Kiyäü

Kem ete bu? — dip, kırıkmasa kırık tapkır kabatladı konduktor.
Läkin ber keşe dä anıñ soravına cavap birmäde. Et, üze turında söylägänne añlap, böyek ber ömet belän passacirlarga karıy. Läkin ber genä küzdä dä miherban çatkısı oçrata almıyça, gaciz buldı biçara. Şulçak et küzläre belän anıñ karaşı oçraştı. Keşe älege etneñ karaşında, satma mine, adäm, satma, äyt, bu et mineke, digen, kebek mäğnä kürde.
— Kem ete bu, ällä seznekeme? — dide konduktor, älege keşegä törtep.
— İye, mineke! — dide dä ul, etne sıypıy başladı.
Et kanäğat räveştä yalmanıp aldı, miherbanlı keşeneñ ayak oçına suzılıp yattı.
— Yaramıy transportta et yörtergä! — dip kıçkırdı konduktor.
— Fu, et ise kilä!
— Borınçık ta kigezmägän, mönsez!
— Üz maşinaña utırtıp yört yäki taksi yalla! — dip kıçkıra başladılar äylänä-tirädä.
— Avızına su kapkanmıni! Däşmiçä bara, tülä eteñ öçen dä! — dip, konduktor yanaulı kıyafät belän älege keşegä taba atlagan ide, et sikerep torıp, gäüdäse belän yaña hucasın kaplap, teşlären ırcaytıp, şundıy ırladı, konduktor algı işekkä çaklı atılıp kitte.
Keşe et öçen tüläde dä avtobustan töşep kaldı, et tä anıñ artınnan trotuarga sikerde. Avtobus kıçkırış, ızgış, läğnät töyäp kitep bardı.
— Cä! — dide keşe etkä.— Nişlibez, agayne!
— Min alay yaman et tügel! — dide mahmay.— Min barın da añlıym, äytep kenä birüe kıyın... Sukbay et min, yortsız-hucasız...
— Häy, mahmaykay! Min sine öygä alıp kayta almıym şul... Şulay ber tapkır ike mäçe, ber garip kügärçen alıp kaytkan idem, hatınnıñ ni kılangannarın belsäñ, iseñ kitär, militsiyägä qadär barıp citte. Minem hatın ettän dä yamanrak, beldeñme?!
— Beläm, sineñ ul käntäy hatınıñ — minem kız kardäşem...
— Kiçer, duskay.
— Ä min siña üpkälämim... Bez —et halkı — künekkän inde... Küpme tipke, küpme kıyın kürdek, dus keşe. Et tormışı, dip, tikmägä genä äytmilär bit...
— Ber dä yahşı tormış kürergä nasıyp bulmadımıni soñ, duskay?
— Kürdek, yahşısın da kürdek... Yahşısı tiz onıtıldı... Köçek çakta bähetle idem. Mine söyälär, übälär ide, hätta huca balaları belän bergä yoklıy idem. Tatlı hıyal gına häzer... Menä sindäy miherbanlı keşelär oçrap tora. Bar, tugan, yahşı keşelär dönyada. Läkin yahşı irlärneñ hatınnarı kabahät bula şul...
— Äydä, ni bulsa da bulır, kittek bezgä! Hatın belän ike et bulırsız.
— Ä, yuk, barmıym. Atu, öyere belän köçek tudıra başlasam, hatınıñ sine dä, mine dä öyertterep çıgarır. Yahşı süzeñä rähmät. Sinnän şäp et çıgar ide dä...
— Maktavıñ öçen rähmät!
— Gafu... İseñnän çıgarma, sineñ hatınıñ — minem señlem. Äyt sin aña, sin bit ettän tugan närsä, digen, atañ Sukbay, anañ dürt köçek kitergän, ikesen malaylarga birgännär, sine bazarda satkannar, digen... Ä menä min isän äle... Hucalarım yaña fatirga küçendelär dä, mine alırga telämädelär. Cä, huş, ceget!
— Huş, duskay!
Et üz yulı belän, keşe üz yulı belän kitep bardı. Alar tagın oçraştı. Läkin cämäğat urınında tügel, şähär çitendä, çüp öyemnäre arasında oçraştılar. Etlär öyere tuy yasarga cıyına ide. Ä keşelär öyere bite-başı kanga batkan adämne kuıp yöri ide.
— Tıgıp al! — dip kıçkıra başlıkları.
Yaralı keşene bastırıp kilä torgannarnıñ berse pıçak çıgardı. Etlär, ülem-kan ise sizep, sagaydılar. Käläş-käntäy kanga batkan keşene tanıp aldı. Bu — avtobustagı dustı bulıp çıktı.
— Bite kanlısı yahşı adäm, anı tegelärdän yaklagız! — dip ämer birde käläş-et.
Et öyere keşe öyerenä taşlandı. Kiyäü-et iñ berençe bulıp kuıp kilüçelärgä ırgıldı häm şunda uk anıñ korsagın pıçak umırıp töşerde. Başta etlär pıçaklınıñ belägen, baltırların umıra başladı. Busı belän eşne beterep, et öyere bütännär artınnan tomırıldı. Keşelärneñ kayberäüläre kaçıp ölgerde, ämma bugazları umırılgannarı sugış kırında aunap kaldı.
Çäynälgän bugazlardan beraz çitgärök eçäge kapçıgı işelep çıkkan kiyäü-et yata. Kiyäü-et ülem belän ozak tartkalaştı, ulıy, ulıy da çinıy biçara, ulıy, ulıy da çinıy canvar, küzlären mölderämä tutırıp üze kotkargan keşegä karıy. Keşe, etkä yärdäm itä almavına ürsälänep, ükerep cılıy...
Et can birgäç tä keşe ozak kına kitmäde. Şulçak käläş-et kilep tanavı belän keşeneñ baltırına törtte. Keşe dustın tanıp aldı.
— Sine yaklap kaharmannarça hälaq buldı! — dide käläş-et.— Añardan da batır et yuk ide. Dustım, kal anıñ urınına, Öyer başı bulıp. Keşelär arasında et bulgançı, etlär arasında keşe bulırsıñ!
Şulay itep, ul etlär öyerenä baş buldı...
Öyer başı etlärne tizdän süteläçäk, taşlandık ber yort işegaldına alıp kerde. Etlär, ber-berlärenä sıyınışıp, tönge yokıga taldı. Läkin Öyer başın gına yokı almıy. Küñeldä nider sıza: bu yortka taba kilgändä, karşıga anıñ elekkege hatını oçradı. Hatın anı tanıdı bulsa kiräk. Öyer başı keşe yöräge belän, et sizemläve belän ülem yakınlaşuın toydı. Ülem isenä çıdıy almıyça, Öyer başı ulıy başladı.
Et ulavın işetep, keşelär küñelenä şom töşte.
Kürşe yortlarnıñ bersendä ike keşe yoklamıy ide.
Berençe katta, poçmak fatirda, kart ber soldat can birä almıyça cäfalana.
Ber kat östä Öyer başınıñ elekkege hatını yatagında borsalanıp yata.
Tañ belener-belenmästä hatın enesenä şaltıratırga buldı. Anıñ enese, hucasız etlärne atıp, tamak tuydıra ide.
Tañ atkaç, poçmak fatir işegenä tabut kapkaçı söyäp kuydılar.
Ulıy-ulıy Öyer başı etlärne uyattı.
— Azık ezlärgä taralıgız! — dide Öyer başı.
Läkin ul ämeren tämamlıy almadı, darı-mıltık ise sizep tuktadı.
— Kaçıgız! — dip boyırdı Öyerbaşı.
Ämma soñ ide inde, kapka avızında ike keşe kürende. İkeseneñ dä kulında ikeşär köpşäle mıltık. Öyer başı üzeneñ kayınişen tanıdı.
Etlär, meskennär, koyrıkların bot arasına kısıp, äbräkäy artındagı aralıkka kerep öyeldelär.
— Çäçelegez! — dide Öyer başı.
Etlär törlese törle yakka ırgıldılar. Ber-ber artlı dürt şartlau yañgıradı. Öyer başı yanında gına dürt et kar tuzdırıp çabalana başladı.
Öyer başı kayınişe belän bergä-ber kaldı. Kayınişe, süngän tämäkesen tele belän äle ber, äle ikençe yakka küçerä-küçerä, mıltıgın kütärde, ike köpşä beryulı ike ut tökerde, kaynar yadrä keşe yörägen tişep, Öyer başınıñ kalak söyägen umırıp alıp çıgıp kitte. Şartlau belän bermälne ük Öyer başı tup-turı üterüçegä taşlandı. Märgän çitkä taypılıp ölgerde, yaralangan et gäüdäse biyek koyma aşa sikerep çıktı da kar östenä suzılıp yattı. İkençe märgän timer kıskıç belän Öyer başınıñ koyrıgınnan eläkterep, söyräp alıp kilde dä, maşina ärcäsenä kütärep ırgıttı.
Ülär aldınnan ul añına kilde häm kemneñder söylängänen işette: — Karale, nişläp bu keşe mäyete etlär yanına eläkte ikän soñ?..
1978