Cil Cigü

Hikäyä

Olıgaya bargan sayın, balaçaknıñ här hatiräse izge bula bara ikän ul...
Yämle cäyneñ vayımsız könnärennän berse ide. Bıyıl közgä mäktäpkä baraçakbız — kürşe malaylar. Ber sıynıfta, ber ük ukıtuçıbız Märüsä apadan “Älifba” öyränäçäkbez. Ä min inde ul kitapnı niçä kat aktarıp çıktım. Kitap! Hätta gadi kitap kına da tügel, kitaplarnıñ da kitabı ul — “Älifba”!
Sıynıftaşım bulası kürşem Rasih täräzä töbebezdä sızgırırga itep mataştı. Örde-örde, ämma buldırıp kına çıgara almadı. Añardan niçä tapkır köldek inde, teleñ ozın, ozın telle keşe sızgıra almıy, didek. Işanmadı. Barmakların avızına tutıra da örä, tutıra da örä, pış-pış itä dä betä.
— Närsä bar?..
Açık täräzädän başımnı tıktım. Uramnıñ cılı rähät havası bal kebek kuyırıp, yaña citlegep kilä torgan arış ise belän bolgatılırga cilne kötä ide. Menä bäräkät, ällä Rasih dustım sızgırırga mataşuınnan ürtälgänme, isep tä aldı.
— Kürdeñme, mönävirlär cil cikkännär?!.
Minem avızlar açılıp kaldı. Rasih dustımnıñ süzläre şunda uk hıyalımnı kuzgattı. Uñıma-sulıma karap-karap aldım. Çınnan da menä häzer uramnan arbaga utırgan Mönävir cil cigep ütep kitär, avızları kolagında bulır sıman ide. Ämma ul kürenmäde. Uram, Rasih dustımnı isäpkä almaganda, şır buş ide. Mönävir dimäktän, ul minem dä Granit abıynıñ, dustım Rasihnıñ da Bulat abıysınıñ ber sıynıftaşı, älegä alar kebek ük başlangıç mäktäpne genä betergän, ämma karap toruga zur bulıp kürengän yırık avızlı, yaltıratıp çäçen aldırgan başına däü furacka elgän, olı botinka söyräp yörüçe avıl malaylarınnan berse ide.
— Äydä, çık tizräk, barıp karıybız!
“Älifba” da, anda canga yatışlı räsemnär häm häreflär dä onıtıldı. Uramga çıgıp yögerdem. He, anda mönävirlär cilne cikkännär, ä min monda kitapcan bulıp utıram. Kürmi dä kalası ikänmen, äy! Nu çaptıradır inde. Cil ul cähät nämärsä, “vıct” kına ütep kitä. Arbasına Mönävir kırın yatkandır, bolıtlarnı da äylänep töşkänder äle! Cilgä aña närsä — menä dä kitä, töşä dä citä!

* * *
Mönävirneñ cil cikkänlege häbäre avılga taralırga da ölgergän, tege oçtan, Düsemneñ Kıyık Käveş uramı başınnan uk malaylar cıyılışıp töştelär. Barısı da diyärlek bar. Mönävirlärneñ kapka töplären küzätä dä başladılar. Rasih belän min dä şunda, beraz çittäräk bulsa da karap kötep basıp torabız. Menä häzer Mönävir cil cigelgän arbada kapkalarınnan kilep çıgaçak ta oçıp kına kitäçäk, yäisä inde kaytıp keräçäk. Bu ğalämätlärne kürmi kalırga tiyeş idekme soñ?
Ozaklamıy (aları kayan belgänder) yahşıdan kiyenep yasangan avıl apaları da, eşläre betkändäy, cıyılışıp, üzara äñgämä kora-kora, mönävirlärneñ kapka töplärenä yakınlaştılar. Menä siña äkämät, bolar da cil cikkän Mönävirne kürergä kildelär mikänni?
Min kapka töbendä şaktıy zarıgıp kötep torganmındır ahrısı, utırırga urın karadım. Ämma här urında apalar-tütilär bulganlıktan, bezneñ işelärgä arka söyär urın da kaldırmagan idelär. Alar bik tä tellelär şul, sin malay keşe dip, biş-altı yäşlek bala gına buluıña da karamastan, urın biräselär tügel, monıñ öçen bolarnı ber närsä dä eşlätä almıysıñ.
Şul vakıtta tamaşa kürü maksatında cıyılgan hämmä halık mönävirlär kapka töbenä yakınrak kilä başladılar.
— Häzer kuzgalalar!— didelär beräüläre.
— Çıktılar inde, utırışalar!— didelär ikençeläre, koyma yarıklarınnan karap torularınnan ayırıla almıyça. Ul da tügel, mönävirlärneñ zur kapkaları açılıp kitep, ber-ber artlı ak zur “Volga” maşinaları kıçkırta-kıçkırta kilep çıktılar da uram yulga borıldılar. Yan täräzälärennän törgäk-törgäk tä, uçlap-uçlap ta tatlı konfetlar çäçelde. Bala-çaga, äbi-çäbi, apa-tüti şularnı cıyarga şau kilep taşlandı. Törteş, iñräş, ah-uh avazları bezneñ oçnı kümde. Käkre Käveş uramı malayları bigräklär dä uñgannardan bulıp çıktılar, aralarında törgäk-törgäk, uç-uç konfet eläkterüçeläre dä bar ide. Ä miña berse dä tätemäde disäm, yalgan bulır. Ayak astımda gına ike-öç konfet tägäräşep yata ide. İyel dä al gına inde menä!
— Nigä karap torasıñ?!.— dip, miñadırmı ämer birde yanımda gına konfet çüplägän ber apa:— Cıy ayak astıñnan!
Yarıy mikänni? Äye, ällä miña da ul konfetlarnı cıyarga yarıy inde?
Üzem şulay dip uylıym, üzem konfet çüpläüçe halıkka karap toram. Bälki alarga mahsus röhsät birgännärder, ä miña yaramıydır? Keşe äyberse bit!
Şulay da ayak astımda gına tägäräp yatkan konfetka ürelgän idem, anı kemder “şalt” kına eläkterergä dä ölgerde. Min avızındagı sırın tölke avızına töşerep cibärgän ahmak karga hälendä aptıradım da kaldım. Yarıy äle ber konfet, kayandır sikerep töşkändäy, kul suzılgan urında kötelmägändä päyda buldı. Tegese kebek kupşı käğazgä törelgän tügel isä dä, anı alıp, kanäğat kılırga tiyeş idem.
Ä başkalar buldırgannar, kesälärenä, uçlarına tatlıdan-tatlı, maturdan-matur konfetlar tutırgannar. Bötenesen dä üzläre genä aşap betererlär mikänni? Hiçkemgä birmäslärme?
Ul vakıtlarda min äle dönyalıkta härkemneñ üz öleşe bar, kem küpme eläkterä ala, barısı da anıkı bula dip belmi häm başıma da kertmi idem. İmeş, härkem hätta üzenä tigän öleşne dä büleşä belergä tiyeş. Bezneñ öydä şulay kabul itelgän bit!
Şunda: “Min kem belän büleşermen? Avız açıp tordım da... Tuy kürdem, imeş...”— didem dä, iyelgän ciremnän, ayak astımda yatkan konfetnı kütärep aldım. Uçıma kıstım. Käğaze kırşıla başlagan zäñgärsu töstä üze. Berärseneñ kesä töbendä yörep şulay tauşalıp betkänme, ämma tumışınnan uk şulaymı? Belmim, ämma karamel ikänlegen çamalıym.
Häm menä min anı kızganmıyça büleşergä tiyeşme? Berdänberne!
Üz kapka töbebezgä kayttım. Tersäk kürşebez mönävirlärneñ, arbaga cil cigep, kapkalarınnan oçıp çıgasıları urınga tuy kitep baruı tamaşasınnan bigräk, kesä töbemdä üzeneñ tatlılıgı belän cannı kızıktırıp yatkan ber konfettan ürtälüdän häyran idem. Tupıl töbendäge eskämiyädä ayaklarımnı selkep utırganımda Säriyä apam yanıma kilde. Anıñ sarı çäçläre yaulık eçennän işelep çıkkan, yöze dulkınlanudan häm tamaşa ğalämätlärennän alsulanıp tora. Üzemnän berniçä yäşkä genä ölkänräk bulsa da, ul inde eskämiyägä minem kebek ürmäläp menmi ide. Kilep utıruına uk süz kattı:
— Nişläp yoklap tordıñ? Änä Äqdäs buldırdı, konfetlarnı törgäkläre belän eläkterde dä sızdı!— dide.
Kıyulanıp cavap birerlek tä köçem kalmadı. Dustım Rasihnı da halık bolamıgı arasında küptän yugaltıp ölgergän idem inde. Mañgayımnı yüeşlätep oyat tire bärep çıktı. İnde küzlärem dä dımlanırga tiyeşlär ide.
— Menä üzeñä ber konfet!— dip, Säriyä apa miña yäşel käğazle karamel suzdı.— Al, al! Min altını eläkterep ölgerdem!
Säriyä apamnıñ yäşel küzlärenä karap kuydım: “İhlastan äytäseñme?”— imeş. Üzenä dä bik qaderleder äle ul konfet, mine ürtäp yüri genä äytä torgandır!
— Altınıñ bersen änkäygä biräm, ikençesen — ätkäygä, annan — Fäniyä apaga, bersen Sahira apaga, Granit enekäşkä...— dip, berämläp tezä başladı.— Berse — siña!..
Ul aptırabrak kaldı. Konfetların taratıp beterde, ä üzenä kalmadı. Bit oçlarındagı alsulık şul vakıtta yukka çıktı. Kesä töplären kapşadı. Töşep kitmädeme berärse digändäy, eskämiyäneñ artınnan-aldınnan karap-karap ezläşterde. Ämma altı konfet yort ähelebezdän hämmä cide keşegä dä citärlek tügel ide. Ul vakıtta ğailädän sigezençebez Ruzilä señlekäş Allahınıñ rähmäte belän can iñär säğatenäçä hörriyät diñgezeneñ bäräkät tamçısı sıyfatında ide bulsa kiräk.
Säriyä apam konfetların kabat berämläp atap çıktı:
— Monısı — änkäygä, busı — ätkäygä, Fäniyä apaga, Sahira apaga, Granit enekäşkä... Siña digänne uçıña saldım!— Beraz uylanıp aldı da avızı yırıldı:— Hi, citä ikän!
— Ä üzeñä?— didem min, aña aptırap karap.
— Äye şul,— dide ul, avır sulap. Ä berazdan:— Yarar inde, miña bulmasa da...— dip, konfetların cıynaştırıp, bişmät kesäsenä sala birde. Anıñ başındagı yaulıgı tagın da buşagan, sarı yılgır çäçläre taralıp işelep töşärgä ölgergän, kızıl bantigı çişelergä cay ezläp mataşa ide.
— Mä mineken!— dip, uçıma salgan konfetın kire üzenä suzdım. Ämma Säriyä apam tıñlarga da telämäde:
— Anısı — sineñ öleş!— dide.
Şunda gına kesä töbemdäge üzem kütärep algan, yäşerep kaldırgan tege zäñgärsu käğazle konfetım, barlıgın isemä töşerep, güyäki kasıkka törtep kuydı. Başka çara kalmadı:
— Minem üzemneke dä bar!— dip, kaçırıp kaldırılgan şul konfetımnı kesämnän çıgardım häm apama kürsättem.
Anıñ yözenä kabat alsulık yögerde. Çäçlären yaulık astına cıyıştırıp kuydı.
— Bik yahşı bulgan! Ällä sin dä eläkterä aldıñ?— dip, ul mine maktap ta ölgerde.— Miña da öleşem tiyä ikän, alay bulgaç!
— Äye,— didem dä, gorur kıyafättä afärinnärdän bulıp, üz konfetın üzenä kaytarıp birdem.
— Häzer samavır kuyam! Üzeñneken aşamıy tor! Çäy belän eçärbez!— dide dä, konfetın minnän alıp, öygä kerep yögerde. Ul arada avızların yırgan, avıldagı ber törkem malaylar, bıdır-bıdır söyläşep, tuy maşinaları kitkän yaktan kilep cittelär. Alar inde ike-öç yıllap bergä başlangıç sıynıflarda ukırga yörep, ber-bersen beleşep betergännär. Hämmäseneñ avızları laç-loç kilä, ballı tökerekläre çäçri, kesälärennän, uçlarınnan karamellär zatlı käğaz koyrıkların kürsätep cannı ürti idelär. Bolar, yugıysä, tuy ozatkanda bu tirädä bulmadılar, kaydan eläktergännärder?
Aralarında Granit abıy da bar ide. Minem yanga citkäç, tuktalıp kaldı. İptäşläre yulların dävam itterdelär. Alarnıñ uzışıp söyläşülärennän hiçnärsä añlaşırlık tügel ide.
— Bügen konfet yaudı!— dip, Granit abıy uçların açıp kürsätte. Anda yaltıravık çäçäkle karamel käğazläre ide. Kalkıp-kalkıp çıkkan kesälärenä dä işarä itte. Anıñ avızın ballandırgan konfetınıñ täme borınnarga kerergä ölgerde.
— Al bersen!
— Yuk,— didem, yülär baş.— Çäy eçärgä öygä alıp ker. Säriyä apa da cıygan. Üzendägelärne alıp kerep kitte inde.
— Äye menä!— dip, Granit abıy ikençe konfetınıñ käğazen borıp, anı bolay da buş urını kalmagan avızına ozattı.— Anda, klub buyına, konfet yavıp ütkän, cıyıp betergesez!
Minem küz aldıma avılıbıznıñ agaç klubı buyındagı hätfä yäşel ülängä çäçelep yatkan konfetlar kilde, eskämiyädän şuışıp töştem dä şunda yögerdem. Menä häzer kapçıklap cıyıp kaytam!
Avılıbız klubı bezneñ oçta gına ide. Mönävirlärne ütäseñ dä arırak yögeräseñ häm barıp ta citäseñ!..
Meñ äyländem, ülän araların da sıpırıp karadım, ämma monda da ber genä konfet ta tapmadım. Tämäke töpçekläre, papiros kaldıkları, yanıp süngän şırpı sınıkları, vatık şeşä pıyalaları, bökeläre, taş kisäkläre kebeklärdän gayre hiçnärsägä tap bulmadım.
Min kaytkanda Granit abıy östäl başında kızıp-peşep çäy eçep beterep kilä ide inde. Kullarımnı yugan arada çınayagın kaplarga da ölgerde, bişmäten eläkterep, ayaklarına katkan botinkaların elär-elmäs çıgıp ta yögerde. Kesämdäge älege dä bayagı zäñgärsu käğaz tışlı konfetımnı çıgarıp östälgä kuydım da, aña karşı urındıgımnı caylap, şuña ürmäläp menep utırdım. Säriyä apam çäy yasadı.
— Mönävirlärne cil cikkän, dilär... Arbaları da, üzläre dä kürenmädelär,— didem min, süzläremne ozınga suzıp.
Säriyä apam kölep kuydı, annarı soradı:
— Kem äytte?
— Rasih! Şunı kararga dip yögergän idem. Artınnan çıksam... Tapmadım. Sin kürdeñme, Säriyä apa?
— Çäyeñne eçep beter, siña da kürsätermen, bakça yagınnan kürenä ul,— dide apam, serle yılmaep.— Zır-zır eşläp utıra. Ällä ni zur da tügel! Ciznäse yasap birgän. Kayneşenä tuy büläge!
Sabırlıgım kalmadı, çäyemne-konfetımnı onıtıp çıgıp yögerdem. Bakça yagınnan karap toram. Şıbır-şıbır, zır-zır kilep cil tegermäne dip atalgan uyınçık nämärsä kükkä taba suzılgan ozın kolga başında äylänep-böterelep mataşa, ämma bernindi arba kürenmi.
Onıtılıp, şaktıy ozak şul cil tegermänenä karap tordım da, añıma kilep, öygä yögerdem.
— Kürdeñme?— dip soradı Säriyä apam.
— Cil tegermänen kürdem, ul kiçä ük bar ide inde, ämma arbasın tapmadım,— didem.— Ällä oçıp kitkännär inde? Cilne cikkäç, oçıp kına yörilär inde alar, äyeme? Tuyga da şul cil arbasına gına utırıp barırlarmı ikän?
Säriyä apam baştarak miña ışanırga da, ışanmaska da belmiçä karap torgan ide, soñrak añlap alıp, kölä ük başladı, hätta şarkıldavınnan küñelen kuzgatıp, eçlären totıp karavatka audı. Şul kölüennän tuktıy almıyça şaktıy ozak tägäräde. Ahırda, minem kerfek tä selkenmägän taş yözemä küzläre oçrap, kinät tınıp kaldı.
İnde cil cigü digän süzneñ cil tegermäne yasap kuyudan gına gıybarät ikänlegen añlap ölgergän idem. Bu kerüemdä çäyemne eçep betergäç, kabat bakça yagına çıgıp, şul nämärsägä ozak kına karap tordım. Cil tıngan, tegermän dä kanatların salındırgan, äylänep kitä almıyça selkengäläp-selkengäläp azaplana ide.
Şunda mönävirlärneñ işek allarına dustım Rasih belän Kıyık Käveş uramı oçınnan töşkän açık avız malaylarnıñ kerep kilgäne kürende. Şaulaşıp häm etkäläşep, cil tegermänenä cilneñ cigelüen minem kebek ük kötep karap tora başladılar. Ämma hava tın häm rähät ide. Niçek kenä kötep aptırasak ta, tegermän kanatları häräkätkä kilergä aşıkmadılar. Aña ozagrak karap torgan sayın küñellärdä şom da arta bardı.
Cil tegermäneneñ bayarak kına zır-zır äylänüe älegä isemdä ide. Min bit aña ul vakıtta karap tuymagan idem, yalıkkanımnı da sizmädem. Ä häzer, menä şuşı tınlık eçendä kalgan dönya küñelemä säyer kebek toyıldı. Güyäki min çokırga yıgılıp töşkänmen dä şunnan çıga almıyça gazaplanamın.
Ul könne kiçkä toman iñde. Şulkadär dä tufrak dımlı häm cılı bulgandır inde, agaç yafraklarınıñ oçlarınnan da su küz yäşläre kebek tamçılıy birde. Monıñ falın sagışka yurarga mömkin bulgandır? Ölkännär isä bu ğalämätne hava torışınıñ kinät üzgäreşenä yuradılar. Ä miña cil cigelgänder kebek toyıldı.
Şunnan birle, ägär dä dönyalık şım kalıp, cir östenä toman töşä ikän, cilne kemder üz arbasına cikkänder sıman bulıp kitä. Härhäldä anıñ hakıykattä dä şulay buluına şigem yuk bugay. Bu toygı balaçaktan uk kilä. Törle vakıygalarnıñ tösmerlärenä üz uylarım kuşılıp kitkän, Mönävirneñ cil cigüe hakındagı häbär, dustım Rasihnıñ avızınnan işetelep, hıyalım belän ukmaşıp, ällä närsälärne küzallap ölgergänmen, ahır kilep, dönyalık hakında da asıl häbär tapkanmın tügelme?
Häyer, ä cilne arbaga da cigep bulır sıman!

08.05.03.–09.02.04.