.— Alarnıñ kisep taşlagan tırnagına da tormıy», —dide. Şunnan soñ inde ul Näfisäne tuktausız yamanlıy başladı. Bilgele inde, min karışıp tormadım. «Bik şäp,— dip uyladım eçemnän,— altın yeget ikänseñ. Rähmät kenä töşsen siña, dus itä beläseñ ikän. Şulay da, yeget, matur belän yämsezne ayıra belmiseñ ikän äle»,— didem. Şunnan soñ Näfisägä bulgan gıyşkım minem könnän-kön arta gına bardı...
Tukta äle, tamak kibep kitte şikelle. Bulmasa, berne salıp bir äle şunnan, Asiyä.
Kodanıñ sırası bik tä uñgan inde, tamagım rähätlänep kitte...
Närsädä kaldık äle?.. Äye, gıyşkım könnän-kön arta gına bardı minem... Näfisäneñ küñele sindä bar ideme soñ, disezme? Büläkläremne ala, täräzä töbenä bargaç, çıga torgan ide. Bulgan, küräseñ. Soldattan isän-sau kotılıp kalsam, yabışıp çıgarga da väğdä birgän ide. Şayarıp, cır belän äytep birgän ide ul anı miña. Tukta äle, cırı niçek ide soñ äle? Häteremnän çıgıp kuydı... Ä, menä niçek ikän:
Barır idem, sin alsañ, Közge nabordan kalsañ; İrkälärgä irkäm bulmas, Soldatka kitep barsañ.
Äytep üttem bit inde, mine ber yılga kaldırdılar, dip. Ä kiläse yılda, bilgele, mine alaçaklar ide.
Şulay, könnärneñ berendä min kızga: «Yä, Näfisä, bägırem, nişlibez? Çıgasıñmı, yukmı?» — didem. Uylıym äle, dide. Äydä uylasın, mäytäm, kiñäşsen: «Kiñäşle eş tarkalmas»,— digännär kartlar.
Tarkalmadımı soñ, disezme? Tuktagız, zinhar, büldermägez. Äyttem bit inde min sezgä, büldergänne yaratmıym, dip.
Şulay, kızga ber äytäm, ike äytäm, öç äytäm, hätta dürt tä, biş tä äytäm, äytäm dä äytäm, ä ul haman uylıy da uylıy. Ul uylagan sayın, minem gıyşkım arta bara. Tämam başımnı äyländerde bit. Min dä inde ayagürä töş kürä başladım. Kölmägez, yäşlär, hiç tä yalgan tügel. «İh,—dim min Sibğat duska,— sin söydeñ dä onıttıñ, siña berni tügel, ä menä min tereläy utta yanam»,— dim. Sibğat dus, mine yuata-yuata, kıznı yamanlıy. İmeş, anıñ ayagı da käkre ikän, tik ul bezgä kürenmi genä ikän. İmeş, anıñ täne dä ala-kola ikän, imeş, alar näselendä buma zähmäte bar ikän, imeş, ul Näfisädä dä bar ikän... Yuk, Sibğat dus närsä genä äytmäsen, anıñ süzläre minem ber kolagımnan kerep ikençe kolagımnan çıgıp kitälär ide. Näfisä turında inde min:
Baş kuyam tezläreñä, Yäş koyam ezläreñä; Suga tilmergän koş kebek, Tilmeräm süzläreñä, —
dip cırlıy idem. Çınnan da, süzlärenä tilmerä idem min anıñ.

Ber aulakta min aña kırt kisep kuydım: «Çıgasıñmı, Näfisä, yukmı? Tup-turı äyt, ikeneñ berse,— didem.— Tüzärlek hälem kalmadı»,— didem. «Ägär tüzärgä kiräk bulsa?..»— dide ul, kölep. Şundıy zähär kız ide iñde ul. Küzläre ut şikelle yana ide anıñ. Üzäkne özep ala ide. «Kızgan yäş yöräkne telgälämä!» — didem min aña. Döresen äytim, şul çagıñda min, yalınıp, yılarga da äzer idem. «Beraz uylarga irek bir»,— dide ul. Min aña ike kön vakıt birdem. İke kön dä ütep kitte. Kız cavap birmäde... Şunda inde min anı urlarga karar birdem.
Äye, min anı urlarga karar birdem. Yakın duslarımnı— Sibğat belän Gata märhümne çakırdım da uyımnı söyläp birdem. Alar da bik hup kürdelär. «Nigä ul yegetneñ başın äyländerep yöri? Çıksa çıksın, çıkmasa — çıkmaslıgın äytsen»,— didelär. Bergä-bergä urlaşırga äzer ikännären äyttelär. Sibğat dus üzläreneñ atın da yanga cikmäkçe buldı.
Yöz sum akçañ bulgançı, yöz dusıñ bulsın, digännär kartlar. Bik döres äytkännär. Bilgele, minem yöz sum akçam yuk, ämma bik yakın ike dusım bar ide. Minem uyımça, alarga härkayçan tayanırlık ide. häm min alarga tayandım da.
Huş, şunnan soñmı? Şunnan soñ kız aulak öylärgä dä yörmi, suga da barmıy... Ozın süzneñ kıskası, öyennän dä çıkmıy başladı. Anası da, atası da öydä genä yata başladılar— saklıylar. Kaysıdır kahäre alarga minem urlarga telävemne iltep citkergän...
Şulay ber ay ütte, ike ay ütte. Kıznı urlarga haman cay yuk bit. Saklıylarmı saklıylar. Tökeräm min aña, anı urlap mataşammı soñ, digän süz dä çıgardım. Faydası bulmadı. Kız haman aulak öylärgä dä barmadı, öyennän dä çıkmadı.
Ni işetim, bervakıt anı kürşe avılga birälär ikän digän häbär taraldı. Yörägem yarıla yazdı. hiç uyınsız, aşaudan-eçüdän kaldım. Menä şunda inde min, yäşlär, yokısız ütkärgän tönnärneñ çınnan da närsä ikänen añladım. Min inde kıznı ber kürer öçen canımnı birergä äzer idem. İh, yäşlär, gıyşık häleneñ avırlıgın tik üze tatıgan keşe genä belä anı!
Menä bervakıt Sibğat dus yögerep kilep citte. Küzläre şar bulgan, yöze agargan. «Näfisäne Karatalnıñ Gıyzzät buyauçı malayına birälär bit, duskay,— di.— Bügen tönlä niçek kenä bulsa da urlarga kiräk,— di.— Bezneñ bähetkä, bügen kiç belän Sattar abzıy da Yälçek bazarına çıgıp kitä. Tuy kiräk-yarakları alırga»,— di.
«İh,— dip uylıym min eçemnän genä,— Sibğat kebek yahşı duslarnıñ buluı üze bik zur baylık. Mondıy duslarnıñ härberse yöz sum, hätta meñ sum tora. Altın duslar. Bu duslar belän berkayçan da hur bulmassıñ»,— dip uylıym.
Şunda uk bez Gata märhümne dä çakırıp alıp kildek. Kiñäştek. Näfisäne, şul tönne urlap, Naratlıga alıp kitmäkçe buldık. Anda kiyäüdäge apam bar ide minem. Aña iñde seremne açıp birgän idem...
Min inde, yäşlär, sezgä niçek itep çanaga par at cikkänemne dä, ul-bu bulsa-nitsä dip, peçän astına ike cäple sänäk kıstırganımnı da, şulay uk yörägemneñ niçek tipkänen dä söyläp tormıym.
Karañgı töşkäç, uramda halık yörmi başlagaç, bez öçäü — Sibğat, Gata häm min — par at belän Näfisälär artına barıp tuktadık. Alar Cep uramda bulganga, äveslekläre artına uk barıp tuktarga bula ide. Keşe-kara da sizärlek tügel. Bähetkä karşı, kar da az ide ul yılnı, çana yörerlek kenä.
Barıp tuktadık. Utları bar. Yoklamagannar. Bez anı, yağni Näfisäne, aldalap işegaldına alıp çıgar öçen Sibğatneñ apası belän dä söyläşep kuygan idek. Yalgan bulmasın, busın inde Sibğat söyläşte. Anıñ apası, Fährikamal tüti, Näfisälärdän yırak tügel genä tora ide. Kayçak alarga yomış belän kergäläp-çıkkalap ta yöri ide.
Ägär Näfisä işegaldına çıkmasa, işeklären vatıp kerergä äzer idek bez. Şulay eşlämäkçe dä idek. Ämma işeklären vatarga turı kilmäde, hätta Fährikamal tütineñ dä kiräge bulmadı.
Bezneñ barıp tuktavıbız buldı, kürşe ete, bugazına pıçak kadalgırı närsä, örä dä örä bit. Näq şul vakıt Näfisälärneñ çolan işege açılgan tavış işetelde. Sibğat dus, şunda çanadagı tolıplarnıñ bersen aldı da, at karagı kebek posıp, işegaldına taşlandı. Ä min nişlärgä dä belmi kaldım. Minut ta ütmäde, işegaldınnan hatın-kız tavışı işetelde: «Ah!» — dip kurkıp kıçkırıp cibärde ul. Yörägem özelep kitte. Kinät kauşap kaldım, tez buınnarımnıñ prucinaları ıçkındı. Yıgılam dip toram. Gata da inde yärdämgä yögergän ide...
Menä alar ikäü, minem söyeklemne, bägıremne kütärep alıp çıgıp, çanaga saldılar. Tuñmasın öçen östenä tagın ber tolıp taşladılar. Min, kinät kanatlanıp kitep, kuzlaga sikerep menep utırdım, alar — çana artına, kıznı totıp utırdılar. Atlarga sıdırıp cibärdem. Mesken malkaylar kanatlanganday oçıp kına kittelär. «Sibğat dus atlarnı minem üzemä totarga kiñäş itep, bik yahşı itte»,— dip uyladım min eçemnän, şatlana-şatlana. Çönki min al arnıñ ikeseneñ dä holıkların yahşı belä idem.
Ber minuttan soñ inde bez avıl başında idek. Aldan uylaşkança, monda, kuıp kilsälär-nitsälär yulnı sataştırırga dip, Sibğat dus töşep kalırga tiyeş ide. Ul töşep kaldı da.
Belmim, Naratlıga niçek barıp citkänbezder. Ällä cirdän bardık, ällä havadan,— sizmädem. Atlar da kanatlangan ide, üzem dä kanatlangan idem.
Bägırem nik ber tavış çıgarsın. Şım da yuk. Ul da mine bik şatlandırdı. «Yuk,— dim min üz-üzemä,— sin, kızıy, urlagannı yüri kötep yörgänseñ ikän,— dim.— Urlatuı kızık, küräseñ. İh, bu kızlar, kızlar, nindi häyläkärlär!»— dim.
Apalarga buran oçırtıp barıp kerdek. Kötep torgannar ikän. Şunda min Näfisäne tolıbı-niye belän öygä kütärep alıp kerep kittem. İh, şatlıgımnı belsägez ide, yäşlär,— anı min sezgä niçek dip tä äytep birä almıym. Ämma... ber minuttan soñ inde çäçlärem ürä tordı, teldän kaldım, çönki bez Näfisäne tügel, ä anıñ... anasın — Şärifä karçıknı urlaganbız ikän....
Yä, salıp biregez äle tagın berne. Tutırıbrak salıgız. Närsägäder kinät tamagım kibep kitte... Tagın berne. Ay, rähmät!.. Buldı, buldı, citte. Mägez stakannı.
Şulay, çäçlärem ürä tordı, teldän kaldım, üz küzemä üzem ışanmadım... Säke östendä Şärifä karçık yata. Ülgän dip toram. Ülsä dä, ul qadär ükenmäs idem. Ämma isemä töşkäç, häzer dä oyalıp kuyam: anı kütärep kergändä, min aña nindi genä irkä süzlär äytmädem,— canım, didem, bägırem, didem, söyeklem minem, maturım minem, didem... Kıskası, äytmägän süzlärem kalmadı. Menä närsägä oyalırga turı kilde miña...
Äye, anıñ huşı gına kitkän ikän. Torıp utırdı, yak-yagına karandı, su soradı. Belmim, berme, ikeme çümeç su eçte şunda. Apa aña yomşak süz belän fälän dä tögän, Şärifä äbi, hatalık bulgan, dürt ayaklı at ta abına, di...
Şärifä karçıknıñ küze miña töşte. «Bir äle tabagaçnı!» — dide ul. Kartlar belälär, anıñ tavışı gacäp zähär ide, annarı ul üze dä avılda berençe usal karçık ide,— avır tufragı ciñel bulsın märhümäneñ! Ä min, agaç şikelle katıp, yan säkedä utıram. Kuzgala da almıym, telem dä äylänmi, başım da ülgän koş başı kebek salınıp töşkän. Äle yahşı, apaga rähmät, tabagaçnı birmäde. Birsä, kabırgalarnı sanagan bulır ide.
Närsä diseñ, Sibğat dus? Şulay da kabırgalarıñnı citärlek sanadı, diseñme? Ay, teleñä tilçä çıksa ide sineñ! Tuktagız, yäşlär, şaulamagız. Söylim, söylim inde. Ah, kart tölke, kart tölke, anısın da söylärgä mäcbür itäseñ bit!
Apalar anı, niçek kiräk alay köyläp, bähillätep, kaytarıp taşladılar. Min dä, dönyanı küräsem kilmiçä, kaygırıp, hur bulıp, mıskıllanıp, avılga kaytıp kittem. Änilärgä sizdermäskä tırışıp, avırıym digän bulıp, işek katındagı säkegä başımnan uk börkänep yattım. Äni, mesken, mine iptäşlärem belän eçärgä bargan, isergän dip uylap, başıma karlı çüpräk kiterep kuydı, ber camayak öşegän miläş kertep birde. Karlı çüpräk belän miläşneñ yangan yöräkkä ni faydası bulsın inde anıñ?!
Yaktırdı, koyaş ta çıktı, ä min, yoklıy almıyça, urın östendä aunap yatam. Menä berzaman, töşemme, önemme, işektän Şärifä karçık kilep kerde. Kulında tabagaç. Kerde dä, yäşelle-möşelle tavış belän çäreldäp, zähär orışıp, tabagaçı belän miña ber-ber artlı kundıra başladı. Şunda inde min, bähetsezlekkä karşı, monıñ töş tügel, ä ön ikänenä tämam ışandım. Şulay da kuzgalmadım, tınımnı çıgarmadım. Döresen äytim, hiç tä yalgan tügel, bu yulı inde min üzem dä kıynarga irek birdem. Beraz yöräk basılmasmı, didem, annarı küñelem äle Näfisädän bizmägän ide. Ni äytsäñ dä, äbi bulaçak karçık bit. Äle yahşı, äni kerep ölgerde, kermäsä, başımnı çälpärämä kitergän bulır ide.
Çanaga salganda, Sibğat dus anıñ Näfisä tügellegen niçek sizmägän, disezme? Şunı sorıysızmı? Beraz sabır itegez, häzer söylim.
Menä böten bäla dä şunda şul, şul kart tölkedä. Kürmisezmeni, avızın nindi yırgan, kolaklarına citkän.
Huş... Şunnan soñ min, niçek kiräk alay kiyenep, Sibğatlärneñ atın iltergä, annarı sukır bulganı öçen Sibğatkä, tozlap-borıçlap, berärne tamızırga da niyätläp çıgıp kittem. Çınlap äytäm, bik nıklap, uñlap-sullap tamızırga, ipi şürlegen cimerergä isäp bar ide. Barıp kersäm, ni küzem belän kürim: Näfisä, Sibğat, Sibğatneñ anası, apası,— barısı bergä çökerdäşä-çökerdäşä säkedä çäy eçep utıralar. Kattım da kaldım. Tämam akıldan yazdım. Nişlärgä dä belmädem. Şunda Sibğatneñ anası, mine köyläp, sıypap, tabın yanına utırttı. Bik yahşı karçık ide märhümä, anıñ da avır tufragı ciñel bulsın!
Berazdan min, häl algaç, bizgäk totkanday kaltıranıp, Sibğatne çäynäp taşlarday bulıp: «Bu ni eş?» — didem. Äle yahşı Näfisä cavap birde. Ägär şul vakıt Sibğat cavap birgän bulsa, ikmäkter menä, böten öylären tuzdırıp, täräzälären vatıp, üzen et itep kıynap çıgıp kitkän bulır idem. «Şämsetdin akıdlım,— dide Näfisä miña şunda,— avılıbızda sin berençe matur yeget, annarı yegetneñ dä menä digäne, urta barmak şikellese, akıllısı, añlısı... Üzeñ beläseñ, avılda sineñ belän tiñläşerlek ber genä yeget tä yuk...»—dide.
Şulay dide, Sibğat dus, koyaştır menä, hiç tä yalgan tügel. Zinhar, büldermä äle, kart tölke! Tukta inde, soñınnan söylärseñ!
Yuk, şulay dip äytte märhümä, ul, bik döresne äytä torgan kız ide. Äle ul gınamı soñ! «Ägär,— dide,— soldattan kotılıp kalgan bulsañ, Şämsetdin akıllım, sinnän başka beräügä dä çıkmas idem. Sibğat Täkärlekkä äylänep tä karamas idem»,— dide.
Sibğat dus, zinhar, tınıçlan iñde! Utır inde urınıña! Beräü dä arttırmıy, döresen söylim bit.
«Üzeñ uylap kara, Şämsetdin akıllım,— dide Näfisä annarı,— kiläse yılga sin soldatka kitäseñ. Sineñ kebek taza, zifa buylı, sılu yegetne almıy kaldıraçak tügellär. Tupka alalar sine. Dürt-biş yılga. Sugışlar da bulıp kuyuı bar... Änä anda ällä närsälär söylilär. Yä, nişlärgä kuşar ideñ miña?»
Bik döres äytte märhümä. Min tämam erep töştem. Şundıy yomşak, ışandırırlık itep söyli ide ul.
Çäylären eçmädem, sıyların kapmadım, şulay, başımnı tübän iyep, uyga çumıp utırdım-utırdım da çıgıp kittem. Nişliseñ bit! Äle häzergedäy isemdä, Näfisä artımnan yalınıp-yalvarıp äytep kaldı: «Zinhar, açu saklıy kürmä, Şämsetdin akıllım!»— dide.
İkençe könne, dus-işlärneñ bersenä dä äytmiçä, kiräk-yaraknı cıyıştırgaladım da, äti-äni belän saubullaşıp, fatihaların alıp, çitkä çıgıp kittem. Donbasska. Köz köne şunda mine soldatka aldılar.
Näfisägä äle häzer dä isem-akılım kitä: kayan belgän! Mine, çınnan da, tupka aldılar. Kaytırga ber yıl kaldı digäç, sugışlar başlanıp kitte. İke yıl sugışta yördem, öç yılga yakın Germaniyädä plenda buldım. Kaytsam, bezneñ guberna Kolçak kulında. Avılga kaytmadım. Mäskäüdä tuktadım. «Şämsetdin,— didem min şunda üz-üzemä,— dönya sugışın Sovet tuktattı, plennan sine Sovet tartıp aldı, şul uk Sovet irekle itte sine, Sovet kına cir birä siña. Şulay bulgaç, yakla Sovetnı!» — didem. Şunda min tottım da Kızıl Armiyägä üzem teläp yazıldım. Sugışlarda yöri-yöri tagın ike yıldan artık gomer uzıp kitte. Tik un yıl da biş aydan soñ gına avılga kaytıp kerdem.
Sibğat dus avılda ide. Näfisäne min kaytkançı yıl yarım elek cirlägännär ikän. Akıllı ide märhümä.

Şunda min Sibğat dustan soradım: «Yä, äyt äle, zinhar, urlagan çagında Şärifä äbi ikänen beldeñme sin, yukmı?» — didem.
«Beldem, Şämsetdin dus, Şärifä äbi ikänen belep urladım,— dide ul miña.— Şärifä äbine sineñ çanaga salıp cibärergä aldan uk plan korgan idek bez. Uzgan eş inde, Şämsetdin dus, üpkälämä! Näfisäne min dä özelep söyä idem, tik sinnän genä yäşerdem»,— dide şaytan närsä.
Avızıñnı yırma, kart tölke! Art sabagıñnı tıñlatırga häzer dä kıybat almam.
«Nigä alay eşlädeñ?»—didem min aña.— «Anasınnan hiç tä başkaça kotılıp bulmadı, saklap kına yattı märhümä. Ägär şul tönne çıgarıp almasam, irtägesen anı Karatalga birälär ide»,— dide.
«Sezneñ yülärlegegezne Näfisä beldeme?» — dip tä soradım min Sibğattän. «Yuk,— dide ul.— Näfisä anı soñınnan gına belde. Belgäç, bik üpkäläde, yıladı, ülgänçe onıtmadı»,— dide.
Çınnan da, şulay bulgan ikän. Ülär aldınnan ul änine çakırtkan da äytkän: «Ägär Şämsetdin isän-sau äylänep kaytsa, zinhar öçen, äyt, bähil bulsın, minem gayıbem yuk»,— digän. Kat-kat äytkän märhümä. Şundıy akıllı inde ul.
Yuk, üpkäm yuk minem, hätta Sibğatkä dä üpkäm yuk. Dörese genä, ul çakta öylänmi kaluım bik yahşı buldı minem. Öylänsäm, kız balanıñ çäçäk kebek, gomere yukka äräm bulır ide.
Annarı şunı da äytim: Şärifä karçıknı urlagan çagında, Sibğatlär ber kızık ta bulsın digännär. Çınnan da, yegetlär, ul çagında dönya iskitkeç küñelsez ide. Kızık tabarlık, küñel açarlık bernärsä dä yuk ide. Kayçaklarda ülärlek bulıp eç poşa ide. Ä sezgä närsä? Sez teatrlar kuyasız, matur-matur kiçälär yasıysız! Bähetle yäşlär sez! Könläşäm min sezdän, billähi, könläşäm!

1938