Latin

Кара Каз - 07

Total number of words is 4279
Total number of unique words is 1910
40.1 of words are in the 2000 most common words
57.3 of words are in the 5000 most common words
65.8 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
Шулай берничә көн эчендә түшәк иясе булды да куйды Зәйтүн. Чакыртылган врачлар да әллә нәрсә әйтә алмадылар. Нинди дә булса хәтәр авыру таба алмагач: “Үтә торган шаукым бу, һәр кешенең гомерендә бер була торган хәл”, - дип юаттылар. Янәсе, ирлеккә күчү чорында була торган хикмәтләр...
Әмма врачлар ничек кенә вәгъдә итсәләр дә, Зәйтүнгә каныккан авыру, чир тиз генә китәргә теләмәде. Күршедәге Гайшә карчыкның өшкерүләре дә ярдәм итмәде. Менә шул чакта исенә төшерде дә инде ул теге шаукымлы малайның әйткәннәрен: “Хак түләргә кирәк... Кыйммәт булачак...”
Күңеле көннән-көн тынгысызлана, гомере сүнә барса да, Зәйтүн әлегә юанырлык көч таба: “Аның каравы, әнкәй әйбәтләнде”, - дип үз-үзенең хәленә керергә тырыша иде...
3.
Зәйтүн әнисенең моңлы тавышына уянып китте. Бу моңлы аһәң аның баш сызлауларын, тән авыртуларын да томалап куйгандай булды...
Ана кешенең иртәнге намаздан соң укый торган догаларын көйләп утырган мәле иде бу. Ул көйле дога, өн белән төшне буташтырып, Зәйтүннең күз алдында әллә нинди сихри, хәтта сихерле манзаралар барлыкка китерә иде...
Әнә, таныш ишегалдында таныш сабый уйнап утыра. Бүген ул аеруча моңсу, борчулы күренә. Күтәрелеп карамаса да, Зәйтүн бу сабый карашларының сагышлы, хәтта кайгылы булуын тоя, тоеп кына калмый, аерым-ачык күрә...
Иң серлесе бу да түгел әле. Иң кызыгы - бу сабыйның сөйләшүе. Юк, ул сөйләшми дә. Бары бер сүзне генә кабатлый. Ул сүз инде ничә көннәр буе Зәйтүннең бәгырен өзә, җанын талкый:
- Хакы кыйммәт... Хакы кыйммәт... Хакы кыйммәт...
Зәйтүн күңеленең кайсыдыр тоемы белән сизенә, сизенеп кенә калмый, төгәл белә – бу күренеш төш кенә. Ә өндә аның әнисе намазлык өстендә гыйбадәт гамәле кылып утыра... Җан авазы белән Ходай Тәгаләгә дәшә, хәтта ялвара:
- И Раббым! И Аллаһы Тәгаләм! И Тәңрем! Мәрхәмәтең иксез, шәфкатең чиксез икәнен беләм... Мәңгелек кенә түгел, дөньялык та Синең ихтыярыңда... Мин Синең алда баш иям, бил бөгәм, тез чүгәм... Догаларымны, теләкләремне, рәхмәтләремне зинһар кабул ит. Үземә тигән язмышны үземә насыйп ит, үземә дигән саулыкны үземә бир!.. Моннан соң мин Синең өммәтең булырмын, колың булырмын, юлың булырмын...
Йокылы-уяулы яткан Зәйтүннең күңел түренә салкын йөгерде: нәрсә булган аның әнкәсенә? Нәрсәдер булган – бу хак. Сәер сөйләшә ул бүген. Тукта, нигә сәер булсын? Күкләр белән сөйләшү гадәти була алмас бит инде!.. Әнкәсе исә Аллаһы Тәгаләнең үзе белән сөйләшә!
Зәйтүн тагын йокы гаменә бирелде, онытылды, онытылды... Ләкин йокы сукмагы бик кыска булып чыкты. Аның иләс-миләс яткан тәне, дөресрәге, җаны ана кешенең үтә дә сәер һәм шомлы мәкаменнән сискәнеп китте:
- Йа Ходам!.. Хак Тәгаләм!.. Раббым!.. Тәңрем!.. Миңа мәрхәмәтең чиксез булды – яшәүдән өметен өзгән җанымны сафладың, йөрәгемне терелттең, сәламәтлегемне кайтардың, гомеремне озайттың... Инде минем бердәнбер улымның саулыгын да кайтарсаң иде!.. Аның гомерен дә озайтсаң иде!.. Мөмкин булса, менә шушы кабат кайткан саулыгымның бер өлешен аңа бирер идем... Мин инде яшәсен яшәгән. Ә аның гомере, бәхете алда әле. Мин аны әнә шул бәхете өчен сөеп үстердем ләса!.. Үтенеп, ялварып сорыйм – бала хакын хакласаң иде, и Раббым! Ишетәсеңме мине, Раббым? Хак Тәгаләм!..
Шунда Зәйтүн белән әллә нәрсә булды - аң-зиһене томаланып, ул ис-акылыннан язды, гырылдап, мәрт юлына китә башлады... Намазлык өстендә Ходай белән сөйләшеп утырган ана кеше түшәктәге бу хәлне шундук сизеп, күреп алды, сикереп торып, улы янына атылды, ах-вах килеп, даруларга ябышты... Бераздан ул, дару-мазарга гына ышанмыйча, һаман гырылдап, мәрткә китеп яткан малаена ашыгыч ярдәм машинасы чакыртырга мәҗбүр булды.
Зәйтүн баштарак ул тавышны әнисенең моңлы тавышы белән бутабрак ятты. Ләкин бераздан аңышты: бу тавыш әнкәсенеке дә, күрше карчыгыныкы да түгел иде. Ул яшь иде, дәртле һәм... мәхәббәтле иде!
- Апа җаным, бер дә начар авыру күрмим улыгызда... Тап-таза кебек ул... Тик менә... йөрәге зәгыйфьләнгән аның, буыны йомшаган... Әлегә берни дә кылмыйм, мин күршедә генә торам, кич кереп чыгармын... Начарланып китсә, укол-мазар кадармын... Хәзергә борчымыйм бу хәлсез тәнне... Аннары... аның чире тәндә генә түгел, җанда, ахры...
- И-и, балам, яшь кенә булсаң да, бик белеп сөйләшәсең... Үзеңнең дә бәхетләрең булсын...
- Апа җаным, бәхетем өйдә көтә мине. – Врач хатын кинәт җанланып, дәртләнеп киткәндәй булды. Моңсу, сагышлы аһәң дә шунда, янәшәдә генә иде. – Хәлимем көтә, минем өчен җан атып торган кешем... “Хәлим” диме? Зәйтүннең моңа кадәр оебрак яткан зиһене дертләп уянып китте, терелеп, тормышка кайта башлады. “Карале, бу ханымның беркөн ишегалдында фәрештәләр белән сөйләшеп утырган Хәлимнең әнисе була түгелме? Юктыр. Хәлим – аның иредер, йә сөйгән кешеседер... Әнә бит, “җан атып тора”, ди...”
Зәйтүн, күңеленә килеп кергән сәер уйлардан арынырга тырышып, торып утырмакчы булды. Ләкин, ничек кенә башын калкытырга, өйләренә фәрештә кебек килеп кергән изге затка сүз дәшәргә теләсә дә, булдыра алмады, авыру аның бөтен тәнен түшәккә беркетеп куйган, ә рухы, асылы әлегә җан түренә кайтып өлгермәгән иде...
4.
Әллә әнкәсенең догалары барып иреште, әллә Зиләнең (врач ханымның исеме шулай матур иде) шифалы кулы килеште - Зәйтүннең хәле яхшыра башлады. Ул инде аягына басты. Әлегә эшкә йөрерлек хәле булмаса да, тормышка кайтты, җаны белән дә, аңы белән дә гомеренең асыл нигезенә ябышты...
Өй дә җанланды. Бигрәк тә кичкә таба бүлмәләргә ямь тарала. Күршедән Гайшә карчык килеп керә. Аннары Зилә пәйда була. Дүртәүләп чәй эчәләр, гөбәдия белән сыйланалар. Өлкәннәр еш кына Зәйтүн белән Зиләнең икесен генә калдыралар. Яшьләр моңа һич каршы түгел, киресенчә, икесе генә калгач, тагын да җанлырак, тагын да серлерәк сүзгә керешәләр...
- Зилә, менә әйт әле: кешенең көче каян – җирдәнме, әллә күктәнме? Бу хакта медицина нәрсә ди?
Зилә сорауны артык җитди кабул итә:
- Тәнме, җанмы, димәкче буласың инде, алайса?
- Алай дисәң дә ярый. Ягъни мәсәлән, рух каян?
- Ничек карыйсың бит... Беләсеңме нәрсә дигән Гиппократ?
- Белмим, йә?
- Гиппократ әйткән: “Җир йөзендә дәваларга теләүче бер генә кеше калса, яисә дәваланырга, савыгырга теләүче берәр адәми зат калса да, кешелек җәмгыяте бетмәячәк”, дигән. Димәк...
- Димәк, кешелек җәмгыятенең язмышы теләктән тора. Ә теләк ул – РУХ дигән сүз. Рух - җәмгыятьнең иммунитеты кебегрәк, шулаймы?
- Шулай булып чыга.
Зәйтүн һаман тынычлана алмады.
- Шулай да, дәвалаганда кайсы мөһимрәк – врачның рухи көчеме, әллә авыруның, савыгырга теләүченең рухи халәтеме?
- Белмим, Зәйтүн. Моңа төгәл генә җавап биреп була микән? Икесе дә мөһимдер. Менә син фильм караганда, музыка тыңлаганда яисә китап укыганда авторның рух көчен тоясыңмы? Тоясың. Әйтмәсәң дә беләм. Әлбәттә инде, әгәр ул әйбәт әсәр булса... Иҗатның бөеклеген дә әнә шул автор рухына карап билгелиләр, минемчә. Медицина белән дә шулай: авыру кешенең рухи омтылышы, теләге врачның рухи омтылышы, теләге белән тәңгәл килеп, гармониягә керә алса гына ул савыга, терелә...
- Димәк, медицина шул ук сәнгать булып чыга?
- Әйе, шул ук Гиппократ әйткән: “Медицина – дөнья сәнгатьләренең иң игелеклесе”,- дигән.
Зәйтүнгә барыбер нидер аңлашылып җитми иде әле.
- Менә тагын әйт: бу тәңгәллек белән – авыру белән табиб арасындагы рухи гармония белән Хак Тәгалә ихтыяры, Хак Тәгалә мәрхәмәте ничек яраклаша соң?
- Зәйтүн, син дә минем малай кебек. Ул да: “Алла бармы, ул кайда яши? Фәрештә күргәнең бармы? Сөйләшкәнең бармы?” – дип теңкәгә тиеп бетерә.
- Ну, ә син ничек җавап бирәсең инде?
- Бар, димен. Нәрсә диим?.. Мин шулай уйлыйм: ахыр чиктә, кешедәге рух белән, аның ихтыяры һәм теләкләре белән әнә шул Ходай Тәгалә, синеңчә әйтсәк, Хак Тәгалә идарә итә. Яисә үзенең фәрештәләрен җибәреп, безгә шәфкатен, мәрхәмәтен күрсәтеп тора...
- Яисә... авыруын, үлемен җибәрә...
- Әйе, беләм, Ходайның башка төрле фәрештәләре дә бар... Газраил дә, Әҗәл дә юктан уйлап чыгарылмаган... Ләкин барыбер дә адәми затларның төп фәрештәләре – изге фәрештәләр, ак фәрештәләр...
- Килешәм. Фәрештәләрнең төрлесе була... шулай да, кеше өчен өйдә – үз янында йөргән тормыш фәрештәсе мөһимрәк түгелме?..
Шулвакыт әңгәмә өзелә. Зилә, өйдәге кешесен исенә төшереп, борчыла башлый:
- Ой, Зәйтүн!.. Миңа бит китәргә кирәк. Өйдә көтәләр... Китим инде мин, яме...
Шулай ашык-пошык аерылышалар да икенче көнне тагын очрашалар. Тагын сүз китә, кичә сөйләшкәннәр хакында икесе дә ныклап уйланганнар, ниндидер фикергә килгәннәр, шул уй-фикерләре аша күңел тынычлыгына ирешкәннәр...
Ләкин уйның, фикернең очы-кырые юк бит аның. Икенче көнне яңа уй калкып чыга, яңа фикер туа. Ул уйны, ул фикерне дә тиз арада тормышка, яшәешкә, күңел гаменә көйлисе бар... Күңел халәтен шушы уй-фикер язмышына бәйләп, үз язмышыңны хәл итәсе бар. Бер көнне Зилә уйчан карашлары белән Зәйтүнгә карап торды-торды да сорап куйды:
- Зәйтүн, син һәрчак “Хак Тәгалә” дип сөйләшәсең. Ни өчен Хак ул?—Җавап көтеп тормыйча, үзе шундук сөйләп китте. – Хаклык, хакыйкать, ягъни дөреслек, гаделлек дигән сүздер, әйеме? Хак Тәгалә иң беренче гаделлек сакчысы бит...
Зәйтүн аны бүлдермичә булдыра алмады:
- Шулаен шулай да, “хак”ның “бәя”, “бәһа” дигән мәгънәсе дә бар бит әле. Анысын кая куясың? Бу гөнаһлы җирдә яшәлгән гомер, кылынган гамәлләр өчен Ходай Тәгалә, Хак Тәгалә каршында җавап бирергә, хак түләргә туры киләчәк бит...
- Кара, чынлап та шулай шул, Зәйтүн... - Зилә бу ачышына сөенеп бетә алмады, ә Зәйтүннең күңелендә фәрештәләр белән сөйләшеп йөрүче малай сурәте калыкты. Ул һаман бер сүзне кабатлый иде:
- Хак түләргә туры киләчәк...
Шул җитә калды – Зәйтүннең күңелендә таныш бер тойгы кабат сызлап-сызылып тора башлады. Ул бу авыр хистән котылу юлларын эзләп,
күңеленең иң нечкә, моңа кадәр ялгыш та кагылып карамаган кылларына тиеп узды... Бу күңел кылларында яңгыраган көй Зилә белән, Зәйтүннең Зиләгә җылы, матур мөнәсәбәте белән, ике арада туып килгән изге хисләр белән, бу хисләрнең ымсынуга, ымсынуның өметкә, өметнең бәхеткә әверелүе белән бәйле якты хыяллар турында иде. Ара-тирә генә бу моңлы көйне йөрәкне өшетерлек шомлы сүзләр бүлә, аны өзгәләп ташламакчы, Зәйтүнне кабат бу гөнаһлы җиргә кайтармакчы була...
“Хак түләргә туры киләчә-ә-әк...”
Бу авыр сүзләргә ташкын кебек көчле, омтылышлы мәхәббәт хисләре белән генә каршы торып булачагын Зәйтүн төшенә башлаган иде...
Зилә аңа күптән ошый. Беренче күргән көннән үк. Зәйтүн дә кызга ошый, ахры. Ничектер, үз итеп, хәтта яратып карый ул Зәйтүнгә. Каравын карый, ә үзе һаман каядыр, кем янынадыр ашыга, туктаусыз сәгатенә карый...
Зәйтүн бу юлы да үз хисләрен белдерә алмый калды, Зилә, сәгатенә карый-карый, китәргә җыенды.
- Каядыр ашыгасыз бугай...
- Әйе шул, ашыгам, өйдә көтәләр...
- Әйтегез әле, сезнең кешегез бармы? – Җайлы сүзләр эзләп торырга бер минут та вакыты калмаган иде, Зәйтүн турысын әйтте дә салды.
Зилә кискен хәрәкәтләр белән күтәрелеп карады. Аның гаҗәпсенү катыш сагыш тулы карашларында ниндидер якты нур чагылып китте: ”Әле яңа гына белдеңме?!”
- Бар. Өйдә көтә. Инде югалткандыр, ачуланып беткәндер... Бик усал ул минем... Өйдәге кешем...
5.
Соңгы сөйләшүдән соң Зәйтүн тынычлыгын югалтты. Югалтырсың да. Зилә аңа ачыктан-ачык әйтте ләса: “Кешем бар!” – диде. Шул сүзләре белән Зәйтүннең күңелендә уянып килгән җылы хисләрне кире какты, аның барлы-юклы өметен өзде.
Зилә аларга сирәгрәк керә башлады. Элеккечә, Зәйтүн белән сөйләшеп тә утырмый. Кичләп кенә килеп керә дә, савыгып килүче ике авыру җанның хәлен белгәч, ашыгып чыгып та китә... Зәңгәр күзләрендәге нур балкышы белән матур, йомры бит очларындагы алсулык кына аның күңелендә ниндидер якты сагыш, гүзәл гамь барлыгын искәртеп кала...
Бервакыт Зилә бөтенләй күренмәс булды. Аны күршедән кереп йөрүче Гайшә абыстай алыштырды. Гомерен ялгызы үткәргән бер дөнья карчыгы ул. Зәйтүн белә-белгәннән бирле шул бер килеш – йөзгә дә, сүзгә дә... Аның белән күбрәк әнкәсе сөйләшә. Зиләне алыштыра алмаса да, күңел юатырга, тормышта япьтәш булырга барыбер ярап тора бу карчык.
Зәйтүн эшкә чыкты. Кулы да, күңеле дә хезмәтне сагынган! Ташчы эшенең дә матурлыгы, рәхәте бар икән! Зәйтүн моңа, берничә ай авырып ятып, кабат эшкә тотынгач кына төшенде.
Ләкин иртәләрен, элеккечә, сикереп торып, шундук эшкә чыгып йөгерми инде ул. Әнкәсенең моңлы тавышына уянгач, күз кабакларын күтәрмичә, керфекләрен ачмыйча гына, аның Хак Тәгаләгә багышланган теләк-догаларын тыңлап ята. Кайчакта бу догалар җанны сискәндерерлек дәрәҗәдә шомлы килеп чыга... Ана кеше һаман Аллаһы Тәгаләдән үз саулыгы, сәламәтлеге, хәтта яшәячәк гомере бәрабәренә улы Зәйтүнгә саулык-сәламәтлек, озын гомер тели...
Ничек кенә үртәлсә дә, әнкәсен гыйбадәт гамәлен бүлмәде, бу сәер теләк-догаларыннан туктатмады. “Үзе беләдер әле”, - дию белән чикләнде.
Нигә борчылырга? Иң авыры артта калды бит инде - әнкәсе әнә йөгереп йөри, үзенең дә эше көйләнергә, тормышы җайланырга тора. Эх, менә күңел дигәннәре генә һаман үз урынына утырып җитә алмый. Яралып килгән мәхәббәт хисләренең ургылып аккан ташкынын чикләр ярлар яралмаган шул әле...
Бер таңда Зәйтүн, әнкәсенең догаларына ияреп китеп, Ходай Тәгаләгә таба якынаерга, Аңа сыенырга булды. Аның янында күңеленә тынычлык, тормышына юаныч, язмышына сабырлык табарга омтылды. Изге китапта әйтелгән бит: “Колым Миңа бер карыш якынайса, Мин аңа бер колач якынаермын. Колым Миңа таба атлап килә башласа, Мин аңа табан йөгереп барырмын”, - дигән...
Ләкин Зәйтүн күңелен, тормышын илаһи йолаларга көйләп бетерә алмый калды, ниятләгән көнендә үк әнкәсе каты авырып түшәккә егылды. Зәйтүн тагын үз язмышы белән кара-каршы торып калды...
Ләкин ул бу юлы нишләргә кирәклеген белә иде. Хәлсез-буынсыз булып яткан әнкәсе янында Гайшә карчыкны калдырды да урамга чыгып йөгерде. Аңа ничек тә Зиләне эзләп табарга кирәк иде. Аның бит хәзер Зиләсе бар. Ул үзе Зиләнеке булмаса да, Зилә – аныкы! Аларныкы! Бөтен ышаныч, өмет аңарда! Игелек, изгелек булып яшәүче Зиләдә!
Ишегалдында Зәйтүн Зилә-врачның кайда торуын белердәй кеше эзли башлады. Белсә дә картлар беләдер... Кайда соң алар? Ник берсе күренсен... Алардан сорамый, менә бу бала-чагадан, комлыкта япа-ялгызы уйнап утырган сабыйдан сорамассың бит инде? Сабый? Туктале, бу бит теге Хәлим!.. Зәйтүннең таныш малае! Фәрештәләр белән сөйләшүче изге зат!.. Бу мизгелдә Зәйтүннең аң-зиһене яшен тизлегендә эшли башлаган иде. “Нигә булмаган картларны эзләп торырга? Зиләне дә әллә табасың, әллә юк... Әнкәсенең хәле хакында, бәлки, шушы малайдан гына сорап караргадыр? Малай аша аның фәрештәләреннән сорап карарга... Ул бит алар белән сөйләшә ала!.. Теге вакыттагы кебек...”
Зәйтүнгә оят булып китте. Әйткән вәгъдәсен тотмаган, үтәмәгән ләса ул, әнкәсенең хакын хакламаган - малайны бәхилләмәгән... Эх, әйбәт чакта хак хакында уйламыйсың шул...
- Сәлам, Хәлим!
Малай Зәйтүнне таныды да, танымады да. Һәрхәлдә, аны бик исе китмичә генә каршы алды. Уен гаменнән аерылмыйча гына җавап кайтарды:
- Сәлам...
- Ничек яшисең? Бүген ял көне бит, нигә әниең белән түгел?
- Әни өйдә... Тәләзә юа... Ә нигә син әниең белән түгел? Ул телелдеме инде?
- Терелде... Сиңа зур рәхмәт... Тик менә... тагын авырып китте әле ул... Шуңа да синең янга килдем... Сорашырга... Сорарага...
- Тагын телелсен дипме?
- Әйе-әйе!
- Булмый. Бүген мин алал белән сөйләсмим.
- Ник инде?
- Алал мине гел тилгиләл. Әниеңне тыңламыйсың, диләл. Мин бит тыңлыйм. Минем уйныйсым гына килә...
- Ну... Алар дөрес әйтә. Әниләрне тыңларга кирәк.
- Син әниеңне гел тыңлыйсыңмы соң?
- Белмим... Тыңлыймдыр... Алар безнең иң якын, иң кадерле кешеләребез бит. Ничек тыңламыйсың инде. Тыңларга кирәк...
Бераз тын калып тордылар. Зәйтүн өйдә калган авыру әнкәсе хакында уйлады. Бәгыре өзгәләнде. Йөрәге сызлавына түзә алмыйча, күзләрен йомып, тын гына ыңгырашып куйды. Аннары, кискен генә калкынып, гаҗизлектән тоныкланып калган карашларын киң ишегалдына күчерде, бу авыр хәлдән чыгу чарасын эзли башлады.
- Ялал...
- Нәрсә?
- Ялал, алайса, сөйләсеп калыйм. Нәлсә әйтим соң?
- Әйт... Элек әйткәннәрне тагын әйт... Әнисе авырып киткән, диген... Ничек тә терелтәсе иде, диген... Бик өзгәләнә, диген... Зинһар, диген...
- Ялал, сулай әйтелмен...
- Ниме, читкәрәк китеп торыйммы?
- Китеп тол.
Зәйтүн йөреп килгәндә Хәлимнең укасы коелган иде. Ләкин Зәйтүн өметен өзмәде.
- Нәрсә, булдымы?
- Булмады...
- Ә?
- Бу юлы булдыла алмыйм, диде.
- Нигә инде?
- Алла көслеләк, ди... Алла сулай тели, ди...
- Алла? Алла ничек инде үз адәмнәренә начарлык теләсен? Ышанмыйм! Сора, тагын сора! Минем алда сора...
- Әниең инде солаган. Хәзер суның хакын түли, ди...
Зәйтүн бу кадәресен көтмәгән иде. Ул җан түренә килеп тыгылган хисләреннән шартлый язды. “Шушы бөтерчек кадәр генә малайга ышанып торган була бит әле... Нинди фәрештә?! Нинди Алла?! Каян килсеннәр алар монда? Әкият бу! Чып-чын әкият! Ничек инде Алла тикле Алла кешеләрнең сәламәтлегенә каршы булсын ди?! Сорыйлар дигәч тә... Бер әнисенең теләген бөтен күк тәгълиматына ничек каршы куя алсын, ничек үз-үзенә хыянәт итә алсын Ул - Бердәнбер һәм Мәңгелек Аллаһ?!.”
Зәйтүн башын тотып шактый утырды. Ул арада күңелендә кайнаган дуамал хисләре, сабырсыз йөрәге суынып өлгерде. Ә бит бу сабыйның бер генә дә гаебе юк. Аңа Зәйтүн үзе килеп бәйләнде ләса! Чынмы- түгелме – нәкъ менә шушы малай аркасында аның әнкәсе терелеп аякка басты, ул үзе дә матур, өметле һәм мәхәббәтле тормышка кайтты... Бүген исә... олы башы белән... тиле бәндә кебек... бер гөнаһсыз, ихлас җанга ябырылды...
Зәйтүн кабат күтәрелеп караганда Хәлим һаман үз комлыгында тау-кала өеп утыра иде. Тавы гына түгел, йөзе дә, кыяфәте дә шул ук. Әйтерсең берни дә булмаган... Ара-тирә генә кем беләндер аралашкан кебек дәшеп куя, кем алдындадыр акланган кебек сөйләнә...
- Беләм... Ярар... Әйе... Әйе... Ярар...
“Бу бит тагын фәрештәсе белән сөйләшеп утыра! Юк-юк, тиле дә, хыялый да түгел бу бала, чып-чын илаһи зат - Ходайның мәрхәмәтле илчеседер ул!” - Үзенең баягы ямьсез кыланышларыннан Зәйтүн кыенсынып, оялып китте. Ләкин барыбер үзендә шушы гап-гади ком тавында изге-илаһи фәрештәләр белән сөйләшеп утырган бала каршына барып тезләнерлек көч тапты.
- Хәлим... Кичер мине, акыллым... Гафу ит, яме... Фәрештәләреңә дә әйт – кичерә күрсеннән, зинһар... Аңла мине... Аңлагыз: иң якын, иң газиз кешем авырый бит минем, ничек кенә ярсымыйсың да, ничек кенә борчылмыйсың, йә әйт... Йә әйтегез...
Хәлим дәшмәде. Комнан тау-манара өюен дәвам итте. Бу манара инде шактый биеккә күтәрелгән, ләкин мәчет манарасы кебек, төз, зифа һәм мәһабәт булып җитә алмаган әле. Ул гадәти манара гына түгел, ахры. Әнә бит – ракетадагы кебек, ике яктан яралгылар ябышып менә... Туктале, бу малай фәрештә сыны ясап утыра түгелме соң? Әнә, әнә – канатлары да бар... Иң матуры, иң серлесе шул канатлардыр да әле...
- Хәлим, әйдә сөйләшик инде...
- Нәлсә киләк тагы?
- Ярый, шулай да булсын ди. Әнкәй догалары Хак Тәгаләгә барып ирешсен дә ди... Хак Тәгалә аны тыңласын да ди... Нишлисең, Хактан узып булмый. Шуңа да Хак бит ул. Хак алучы, хак түләтүче... Тик миңа хәзер нишләргә соң? Син менә шул хакта сора фәрештәләреңнән... Ничек әнкәйгә ярдәм итим, ничек аны коткарып калыйм? Ә?
- Мин соладым инде...
- Ә? Сорадың? Нәрсә дип сорадың? Йә инде...
- Әнисе чилле, дидем. Нисек телелтелгә, дидем...
- Ну, шуннан? Ул нәрсә диде?
- Ул әйтте: Алла теләге - зул теләк, диде. Тик Алла кеселәлгә дә күп көс билгән, диде. Алла эсләмәгәнне үзләле эсләсеннәл, диде... Сул...
Бу сүзләрдән Зәйтүннең йөрәге ярыла язды. Изгелекнең чиге юк, диләр иде. Дөрес икән... Хәзер шушы изгелеккә чатырдатып ябышасы гына калды.
- Нәрсә эшләргә соң, нәрсә? Мин барысына да риза! Барысын да эшлим! Әйт кенә – нәрсә эшләргә?
- Белни дә эсләмә. Син белни дә эсли алмыйсың. Аңа влас киләк.
- Кем-кем?
- Влас.
- Власть?
- Влас түгел, влас.
- Врач?
- Әйе, влас.
- Врач... Врач... Мин беләм бер врачны... Шуны эзләп чыгуым да иде... Зилә исемле... Белмисеңме шундый кешене? Белмәсәң, фәрештәңнән сора... Аны гына әйтергә тиеш ул...
- Үзем дә беләм мин аны.
- Врач Зиләнеме?
- Әйе. Әйдә...
Зәйтүн аңышып алганчы Хәлим шактый ерак китеп өлгергән. “Кара син бу малайны!.. Әллә чынлап та безнең дөнья кешесе түгел инде? Барысын да каян белә диген...” Аптыраудан башын чайкый-чайкый барган Зәйтүн үзе дә чит-ят дөньялардан килгән затларны хәтерләтә иде бу минутта.
Малай аны кырый йортларның берсендә подъезд төбендә каршы алды. Лифтка ияртеп алып керде. Алтынчы катка алып менде. Врачның фатирына төртеп күрсәтте. Аннары, Зәйтүн ис-аңына килеп өлгергәнче, шул ук лифтта кабат аска төшеп китте.
Чекерәеп карап торган кыңгырау төймәсе каршында ул япа-ялгызы калды. Әкият дәвам итте. Зәйтүн төймәгә басарга өлгерми калды, ишек ачылып китте. Аннан балкып Зилә килеп чыкты.
- Зәйтүн?
- Исәнме, Зилә?
- Исән әле, үзегез ничек соң? – Зиләнең йөз чалымнары кинәт тартылып, кырысланып китте.
- Әйбәт түгел, Зилә. Әнкәй авырый... Килүем дә шуңа...
- Сизгән идем аны... Әйдә, үт...
- Юк, кереп тормыйм... Әнкәй анда үзе генә...
- Алайса, кайта тор. Мин хәзер куып җитәм... Малайны гына чакырып керәм дә... Шуны эзләп чыгып бауым иде...
6.
Әнкәсенең хәле авыр булып чыкты. Күп авырулар күргән Зилә дә башын чайкап шактый утырды. Аннары шалтыратырга, кем беләндер киңәшләшергә кереште.
Хәлсез ана да, аның борчулы улы да, Ходай Тәгаләгә караган кебек, бер сүз эндәшми-нитми карап утырдылар...
Ләкин, телне тыйсаң да, уйларны тыеп буламы соң?! Әйе, аларның фәрештәсе дә, Алласы да хәзер шушы кыз. Шушы... ханым. Малае бар икән аның... Аларның... Үзе әйтмешли, өйдәге кешесе белән икесенең... Бу матур гаиләгә тигезлек, бәхет кенә телисе кала... Ләкин барыбер яратачак аны Зәйтүн. Үз күңеленнән чыгармаячак... Җан түрендә матур, якты, җылы хис булып, юк, образ булып, фәрештә булып яшәячәк...
Врач-фәрештәнең карары ачык иде:
- Бернинди хастаханәгә дә салмыйбыз үзеңне. Системаларны монда соратып алдырам, көнгә ике мәртәбә кереп торырмын. Ә син, Зәйтүн, эшеңнән больничный алырсың, ярыймы? Барысы да әйбәт булыр, апа җаным. Хәзер үзебездән генә тора – синнән дә миннән. Аннары Зәйтүннән... Аннары Ходай Тәгаләдән. Яле, тагын бер мәртәбә тыңлап карыйм...
Ходай Тәгалә хакында ишетү белән Зәйтүн сискәнеп китте. Зиләгә каршы дәшмәкче: “Телгә алма син Аны, хәзер Аның безнең язмышка бернинди катнашы юк”,- димәкче булды. Ләкин тыелып калды. Чөнки ул күңеленең кайсыдыр төше белән сизә, тоя иде – Аллаһы Тәгаләдән дә бөегрәк көч юк. Менә шушы врач ханымның игелекле йөрәгендә, шифалы кулларында да бар Аның илаһи шаукымы, сихри бәрәкәте...
Ана кеше бик авырлык белән терелде. Зилә алардан бөтенләй өзелмәде. Берничә көн эшеннән сорап та калды. Ләкин барыбер үзенекен итте – ана кешене аягына басып йөрерлек хәлгә китерде. “Тормышта, балам, тормыштан да мөһимрәк әйбер юк икән”,- дип сөйләнә-сөйләнә, авыру хатын бүлмә буйлап беренче адымнарын ясаганда ишектә күрше карчык пәйда булды. Гайшә абыстай, йөзендәге борчуны яшереп тә тормыйча, түргә, тәрәзә катына узды, пәрдәне күтәреп урамга карады, аннары гына бүлмә уртасында үз аягы белән басып торучы авыру хатынга эндәште:
- Сине, күршекәй, анда бер бала эзли, ай-һай серле бкала үзе... Берәр галәмәт булып чыкмасын тагы... Күргән дә бар кебек... Кем баласы икәнен һич исемә төшерә алмадым. Бу йорт кошы түгел - шуны гына әйтә алам...
- Авыру хатынны әзлиме? – Зәйтүн кабатлап сорарга мәҗбүр булды. Бәлки ялгыш ишеткәндер...
Юк икән. Нәкъ менә авыру хатын яткан фатирны сорый икән. Аннары...
- Зәйтүн балам, ул бит синең исемне әйтә. Каян белә ул сине? Нинди сабый ул?
- Белмим, Гайшә әби, белмим. Каян килсен безгә сабый бала?! Үз исемен әйттеме соң?
- Әйтте.
- Соң?..
- Мин беләм ул баланы, – дулкынланудан Зиләнең йөзе кызышып ук чыкты. – Хәлим ул... Минем Хәлимем... Эзләп йөридер... Нидер булган... Ул юкка эзләмәс... Ай Аллам, тагын ни генә күрәселәр бар икән?! Бер дә безнең дөнья кешесе түгел ул. Әллә кайсы дөньяда яши бәгырь кисәгем... Тагын нинди фәрештә нәрсә дип әйтте икән инде үзенә?..
Зилә дәррәү кузгалып чыгып китте, өйдәгеләр, кыймылдарга да куркып, баскан урыннарында катып калдылар.
Анасы Хәлимне ияртеп кергәндә Зәйтүн бу баланың Зилә улы булуын төшенеп өлгергән иде инде. Димәк, теге вакытта Зиләнең Хәлим дип сөйләнгәне шушы малай хакында булган икән! Зәйтүннең серле танышы хакында...
Зәйтүннең күңелендә кайчандыр туып та тормыш мәшәкатьләренә басылып калган якты хисләр кабат яңарды. Өмет үк түгел иде әле бу, якты, җылы хисләр генә иде. Аһ, ничек кирәк иде алар Зәйтүнгә! Тормышының авыр минутларында бу күңел хисләренең кабат яңаруы да аңа ары таба яшәп китәрлек рухи көч, егәрлек бирә иде.
- Менә, минем улым Хәлим шушы була инде... – Зилә кыенсынган, хәтта акланган кебек кенә әйтеп куйды. – Йә, исәнләш ...
Хәлим күтәрелеп карамыйча гына баш какты.
- Исәнмесез...
- Ә-ә, мин беләм бу малайны! Без инде күптән белешәбез, шулаймы, ракетчик?
Зәйтүннең шат тавышы башкаларны да кузгатып җибәрде. Зәйтүн артыннан ана кеше дә, Гайшә карчык та Хәлимне әле аркасыннан, әле башыннан сөеп-сыйпап куйдылар.
- Аның сиңа сүзе бар икән бит, Зәйтүн... Йә әйт, балам, фәрештәң нәрсә диде?
Фәрештә хакында ишетүгә Гайшә карчык, кылыч борынын учлары белән каплап, эчкә баткан күзләре белән Хәлимгә укталып карап тора башлады, үзе бертуктаусыз мыгырданды:
- Әстәгъфирулла... Әстәгъфирулла...
Авыру ана, буыннары йомшап, түшәгенә чүкте.
Зәйтүн бу кадәр халык янында каушабрак калган малай каршына килеп тез чүкте.
- Нәрсә диде ул, Хәлим?
- Хак хакында онтымасын, диде.
- Бер сөйләштек бит инде бу турыда. Тагын күпме сөйләшергә була?! – Зәйтүн тәмам чыгырыннан чыга язды. Җитмәсә:
- Нинди хак хакында сөйли ул, балам? – дип, үртәгән кебек, әнкәсе сорап тора...
Хәлимнең сүзе бетмәгән икән әле.
- Алла әйткән: хәзел үк иманга килсен, намазга бассын, түләсе хак шул булыл, дигән...
- Шулаймы, чынлап та шулаймы? – Хәлимнең әйткәнен ахырга кадәр аңышып җитмәсә дә, Зәйтүннең күңеленнән шатлык хисләре ургылып ага башлады. Бу хисләр, бая аның күңелен хушландырып җибәргән якты хисләргә кушылып, матур, нурлы, изге-илаһи бер халәт барлыкка китерделәр. Бу халәтне аның башкалар белән дә уртаклашасы килде. Һәм ул, куш учларын алга сузып, идән уртасына чыгып басты.
- Әнкәй, Гайшә әби, Зилә, әйдәгез бергә басып намаз укыйбыз... Син дә бас, Хәлим...
Гайшә карчык белән ана кеше бер-берсенә карашып алдылар. Зиләнең дә йөз-бите “качкан” иде.
- Шикләнмәгез, әнкәй. Һич кенә дә тиле-миле түгел мин. Шулай кирәк – намазга басарга кирәк, дога кылырга кирәк...
- Намаз вакытына иртәрәк бит әле, балам. – Ана кешенең күңеленнән бая туып өлгергән шик-шөбһә һаман китеп бетмәгән иде әле.
- Бер дә иртә түгел... Үткәндә укымаганнар өчен күпме укыйсы бар әле безнең!.. Әйдәгез, басыгыз... Гайшә абыстай, башла...
- Әгүзү бисмилләһи минәш-шәтанир-раҗим. Бисмиллаһир-рахманир-рахим... Сүбханә раббийәл газыйм...
х х х
Алар хәзер бергә яшиләр.
Менә бүген дә, гадәттәгечә, намазлыкларыннан тордылар да чәй өстәле тирәсенә җыелдылар. Ул арада ишектән Гайшә абыстай килеп керде. Ул иртәнге чәйне алар белән эчә. Кулында - күзләрне камаштырырлык майлы алма кагы. Зәйтүн эшкә, Хәлим бакчага барырга җыена. Зилә ялда. Зәйтүн белән Хәлим чыгып киткәч, өч хатын тагын бер утырып чәй эчәчәк әле...
Тукта, өстәл өстенә нишләп алты чынаяк куелган соң? Хәлим янындагы буш урындык белән буш чәй чынаягы чынлап та тагын кемнеңдер киләчәген хәбәр итеп торалар сыман.
Юк, беркем дә беркемне дә көтми монда. Һәркем үз урынында... Ана кеше дә, аның улы Зәйтүн дә, килене Зилә дә, оныгы Хәлим дә, йөзьяшәр Гайшә карчык та шунда... Иң мөһиме, яннарында үз фәрештәләре бар аларның.
Кем әйтмешли, какны каклап, хакны хаклап яшисе дә яшисе генә!
28 март, 2007 ел.







ТОЗЛЫ ЯҢГЫР
(Гыйбрәтле кыйсса)
Авыл халкы бу көннәрдә, күпереп уңган иген басуларын күреп, сөенеп яши иде.
Ел яхшы килде, чәчүләр җиңел узды, яңгыр да таман гына явып торды, җәй кояшы да үз вакытын белеп кенә шифалы нурларын сибеп чыкты.
Менә-менә уракка төшәр чак җитәр. Комбайннар әллә кайчан күкрәкләрен киереп колхоз амбарлары алдында басып торалар. Машиналарны да еракка кумыйлар.
Ниһаять, халык арасында зарыгып көтелгән хәбәр таралды — ике көннән «Ак юл» колхозы уракка төшә икән... Колхоз рәисе Рифкать Сәлимович иген басуларына үзе чыгып йөргән...
Бу хәбәр, бер кешедән икенче кешегә, бер йорттан икенчесенә, бер урамнан икенче урамга күчеп, эре нарат бүрәнәләрдән салынган авыл йортлары янында мескенләнеп калган саман ат абзарына килеп җиткәндә, вакыт кичкә авышкан иде инде. Күрше малае Хәбир алып килгән шатлыклы хәбәрне ат караучы Хәтмулла карт, болай да җыерчыкка чорналган йөзен чытыбрак, сынаулы караш белән тыңлап торды. Картның тыныч, битараф кына тыңлавын күреп, малай тавышын баса төште, бераздан, дәртләнеп сөйләгән җиреннән (ул быел уракка әтисенә ярдәмче булып комбайнда чыгачак икән), кинәт туктап калды. Аннары, Хәтмулла картның еракка төбәлгән күзләреннән нәрсә дә булса белергә теләп, аңа текәлеп карап тора башлады. Ә карт исә, малайның туры карашыннанмы, башлаган уй очын төйнәп бетерепме, кулларын халат итәгенә сөртә-сөртә атлар янына кереп китте...
Хәбир аның артыннан бер-ике адым атлады, сөяп куелган сәнәккә барып тотынды, ләкин эшкә кулы бармады, кырт борылып, тышка чыгып китте. Бүген аның беренче мәртәбә атлар янына керәсе килмәде.
You have read 1 text from Tatar literature.
Next - Кара Каз - 08
  • Parts
  • Кара Каз - 01
    Total number of words is 4281
    Total number of unique words is 2037
    40.1 of words are in the 2000 most common words
    56.2 of words are in the 5000 most common words
    64.7 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Кара Каз - 02
    Total number of words is 4340
    Total number of unique words is 1957
    41.5 of words are in the 2000 most common words
    58.5 of words are in the 5000 most common words
    67.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Кара Каз - 03
    Total number of words is 4266
    Total number of unique words is 2006
    39.7 of words are in the 2000 most common words
    56.1 of words are in the 5000 most common words
    64.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Кара Каз - 04
    Total number of words is 4306
    Total number of unique words is 1950
    40.7 of words are in the 2000 most common words
    57.8 of words are in the 5000 most common words
    66.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Кара Каз - 05
    Total number of words is 4288
    Total number of unique words is 2054
    40.7 of words are in the 2000 most common words
    55.3 of words are in the 5000 most common words
    62.7 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Кара Каз - 06
    Total number of words is 4270
    Total number of unique words is 2079
    38.5 of words are in the 2000 most common words
    55.3 of words are in the 5000 most common words
    64.8 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Кара Каз - 07
    Total number of words is 4279
    Total number of unique words is 1910
    40.1 of words are in the 2000 most common words
    57.3 of words are in the 5000 most common words
    65.8 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Кара Каз - 08
    Total number of words is 4253
    Total number of unique words is 1966
    39.3 of words are in the 2000 most common words
    54.9 of words are in the 5000 most common words
    63.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Кара Каз - 09
    Total number of words is 4210
    Total number of unique words is 2041
    38.2 of words are in the 2000 most common words
    54.9 of words are in the 5000 most common words
    63.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Кара Каз - 10
    Total number of words is 4203
    Total number of unique words is 1983
    41.2 of words are in the 2000 most common words
    59.1 of words are in the 5000 most common words
    66.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Кара Каз - 11
    Total number of words is 4243
    Total number of unique words is 1986
    41.7 of words are in the 2000 most common words
    58.3 of words are in the 5000 most common words
    66.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Кара Каз - 12
    Total number of words is 4226
    Total number of unique words is 1942
    42.3 of words are in the 2000 most common words
    56.8 of words are in the 5000 most common words
    64.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Кара Каз - 13
    Total number of words is 4186
    Total number of unique words is 1928
    41.5 of words are in the 2000 most common words
    58.1 of words are in the 5000 most common words
    66.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Кара Каз - 14
    Total number of words is 4291
    Total number of unique words is 1991
    40.3 of words are in the 2000 most common words
    57.1 of words are in the 5000 most common words
    66.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Кара Каз - 15
    Total number of words is 4353
    Total number of unique words is 1976
    42.9 of words are in the 2000 most common words
    59.2 of words are in the 5000 most common words
    68.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Кара Каз - 16
    Total number of words is 4270
    Total number of unique words is 2110
    37.7 of words are in the 2000 most common words
    54.1 of words are in the 5000 most common words
    62.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Кара Каз - 17
    Total number of words is 4281
    Total number of unique words is 2132
    39.5 of words are in the 2000 most common words
    56.7 of words are in the 5000 most common words
    64.8 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Кара Каз - 18
    Total number of words is 4304
    Total number of unique words is 1796
    41.7 of words are in the 2000 most common words
    58.0 of words are in the 5000 most common words
    66.0 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Кара Каз - 19
    Total number of words is 4289
    Total number of unique words is 2159
    38.4 of words are in the 2000 most common words
    54.9 of words are in the 5000 most common words
    63.8 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Кара Каз - 20
    Total number of words is 4302
    Total number of unique words is 2012
    40.3 of words are in the 2000 most common words
    57.4 of words are in the 5000 most common words
    66.0 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Кара Каз - 21
    Total number of words is 4259
    Total number of unique words is 1848
    42.3 of words are in the 2000 most common words
    58.2 of words are in the 5000 most common words
    67.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Кара Каз - 22
    Total number of words is 4191
    Total number of unique words is 1972
    40.0 of words are in the 2000 most common words
    55.1 of words are in the 5000 most common words
    63.7 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Кара Каз - 23
    Total number of words is 206
    Total number of unique words is 154
    68.0 of words are in the 2000 most common words
    74.9 of words are in the 5000 most common words
    81.8 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.