Latin

Хушыгыз!

Total number of words is 10788
Total number of unique words is 3703
27.3 of words are in the 2000 most common words
41.3 of words are in the 5000 most common words
49.1 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
(ике пәрдәле драма)
КАТНАШАЛАР:
Миләүшә.
Галимулла.
Рәфис.
Фәһим.
Нурислам.
Шәһит.
Рөстәм.
Саҗидә.
Эльмира.
БЕРЕНЧЕ ПӘРДӘ
Миләүшәнең фатиры. Җиһазлар юк диярлек. Тормышта иң кирәкле әйберләр генә. Ул фатир ялгыз ирләр яши торган фатирны хәтерләтә. Миләүшә шәл бөркәнеп тирән креслога кереп чумган. Күренми дә ди­ярлек. Кресло янындагы бәләкәй өстәл өстендә магнитофон. Аннан, кайчандыр яшь чагында Миләүшә җырлаган җыр ишетелә.
Җитәр инде тургай, моңайма,
Минем моңсу чагым болай да.
Моңаймасаң килеп каршыма,
Урын беткәнмени тугайда?
Моңаюым түгел, көйләвем,
Тургай теле белән сөйләвем.
Сәлам алып килдем дустыңнан,
Шуны тапшырырга теләвем.
Җыр җарланып беткәч, Миләүшә магнит тасмасын кирегә әйләндереп, яңадан шул җырны җырлата. Ишектә звонок ишетеп, магнитофонны туктата, авырлык белән генә урыныннан торып ишеккә бара. Аннан Галимулла белән керәләр. Галимулла пөхтә итеп авылча киенгән. Үз яшенә караганда шактый ук өлкән күренә. Гомере буена кушканны эшләп изелгән авыл кешеләречә тыйнак. Ләкин мокыт түгел. Күңеле тулы җырланмаган җыр, әйтелмәгән сер. Галимулла ишек яныннан узмыйча гына күзләре белән фатирны тикшереп чыга.
Миләүшә (кулларын Галимуллага сузып). Йә инде, хәзер әйбәтләп күрешик. Ике куллап. Авылча булсын. Исәнме-саумы, Галимулла?
Галимулла. Болай ярыйсы гына. Көчкә эзләп таптым. Шәһәргә гел килеп булмый бит. Эш тә эш, эш тә эш.... Бу телеграмманы син биргәнсеңдер бит? Әллә бе­рәрсе юри шаяртканмы?
Миләүшә. Мин, Галимулла, мин. Үзем. Аптырап калдыңмы?
Галимулла. Булды инде бераз. Көтмәгәндә бит... Кем уйлаган... Синнән бит...
Миләүшә. Әйдә, уз. Менә бирегә утыр. Уз инде, тартынма. (Галимулла ишек янындагы утыргычка утыр­гач.) Юк, менә бирегә уз. (Үзе элеккеге урынына барып утыра.) Кил бирегә. (Галимулла узып утыргач.) Бигрәк оялчан икәнсең, кызлар кебек. Танымый тордың мине, әйеме?
Галимулла. Әйе.
Миләүшә. Бигрәк нык үзгәргәнме?
Галимулла. Әйе.
Миләүшә. Күрешмәгәнгә дә бик күптәннән. Соңгы тапкыр авылга кайчан кайткан идем икән? Унбиш еллап бардыр?
Галимулла. Унөч ел ярым.
Миләүшә. Анда күрештекме соң без?
Галимулла. Юк. Мин генә сине күрдем.
Миләүшә. Әйе, шулайдыр. Кайгылы көннәр. Әтине җирләгән чак. Нихәлләрдә яшисең соң, Галимулла?
Галимулла. Яшәлә инде. Авылда анда нәрсә... Шул инде... Кем әйтмешли, җәен көтү көтәм, кышын гүляйт итәм.
Миләүшә. Көтү көтәсең, әйе?
Галимулла. Юк. Болай гына әйтүем. Тракторда идем, хәзер мастерскойда буталам шунда.
Миләүшә. Нигә чакыртканны белмисең инде син, әлбәттә.
Галимулла. Ничек беләсең. Онытылган кешене.
Миләүшә. Чакыргач, димәк, онытылмаган... Ди­мәк, онытылмаган, Галимулла. Телеграмманы алуга ук юлга чыктыңмы? Тиз килеп җиттең.
Галимулла. Тиз килеп җитәргә кушылган бит.
Миләүшә. Кушылмаган ла инде. Прошу диелгән­дер ич?
Галимулла. Анысы бар, әйе. Транспорты бит аның безнең якта...
Миләүшә. Рәхмәт, Галимулла. Соңламадың. Ашый­сың да киләдер инде синең?
Галимулла. Түзәрлек.
Миләүшә. Бар, чәйнекне газга куеп кил, Галимул­ла. Син инде эш кушканга үпкәләмә. Мин сиңа барысын да аңлатырмын. (Галимулла кухняга кереп киткәч, төзә­тенә, өстәлдән көзге алып карана. Галимулла чыккач.) Булдымы, Галимулла? Кил инде, утыр, басып торма.
Галимулла. Минем бераз күчтәнәч бар иде.
Миләүшә. Әллә балмы?
Галимулла. Анысы да бар...
Миләүшә. Китер тизрәк. Әтидән мин һәрвакыт бал алып килүен үтенә идем. (Галимулла өстәлгә куйган банканы кулына алып.) Ач тизрәк. (Галимулла ачып биргән банкадагы балны комсызланып исни.) Ай, рәхмәт! Рәхмәт, Галимулла. Беләсеңме кайдан җыелган бал бу? Әй, онытылган да инде. Карамалыга барганда сул якта бар бит әле... болынлык... Онытылган... Рәхмәт, Галимул­ла... Сәерсенеп карап торасың, әйеме? Ә ничек син миңа бал алып киләсен белдең, Галимулла?
Галимулла. Болынга чыккач чәчәкләрне иснәп йөрергә ярата идең бит.
Миләүшә. Онытмадың, әйеме? Онытмагансың, рәх­мәт. Мин бит сине төшемдә күрдем, Галимулла. Әтиең Әһлиулла абыйны да күрдем. Шуннан инде сине чакыр­дым. Фамилиягезне онытканмын. Көчкә искә төшердем. Дөрес язылганмы? Хәлиуллин бит, әйме?
Галимулла. Шулай.
Миләүшә. Ә беләсеңме, мин сине нигә чакырдым, Галимулла? Ләкин син аптырап калма, ярыймы? Юри генә сөйли дип тә уйлама. Мин чынлап. Мин сине хуш­лашырга чакырдым, Галимулла. Мәңгелеккә хушлашыр­га. Шулай... Мин инде бу дөньядан китәм, Галимулла. Бүген йә иртәгә, йә берсекөнгә. Шуннан да соңга кал­мыйм.
Галимулла. Ничек инде алай?
Миләүшә. Шулай, Галимулла. Артыгын сорашма. Ике-өч көн вакытың булыр бит мине озатырга?
Галимулла. Ничек инде алай?
Миләүшә. Сорашма, дидем. Бөтен тормышымны уйлап-уйлап утырдым да синнән дә якын кешем булмаган икән минем, Галимулла. Әйе, әйе, сиңа сәер тоеладыр минем сүзләр. Әмма син миңа ышан, кыланып сөйләшер­гә вакытым юк минем. Мин бит үтенеп сорыйм синнән, бер-ике көнгә бу өйгә хуҗа бул. Үтенеп сорыйм.
Галимулла. Ничек?..
Миләүшә. Үтенеп сорыйм. Теләмәсәң, хәзер үк кай­тып китә аласың. Килүеңә рәхмәт.
Галимулла. Юк, мин китәм димим дә, шулай да... Болай итеп сөйләшкәнне ишеткәнем юк. Ничек инде ул алай була? Кешедән көлгән кебегрәк килеп чыга болай итеп сөйләшкәч.
Миләүшә. Мин чынлап, Галимулла. Әле син миңа ы ш а н мы йсың м ы ни ?
Галимулла. Ышанырлык булмагач. Миләүшә, Ант итимме?
Галимулла. Итимме дип... (Миләүшәгә текәлеп карап тора.)
Миләүшә. Чынлап, Галимулла, чынлап... Мин үте­неп сорыйм синнән. Чынлап дип әйтәм ич инде, нигә һа­ман ышанмыйсың? Хәер, ышанмаска хакың бар, кайчан­дыр алдаган идем мин сине. Хәтерендә дә юктыр инде.
Г а л и м у л л а. Син онытмаган ич, нигә мин онытыйм ди?
Миләүшә. Оныткан идем, исемә төште. Кинәт кенә барысы да искә төшә икән ул. Барысы да, барысы да. Искә төшә, үкендерә, үзгәртеп булмый. Уйлап-уйлап утыр­дым да — бу дөньяда мине чын-чынлап яраткан бер генә кеше булган икән дигән нәтиҗәгә килдем. Ул — син бул­гансың кебек тоелды. Нигәдер шулай тоелды. Менә әле син миңа текәлеп карадың да тагын бер кат барысы да күз алдыннан узып китте. Ничек миң шуны аңлап бетермәгәнмен, ничек бәяли белмәгәнмен... Минем болай сөй­ләшүемә игътибар итмә, Галимулла, бәлки саташамдыр да. Минем әле сиңа сөйлисе сүзләрем бик күп. Әгәр дә тыңларга теләсәң, әлбәттә. Без бит синең белән бер елда, бер көндә туганнар... Шулай бит, әйме?
Г а л и м у л л а. Шулай...
Миләүшә. Ничә яшь инде безгә? Илле бишме? Күп инде, әйме?.. Нигә дәшмисең, Галимулла?.. Галимулла, нигә дәшмисең?.. Гафу ит. Мин куп сөйлим бугай. Сөй­ләп калдырасым килгәндер инде, гафу ит. Сөйләп калдырасым килә, сөйләр кешем юк. Ялгыз бит мин, Галимул­ла. Япа-ялгыз. Бер кешем юк. Ике тапкыр кияүгә чык­тым, тирә-ягымда кешеләр мыжлап торды һәм менә... Ялгызлыкның ни икәнен беләсеңме син, Галимулла? Әйт инде берәр сүз.
Галимулла. Нәрсә?
Миләүшә. Син әллә мине тыңламыйсың дамы?
Галимулла. Нишләп... Тыңлыйм...
Миләүшә. Тыңлагач, нигә соң бер сүз дә әйтми­сең?
Галимулла. Нинди сүз?
Телефон шалтырый. Миләүшә телефон трубкасын алмый. Телефон шалтырый-шалтырый да туктый.
Миләүшә. Шалтыраталар... Кызыксыналар... Ә мин алмыйм... Шнурын өзеп үк ташламакчы идем дә, кире уйладым. Шалтыратсын, үзенә күрә иптәш... Аптырап ка­рап торасың миңа, әйме? Бу дөньяны шаккатырырга җы­енган Миләүшә Нигъмәтҗанова теләгенә иреште. Авыл егете Галимулла Хәлиуллин аңа аптырап карап тора. (Көлә башлый да кинәт туктап кала. Галимулла, хәлнең җитдилеген төшенеп, Миләүшә тирәсендә бөтерелә.)
Галимулла. Миләүшә, Миләүшә...
Миләүшә (өянәге узып киткәч, хәлсезләнеп кресло аркасына башын салып, елмаеп Галимуллага карап тора). Исәнме, Галимулла!
Галимулла. Син ятып тор, болай уңайсыздыр ич...
Миләүшә. Зарар юк, әлегә үтеп китте. (Тагын те­лефон шалтырый.) Ал, Галимулла. Кемгә бик кирәк бул­дым икән?
Галимулла (трубканы алып тыңлый. Миләүшәгә). Федор Ивановичны сорый.
Миләүшә. Куй, Галимулла... Шул Федор Иванович­ны сорасалар гына инде. Галимулла, алып бир әле теге рәсемне.
Галимулла (стенадагы рәсемгә карап). Кемнәр бу, Миләүшә?
Миләүшә. Алар минем яшьлек дусларым, Галимул­ла. Шуларның икесенә кияүгә чыктым. Икесе белән дә аерылыштым. Алып бир әле. (Галимулла алып биргән рә­семгә күрсәтеп.) Монысы — беренче ирем Шәһит, монысы — икенче ирем Нурислам. Болары Рәфис белән Фә­һим. Монысы — мин. Дуслар. Бик тә, бик тә якын дус­лар. (Рәсемне өстәл тартмасына салып куя.)
Галимулла. Нигә?
М и л ә ү ш ә. Ятсыннар шунда, Галимулла.
Ут сүнә. Ут янганда Рәфисләр фатиры, Саҗидә көзге каршында би­зәнә, малайлары Рөстәм магнитофон колакчынын колакларына киеп креслода утыра. Сәхнә шартлары күпме мөмкинлек бирә, ул шул чак­лы бай итеп бизәлгән. Кыскасы, байлык аңкып тора.
Саҗидә. (Рәфиснең кайтканын тоеп). Кайттыңмы, әтисе?
Рәфис (Ул баштанаяк заман яшьләре киенә торган киемгә киенгән, һәм ул кием аңа килешә дә, яшәртеп күрсәтә.) Кайтмадым, үтеп кенә барышым.
Саҗидә Минем белән рәтләп сөйләшер көнең бу­лыр микән синең?
Рәфис. Чәй куй һәм йөз грамм коньяк чыгар.
Саҗидә. Кәефең шәп күренә, берәр этлек эшләп кайттың мәллә?
Рәфис. Кайтмыйча. Берьюлы ике марҗаны кочак­лап кайттым. Менә мондыйлар.
Саҗидә. Хәсрәт. (Кухняга кереп китә.)
Рөстәм (әтисенә таба борылып). Не дразни ее, опять начнете. Неужели не надоело ругаться?..
Рәфис. Ияләшкән инде... (Кесәсеннән газета чыга­рып.) Карале, улым, укы әле. Әтиең турында нәрсә яз­ганнар монда. (Үзе укып.) «Минем өчен иң кызганычы — Рәфис Хатипның поэзиядән китүе булды. Талантлы ша­гыйребезне югалттык. Аның шигырьләрендә моң бар иде». Аңлыйсыңмы, улым?
Рөстәм. А чего там непонятного? (Елмаеп.) Прият-но, да, читать?
Рәфис. Ничек инде!.. Минем турыда бит. Димәк, хә­терләүчеләр бар Рәфис Хатип шигырьләрен. Тыңла әле, улым, ничек ди бит?
Рөстәм. Ну, хватит, хватит... Читайте с мамой.
Рәфис. Аңлыймыни синең әниең шигъриятне... Ши­гырьләрендә моң бар иде, ди. Син, улым, беләсеңме моң­ның ни икәнен?
Рөстәм. Знаю, знаю. Какой ты большой ребенок, әти. Все еще живешь какими-то иллюзиями. Поэзия... Моң... Ну пора уж вылечиться. Никому они не нужны твои стишки.
Рәфис. Шулай инде анысы, шулай. Китап кибетенә кергән идем. Өелеп ята шигырь китаплары. Менә дигән шагыйрьләрнеке. Шулай да менә язганнар бит. Мине онытмаганнар. Хәтерлиләр. Их!.. (Газетага сокланып ка­рап тора.) Молодец!.. Җәүдәт Мансуров язган... Кем икән бу Җәүдәт Мансуров? Белмим дә.
Рөстәм. Найди и пригласи в гости.
Рәфис. Чакырам, чакырам.
Рөстәм. Кстати. Что-то давно вы не ходите в гости. Раньше, бывало, возвращались поздно, до утра спорили с мамой, ругались. Она вечно ревновала. Интересно было.
Рәфис. Картаеладыр инде.
Рөстәм. Кстати. Я был в больниңе, где главврачом мой друг. У него лежала ваша Миляуша. В общем, у нее дела не важны.
Рәфис. Миләүшә?
Рөстәм. Да. Может, другая Миляуша есть — певичка.
Рәфис. Ни булган аңа?
Рөстәм. С сердцем что-то. Так что ваша подруга, может, и умерла. А ты тут моң... моң...
Рәфис. Туктале, улым. Ничек инде Миләүшә? Без бит...
Рөстәм. Вот и без бит, без бит... Друзья... Собирались... Клятвы разные...
Рәфис. Нигә соң аны әйтми йөрдең?
Рөстәм. Что, у меня других забот нет? Вы же клялись, не я. Вы же изучали моральный кодекс...
Рәфис. Туктале син... Ничек соң әле Миләүшәнең телефон номеры?
Рөстәм. Звони главврачу. Тридцать восемь, тридцать шесть, тридцать шесть.
Рәфис (шалтырата. Трубканы алучы булмагач, Са­җидәне чакыра.) Саҗидә, Саҗидә!..
Саҗидә. Ни булды, нигә үкерәсең тагын?
Рәфис. Син Миләүшәнең телефон номерын хәтерлә­мисеңме?
Саҗидә. Каян исеңә төште әле ул Миләүшә?
Рәфис. Чирләгән, ди.
Саҗидә. Чирләсә — терелер. Алтмышка җиткәндә кеше чирләмичә тормый. Минем дә йөрәгем чәнчеп тора.
Рәфис. Хәтерлисеңме телефон номерын, юкмы?
Саҗидә. Каян белим? Көне-төне сез шунда ята идегез. Мин каян белим? Оныткандыр, дисәм...
Рөстәм (әнисенә). Хватит... Помнишь — скажи.
Саҗидә. Соң, улым... Инде акылга утырды, дисәм, нишли бит...
Рөстәм. Она больна... Ты соображаешь? Она больна. Они — друзья.
Саҗидә. Беләм мин аларның дуслыкларын. Хаты­нының хәлен белү юк. Миләүшә кирәк булган.
Рәфис. Ахмак!
Саҗидә. Кем ахмак?
Рәфис. Мин...
Саҗидә (Рөстәм янына атылып барып). Улым, Рустик, ишеттеңме, ишеттеңме, әтиең миңа нәрсә ди? (Үкереп җылап җибәрә.)
Рөстәм. Началось. (Әнисен кочаклап.) Ну, ладно, ладно. Успокойся.
Саҗидә. Нигә ул мине мыскыл итә?! Гомере буе шулай. Бөтен ачуын миннән ала. Мин аңарга нинди на­чарлык эшләгән? Мин булмасам, әллә кайчан алкаш бу­ла иде. Шул Миләүшәләр белән йөреп. Дуслар дигән бу­лып. Пәриләр белән саташалар. Җыен разгилдәй.
Рөстәм. Ну, хватит, хватит... (Әнисен җитәкләп кух­няга кертеп чыга.) Ну, чего ты дразнишь ее? Неужели не надоело? Ну, ты же мужчина. Ну, чего?.. Ты же видишь, ты же поэт, она же дура.
Рәфис. Ул синең әниең.
Рөстәм. Ну, әни, әни... Еще чего? Ты әти. Ну и что? Оба вы кретины. Ну, скажи ей что-то ласковое, чего тебе, жалко, что ли? Ну, не вышло из тебя большого поэта, чего ты все обиды на нее валишь? Чего, тебе плохо живется? Чего вам не хватает? Этой макулатуры? (Кесәсен­нән акчалар чыгарып, идәнгә сибә.) Ну, берите, хапайте. Только не орите.
Саҗидә (бүлмәдән чыгып, акчаларны җыя). Бирмә аңа, нәрсә син аңа да аңа...
Рөстәм (Саҗидәне күтәреп торгызып). А ну, уйди в свою комнату. Я вам дом построил. Полтыщи квадратных метров. Неужели не умещаетесь?
С а җ и д ә. Ул башлады.
Рөстәм. Ул башлады, ул башлады... Оба вы... из-за вас жениться боюсь. Вы же загрызете любое живое существо. (Әнисенә.) Ну, иди, иди, говорят. И не покажись, пока он дома. (Саҗидәне этеп диярлек бүлмәсенә кертеп җибәрә. Рәфискә.) Чего тебе, номер телефона нужен? Вот справочник. Смотри и звони.
Рәфис (белешмәләр китабыннан карап шалтырата). Кем бу? Нигъмәтҗановлар фатирымы? Кем сез?.. Нинди Галимулла? Нинди авылдашы? Миләүшә өйдәме? Бире­гез әле трубканы Миләүшәгә. Рәфис... Рәфис, диегез... Якын дусты мин аның. Аңлыйсызмы? Бирегез, диләр, трубканы. (Трубканы куеп.) Нәрсә бу?
Саҗидә (күренеп). Нәрсә булсын, сөяркәсе белән утыра.
Рәфис. Ничек телең әйләнә? Илледән узган хатын­га.
Саҗидә. Сез бит унсигез яшьлекләр кебек кылана­сыз.
Рәфис. Булды, булды... Нишләргә соң әле?.. Әллә ничек кенә килеп чыкты бит әле. (Рөстәмгә.) Улым...
Рөстәм. Еще чего?
Рәфис. Трубканы алмый Миләүшә апаң.
Рөстәм. Ну, съезди. Для чего машину подарил? Катайся на удовольствие.
Саҗидә. Мин дә барам.
Рөстәм. Конечно. Без тебя же он не может.
Рәфис. Кая барасың?
Саҗидә. Син кая барасың — шунда.
Рәфис. Ну, бар инде, бар.
Саҗидә. Тышта салкын микән?
Рәфис. Мең градус.
Саҗидә. Бу хәтле дә яратмагач яратмыйсың икән. Күңелең булсын — бармыйм. Кара аны, әйбәт кенә йөр. Мин әйткәннәрне Миләүшәгә сөйләмә тагын. (Рәфиснең яңагыннан үбеп ала.)
Ут сүнә. Сәхнә яктырганда Галимулла телефоннан сөйләшә.
Галимулла. Әйе. Нигъмәтҗановлар фатиры. Га­лимулла. Миләүшәнең авылдашы. Өйдә. (Миләүшәгә.) Рәфис, ди. Сине сорый.
Миләүшә. Әйт, Галимулла, ул беркем белән дә сөйләшергә теләми, диген.
Г а л и м у л л а (трубкага). Ул беркем белән дә сөй­ләшергә теләми. Мин каян белим?.. Әйттем... (Миләүшә­гә.) Бир Миләүшәгә трубканы, ди.
Миләүшә. Куй һәм бүтән алма.
Галимулла. Нигә алай, Миләүшә?
Миләүшә. Шулай, Галимулла. Минем беркемне дә күрәсем килми, берәү белән дә сөйләшәсем килми. Ми­нем янымда син бар. Миңа беркем дә кирәкми. (Тагын телефон шалтырый.)
Галимулла (трубканы алып). Әйе... Ул беркем бе­лән дә сөйләшергә теләми... Галимулла... Авылдашы... Әйттем ич инде... (Миләүшәгә.) Эльмира, ди.
Миләүшә. Алма трубканы, дидем мин сиңа.
Галимулла (трубканы куя). Эльмира, ди бит.
Миләүшә. Булсын.
Галимулла. Нигә сөйләшмисең соң? Әйтәсе сүзе бардыр берәр.
Миләүшә. Минем әйтәсе сүзем юк, Галимулла. Әй­тәсе сүзләр күптән инде әйтелгән. Ничаклы мәгънәсез сүз сөйләнелгән.
Галимулла. Кырт кисеп сөйләшә торган гадәтең­не ташламагансың икән.
Миләүшә. Холык үзгәрми, диләр бит, Галимулла. Шул холык шушы көнгә калдырды да инде. Яраклаша белмәдем шул, һәрвакыт үземнекен тукыдым. (Галимул­ланың урыныннан торганын күреп.) Китмә, Галимулла, утыр. Син беркая да китмә. Килгәнсең икән, янымда гы­на утыр.
Галимулла. Чәй, дидең бит. Пешкәндер. (Кухня­дан чынаяклар алып чыга, чәй ясый.) Шулай ярыймы? Куе түгелме?
Миләүшә. Миңа барыбер, Галимулла. Шулай да миңа рәхәт, янымда син...
Галимулла. Радиодан элек гел җырлаталар иде, хәзер сирәкләттеләр. Телевизордан да күрсәтми башлады­лар.
Миләүшә. Картайдым бит инде, Галимулла.
Галимулла. Барыбер дә синең кебек җырлаучы юк.
Миләүшә. Җырлаучы юк иде, диген, Галимулла. Бар иде, Галимулла, бар иделәр. Бар идек. Онытылдык кына. Беркемгә дә кирәгебез юк инде. Ул чакта да ки­рәкмәгәнбез.
Бармыни бездә гомумән чын кеше кадрен белү?!
Без аны кайдан белик, мискин үлеп аңлатмагач?!
Без инде үлеп тә аңлата алмыйбыз, Галимулла бәгырь­кәем.
Галимулла. Барыбер юк... Теге җырны җырлат әле...
Миләүшә. Кайсы җырны?
Галимулла. Мин килгәндә җырлый иде. Ишек тө­бендә тыңлап тордым.
Миләүшә. Мин аны үзем генә, качып кына тың­лыйм шул, Галимулла. Ачуланма инде. Телисеңме, мин сиңа бүтән җырларны җырлатам.
Галимулла. Миңа син җырлаганнар кирәк.
Миләүшә. Бүтәннәрне тыңламыйсыңмы?
Галимулла. Тыңлыйм да..
Миләүшә (елмаеп). Мин бөтенесеннән дә әйбәтрәк җырлыйм, әйеме?
Галимулла. Әйе.
Миләүшә. Рәхмәт! (Бер касета алып.) Менә шуларны тыңлап кара әле син, иптәш Хәлиуллин. (Магни­тофонны кабыза, җыр яңгырый.)
Бу дөньяда яшәп карап шуны белдем —
Хак дигәнем барысы да ялган икән:
Ак дигәнем, пакь дигәнем корым булып
Йөрәгемә, бәгыремә яуган икән.

Бу дөньяда яшәп карап шуны белдем —
Ант итүләр хәйлә икән, мәкер икән:
Тугры диеп, туры диеп йөргәннәрем
Туры түгел — бөкре һәм кәкре икән.

Бу дөньяда яшәп карап шуны белдем —
Чын дигәнем мәзәк кенә, уен икән,
Очрашулар, күрешүләр, көлешүләр,
Барысы да бары пәри туе икән.
Миләүшә (магнитофонны туктатып). Ничек?
Галимулла. Ничек дип...
Миләүшә. Ошадымы әллә? Мин җырлыйм бит.. Хәтта көйнең үзен дә, шигырен дә үзем яздым.
Галимулла. Радиодан ишеткәнем булмады.
Миләүшә. Мондый җырларны радиодан җырлат­мыйлар, Галимулла.
Галимулла. Дәрес эшлиләр икән анысын болай
Миләүшә. Нигә, Галимулла? (Ишектә звонок.) Ач­ма, Галимулла.
Галимулла. Бәлки, йомышы бардыр?
Миләүшә. Нинди йомыш? Хәзер инде миңа берәү­нең дә бернинди дә йомышы юк, Галимулла.
Звонок кабатлана.
Галимулла. Тиккә генә килмәгәндер инде кеше.
Тышта «Миләүшә!» дигән тавыш ишетелә.
Миләүшә. Рәфис тавышы.
Галимулла. Ачыйммы?
Миләүшә. Кирәкми.
Тышта Рәфиснең: «Миләүшә, ач, беләм бит — син өйдә» дигән тавы­шы ишетелә.
Галимулла. Керсен.
Миләүшә. Кирәкми.
Тышта Рәфиснең: «Миләүшә, син исәнме? Әйт, син исәнме?.. Әй, Га­лимулла, син өйдәме?» дигән тавышы ишетелә.
Миләүшә. Әйт, Галимулла. Өйдә, диген. Миләүшә исән-сау, диген. Берәүне дә күрергә теләми, диген.
Галимулла (ишек янына барып). Миләүшә исән-сау. Ул берәүне дә күрергә теләми. Нәрсә?.. (Галимулла Рәфис белән ишек аша сөйләшә.)
Р ә ф и с. Ач әле ишекне.
Галимулла. Миләүшә ачарга кушмый.
Рәфис. Син кем?
Галимулла. Галимулла, дидем ич.
Рәфис. Монда нишләп йөрисең?
Галимулла. Миләүшә чакырып китерде.
Рәфис. Каян?
Галимулла. Авылдан.
Рәфис. Миләүшә авылыннанмы?
Галимулла. Шуннан.
Рәфис. Исемең кем дидең әле?
Галимулла. Галимулла, дидем.
Рәфис. Мин Рәфис атлы булам, ага-эне. Миләүшә­нең якын дусларының берсе. Ничек аның хәле?
Галимулла. Әйбәт.
Рәфис. Ничек әйбәт?
Галимулла. Шулай әйбәт..
Рәфис. Рәтләбрәк сөйләш әле минем белән. Хәле ничек, дим бит.
Галимулла. Әйбәт, дим.
Рәфис. Больницадан кайчан чыкты?
Галимулла. Белмим. Мин килгәндә әйдә иде.
Рәфис. Мин килгәнне беләме ул?
Галимулла. Белә.
Рәфис. Кертмәскә кушамы?
Галимулла. Әйттем ич инде.
Рәфис (кычкырып). Миләүшә, бу мин, Рәфис. (Җа­вап ишетмәгәч.) Өйдәме соң ул?
Галимулла. Өйдә булмый кайда булсын?
Рәфис. Менә әкәмәт. Ә сине нигә чакырды?
Галимулла. Белмим.
Рәфис. Ә син аның кеме?
Галимулла. Авылдашы.
Рәфис. Элек нигә бер дә күргәнем булмады?
Галимулла. Монда килгәнем булмады.
Рәфис. Хәзер килдеңме?
Галимулла. Әйтеп торалар ич, Миләүшә чакырып китерде.
Рәфис. Син тырпаймый гына сөйләш әле, ярыймы, аңлат миңа. Ул мин килгәнне беләме? Рәфис килгәнне беләме?
Галимулла. Белә, дим ич.
Рәфис. Белгәч, нигә?..
Галимулла. Берәүне дә күрәсем килми, диде.
Рәфис. Мин бит берәү түгел, мин бит Рәфис. Аның якын дусты. Аңлыйсыңмы? Без ничә еллар бергә... Аң­лыйсыңмы?
Галимулла. Нигә миңа кычкырасыз? Минем ни гаебем бар?
Рәфис. Син бит ишек төбен саклап торасың.
Галимулла. Миңа Миләүшә кушты...
Рәфис. Ә бәлки, кушмагандыр. Бәлки, син... Ач ишекне, бурзай.
Галимулла. Син сүзеңне үлчәп сөйлә, ярыймы.. Күрсәтермен мин сиңа бурзаеңны.
Рәфис. Мин киттем, Миләүшә. Риза-бәхил түгел.
Миләүшә (ишек төбендә басып торган Галимулла янына килә). Берни дә аңламыйсыңмы, Галимулла? Аң­лама, Галимулла, кирәкми. Нигә килдем дип үкенәсеңме? Шулаймы?
Галимулла. Үкенүен үкенмим дә... Әллә ничек...
Миләүшә. Уенга охшаган, әйеме?
Галимулла. Кем белә инде. Мин бит...
Миләүшә (Галимулланы бүлдереп). Тик, зинһар, мескенләнмә, яме! Беләсең, мин мескеннәрне яратмадым, һәм яратмыйм. Бөтенесен дә аңлыйсың, барысын да бе­ләсең син. Сине табигать акыллы итеп яраткан. Син ми­нем сүзләремә ышанмыйсың, Миләүшә ниндидер уен уй­ный дип уйлыйсың. Ләкин мин уйнамыйм. Уйнамыйм, уйнамыйм! Сиңа шулай тоела гына ул. Безнең бөтен тормышыбыз уенга охшаган. Әти әйтмешли, ат кәмите... Әгәр дә миңа ышанмасаң, кайтып китә аласың.
Галимулла (Миләүшәгә ниндидер кырыс сүз әй­тергә теләп). Миләүшә...
Миләүшә. Кирәкми, Галимулла... Аптырама, син безнең барыбыздан да өстен.
Галимулла. Мин үземнең кем икәнлегемне беләм, Миләүшә...
Миләүшә. Юк, белмисең, Галимулла. Мин дә үзем­нең кем икәнлегемне белмим. Берәү дә белми. Беләм дип уйлыйлар гына. Беләм дип уйлап ничаклы гомерне әрәм иттем. Син дә гаепле, Галимулла. Җибәрмәскә иде мин ахмакны авылдан. Нинди бәхетле хатын була идем бит мин. Өй тулы бала-чага... Хәзер инде оныкларыбыз ни­чаклы була иде. Кем инде мин? Ни өчен яшәдем инде? Юк, беркемне дә күрәсем килми, Галимулла. Мин гомер буе ялгыз булдым. Шәһит безгә әйтә иде: өч тиенлек эше­гез юк, сукыр бер тиенлек акылыгыз юк, дия иде. Хаклы булган. (Кинәт көлеп.) Әшәке кеше мин, әйеме, Галимулла? Әйт әле дөресен генә, нинди кеше мин? Әйт инде, Га­лимулла!
Галимулла. Ничек әйтим. Сине күрмәгәнгә...
Миләүшә. Бала чакта, үсмер чакта, яшь чакта еш күрешә идек, хәтта үбешкән чак та булды бугай. Син хә­терлисеңме? Бакалы күл янына барган идек. Ни өчен барган идек әле, хәтерлисеңме?
Галимулла. Син алып бардың, анда төнбоеклар үсә иде.
Миләүшә. Әйе, әйе. Мин сиңа төнбоеклар өзәргә куштым. Йөз илле төнбоек өзеп миңа бүләк итсәң, мин сине яратырмын, дидем. Син ничәне өздең әле?
Галимулла. Йөз илле бишне.
Миләүшә. Әйе, әйе. Нинди олы күлне актарып чык­тың. Суның салкыныннан күгәреп каттың. Миңа бер олау төнбоек тоттырдың. Ә мин «миңа йөз илле биш төнбоек кирәкми, йөз илле генә төнбоек кирәк» дип, төнбоеклар­ны җиргә сибеп кайтып киттем. Син мине куып җиттең. Беләгемнән кысып тоттың. Мин сиңа кычкырдым: «Ниш­лисең, җүләр. Җибәр кулны, авырттырасың диләр бит! Галимулла. Әйдә.
Миләүшә. Кая?
Галимулла. Төнбоекларны җыеп ал.
Миләүшә. Бик кирәкләре бар.
Галимулла. Алайса, нигә өздердең?
Миләүшә. Кем сиңа йөз илле бишне өзәргә кушты? Миңа йөз илле генә кирәк иде, җибәр кулны, җүләр. Кая алып барасың? Җыймасам нишләтәсең?
Галимулла. Шушы күлгә батырам.
Миләүшә. Батырып кына кара.
Галимулла. Батырам, кире тәре.
Миләүшә. Син мине батырсаң, әти синең үзеңне батыра.
Галимулла. Мактанма әтиең белән, ярыймы! Җый төнбоекларны.
Миләүшә. Җыймыйм.
Галимулла. Җыясың!!!
Миләүшә. Барыбер җыймадым бит, Галимулла. Их, шунда батырып кына үтергән булсаң. Җиңә алма­дың шул мине, җиңә алмадың кире тәрене. Төнбоеклар­ны тәки үзеңнән җыйдырттым. Аның каравы, без анда үбештек. Үз гомеремдә беренче тапкыр бит. Уналты яшемдә. Аннан соң ничаклы мин сиңа күренергә оялып йөрдем. Яратканмындыр инде сине. Яратмасам, үбешмә­гән булыр идем. Аннан соң Бакалы күл янына еш бара башладык. Бакаларга кушылып җырлый идек. Хәтерли­сеңме, Галимулла?
Исәпсез, хисапсыз йолдызлар сибелгән
Галәмнең киңлегенә,
Ә без җирдә синең белән икәү генә,
Икәүдән-икәү генә,
Икәүдән-икәү генә. (Җырга Галимулла кушыла.)
Хисапсыз авазлар моң булып коела
Болыннар иңлегенә,
Ә без һаман синең белән икәү генә,
Икәүдән-икәү генә,
Икәүдән-икәү генә.
Көй әкрен генә дәвам итә. Шул көй ритмында Галимулла белән М и л ә у шә сөйләшә.
Миләүшә. Әгәр дә мин очып китсәм, нишләрсең, Галимулла?
Галимулла. Синең арттан очармын.
Миләүшә. Әгәр дә мин егылып төшсәм, нишләр­сең, Галимулла?
Галимулла. Ә мин сине тотып калырмын.
Миләүшә. Әгәр дә мин югалсам, нишләрсең, Гали­мулла?
Галимулла. Эзләрмен.
Миләүшә. Табалмасаң, нишләрсең?
Галимулла. Көтәрмен.
Миләүшә.
Билгесез киләчәк кул изәп чакыра
Хыялым илләренә:
Сукмаклар, юллар күп, ә без икәү генә,
Икәүдән-икәү генә,
Икәүдән-икәү генә.
Ышанасыңмы син миңа, Галимулла?
Галимулла. Мин сине яратам гына.
Миләүшә. Ышанмыйча яратмыйлар.
Галимулла. Ә мин яратам.
Телефон шалтырый.
Миләүшә (кычкырып). Алма! Алма, Галимулла!..
Фәһимнәр фатиры. Фәһим креслога чумган да карашын билгесез бер ноктага төбәп утыра. Берничә көн инде кырынмаган. Эльмира катып керә.
Эльмира. Һаман утырасыңмы? Көннәр буе. Ничек оча сөягең тишелми. Кибеткә чыгып керер идең, ичма­сам.
Фәһим. Акча юк.
Эльмира. Ничек булсын? Күпмегә җитә ул минем пенсиям?
Фәһим. Эшкә керергә кушасыңмы?
Эльмира. Нидер эшләргә кирәк ләбаса. Болай уты­рып булмый бит инде, Фәһим.
Фәһим. Була ич, күреп торасың.
Эльмира. Бетәсең, харап буласың болай булса.
Ф ә һ и м. Ә мин шуны көтеп утырам да.
Эльмира. Нәрсәне?
Фәһим. Тизрәк бетәргә иде дә, котылырга иде...
Эльмира. Фәһим, ни сөйлисең, бәгырькәем?
Фәһим. Яшәсем килми минем бу дөньягызда. Фә­хешханәдә миңа кызык түгел. Ул яшьтән узган мин.
Эльмира. Кешеләр яши бит.
Фәһим. Кешеләр? Нинди кешеләр? Кешеләр бетте. Кайда ул кешеләр? Ике аяклы күшәүче хайваннар һәм аларны ашаучы ике аяклы ерткыч җанварлар гына кал­ды.
Эльмира. Йа алла!..
Фәһим. Алла да юк...
Эльмира (кычкырып). Фәһим!
Фәһим. Китте ул. Җиргә, кешеләргә кулын селтәде дә китте, кайтмаска китте ул. Җиргә Иблис хуҗа.
Эльмира. Кешеләргә ни ачуың бар? Син үзең дә адәм баласы.
Фәһим. Юк. Адәм балалары үлеп бетте алар. Иб­лис токымы гына калды.
Эльмира. Синең яза алмавыңда кешеләрнең гаебе юк. Син язмый дип дөнья туктап тормый. Яңа көйләр туа тора, аларны җырлап торалар.
Фәһим. Көй? Нинди көй? (Кинәт сикереп торып пианино янына бара, ун бармак белән клавишларны кый­нап алып.) Шушы булдымы көй? Кемнәр җырлый? Нәр­сә җырлый? (Клавишларны кыйный-кыйный җырлый.)
Сиңа шундый җыр кирәкме?
Сиңа шундый җыр кирәк?
Шундый, шундый, шундый, шундый
Шундый, шундый җыр кирәк,
Җырр кирәк,
Җыр кирәк,
Җыр кирәк,
Җыр кирәк,
Җыр, җыр, җыр, җыр, җыр, җыр.
Кирәк, кирәк, кирәк, кирәк, кирәк.
Яратам, яратам, яратам,
Яратам...
Сиңа шундый җыр кирәкме? Зәйнуллалар, Сәйфуллалар җыры кирәкме? Яза алмыйм мин мондый җыр. Язарга теләмим мин мондый җыр. Мин — композитор. Мин про­фессиональ композитор. (Паузадан соң.) Тимә миңа, Эль­мира. Кыйнама минем җанымны.
Эльмира. Син үз җаныңны үзең кыйныйсың, бә­гырькәем. Үткәннәр белән генә яшисең. Элеккеге даның комачаулый, һаман да мактау көтәсең.
Фәһим. Ә нигә мин аны көтмәскә тиеш? Нәрсә, ми­не мактарлык музыка язмадыммыни? Нәрсә, мин утыз ел трай тибеп йөрдеммени? Нигә әле мине җиңел генә оны­тырга тиешләр? Нәрсә, минем ашарга акчам юклыгын белмиләрмени? Нәрсә, тамак хакы да эшләмәдеммени мин? Нәрсә, тамагымны туйдыру өчен такмаклар язып утырыйммы бүген? Кулыма гармун алып чатка чыгып басыйммы? Тимә миңа. (Креслога кереп чума. Тынлык. Телефон шалтырый.)
Эльмира (трубканы алып). Әйе... Әйе. Мин. Исән­ме, Рәфис. Әле син дә исәнмени. Ходаем, җаным! Әй, Рә­фис, Рәфис... Ничек оят түгел сиңа? Шалтыратып хәлебез­не дә белмисең. Аерылмас дуслар идек бит. Фәһимме? Өйдә, өйдә... (Фәһимгә.) Фәһим, Рәфис шалтырата.
Фәһим. Нәрсә кирәк булган?
Эльмира. Сине сорый.
Фәһим. Сөйләш үзең генә.
Эльмира. Алай итмә инде, Фәһим. (Фәһим кузгал­магач.) Рәфис, син кереп чык әле безгә. Беләсең бит Фә­һимнең холкын, бер киреләнсә... Кереп чык әле, бәгырькәем. (Трубканы куя.)
Фәһим. Нигә чакырдың син аны?
Эльмира. Чөнки үземнең генә көчем җитми. Юк. Болай игәргә хакың юк синең. Бөтен дусларыңны җыям, күрсеннәр.
Фәһим. Нинди дуслар? Ни сөйлисең син?
Эльмира. Мәңге дуслар булырга антлар итешмәдегезмени? Нәрсә, Миләүшә дус түгел идемени? Нурис­лам дус түгел идеме? Гайнулла, Шәһит дус түгелләр иде­ме? Юк, барысын да җыям. (Шалтыратып.) Алло, Нигъмәтҗанова квартирасымы? Миләүшәне бирегез әле? Ни­чек алмый? Сез кем? Галимулла? Нинди Галимулла? Би­регез Миләүшәне. Эльмира сорый, диегез... Ничек инде? (Трубканы куеп.) Миләүшә трубканы алмый, ди. Галимулла, ди. Әллә үпкәләгәнме Миләүшә? Үпкәләве дә бар. Шалтыратып хәлен дә белгәнебез юк.
Фәһим. Аның бармы соң? Минем хәлемне кемнең белгәне бар? Кем кемгә кирәк бу дөньяда?
Эльмира. Галимулла... Галимулла... Таныш исем. (Телефоннан шалтырата да, тыңлап торгач, трубканы куя.) Гайнуллалар дәшми. Нурисламның телефоны юк.
Фәһим. Шул алкоголиктан мине тәрбияләтмәкче бу­ласыңмы?
Эльмира. Рәтлерәк сүз белмисеңме әллә? (Шалты­ратып.) Шәһит, синме? Мин бу, Эльмира... Фәһимнең ха­тыны инде, алайса... Шәһит, син безгә килә аласыңмы? Нигә дәшмисең? Нигә дип... Сагындым... Күрәсем килә... Гафу ит инде, алайса. (Трубканы куя.)
Фәһим. Нәрсә инде син?.. Кем кемгә кирәк бу заманда...
Эльмира. Шулайрак шул, шулайрак, ахры. Ләкин мин синең бу кыяфәтеңә карый алмыйм. Син бит компо­зитор. Син бит кешеләр җырласын өчен көй иҗат итүче. Әгәр композиторы шушы хәлдә булгач, халкы нинди бу­лырга тиеш? (Каяндыр тальян гармун табып алып килә.) Мә, ичмасам, гармун уйнап утыр. Эчең пошканда алып уйный идең. (Гармунны Фәһим алдына куя, каешларын кидерә.) Уйна әле «Авыл көен» — яраткан көеңне. (Фә­һим теләр-теләмәс кенә гармун телләренә баскалый да «Авыл көе»нә күчә. Ишектә звонок. Эльмира барып ача. Рәфис белән керәләр.)
Рәфис. Ха, монда мәҗлес икән. (Уйнаудан тукта­ган Фәһимгә.) Сәлам, картлач.
Фәһим. Үзең нихәл?
Рәфис. Хәлләр — хәләвә, башлар — галава, мунча — баня, хатын — Маня.
Эльмира. Рәфис! Нәрсә булды сезнең белән? Элек бергә җыелып утыра идек. Көлешә идек... Кайгы-шатлыкларны уртаклаша идек. Таралдык бит. Кара әле дустың­ның кыяфәтенә. Көннәр буе шулай утыра.
Рәфис. Тик утыруы рәхәттер. Утырсын.
Фәһим. Мин син түгел. Җыр язуымны ташлап, акча артыннан кушаяклап чаба белмим.
Рәфис. Өйрәтермен.
Фәһим. Мин өйрәнергә теләмим. Типкәләсеннәр, үтерсеннәр, иманымны алыштырмыйм.
Рәфис. Кем сиңа алыштырырга куша?
Фәһим. Син! Син алыштырдың.
Рәфис. Син сүзеңне үлчәп сөйлә, агай-эне. Иман сүзе белән авыз чайкама. Минем иманым минем йөрәгемдә. Тимә аңа. Мин аңа үзем дә кагылырга куркам. Ләкин мин кемнәргәдер ачу саклап җылап та утырмыйм. Кем­гә ачу сакларга? Өстәгеләргәме? Алар барыбер безне күрми. Кешеләргәме? Нишләтәсең инде аларны? Заман нинди, кешеләре шундый. Йөрәк үлде, корсак кына калды кешедә. Нәрсәсенә үпкәләргә? Төкердем бер лач итеп. Корсак икән корсак, миндә дә корсак бар. (Фәһимгә.) Тор, нәрсә җылап утырасың? Киттек таларга. Таларга икән — таларга! Безгә бит композиторлар кирәкми, та­лаучылар кирәк. Әллә без бүтәннәрдән кимме?
Фәһим. Мин талый белмим. Минем бармакларым кесәгә керер өчен җайлашмаган.
Рәфис. Җайлашырлар. Дөнья өйрәтә ул. Миләүшә­се утыра анда бикләнеп. Берәүне дә күрәсем килми ди­гән булып...
Эльмира. Мин аңа шалтыраткан идем, ниндидер Галимулла сөйләште. Миләүшә трубканы алмый, ди.
Рәфис. Ә мине өенә дә кертмәде. Үпкәләгән, күрә­сең. Үпкәләрлек тә... Больницада ятып чыкканын да бел­мәдек.
Фәһим. Миләүшәме?
Рәфис. Миләүшә шул. Малай башка сугып искә тө­шерде. Дуслар идегез, ди. Чыннан да, дуслар идек бит. Әйдәле, Фәһим, тор, юын, кырын. Берәр нәрсә уйлап чы­гарыйк әле. Оят булып китте. Әйдәле, тор әле. (Фәһимне кулларыннан тартып торгыза.)
Ут сүнә. Ул Миләүшәләр фатирын яктырта.
Галим у л л а. Миләүшә, бер сүз сорасам, ачулан­мыйсыңмы?
Миләүшә. Бик кызык... Ашыйсың киләдер инде си­нең?
Галимулла. Ашыйсы килсә пешерәбез дә ашый­быз аны, Миләүшә брат.
Миләүшә. Ничек дидең, Галимулла? Миләүшә брат. Искиткеч! Син миңа шулай гына эндәш, ярыймы?
Галимулла. Эндәшәбез аны, нигә... Мин бит, Ми­ләүшә, авылда яшим дигәч тә, мокыт түгел. Боегып та яшәмим. Көләсен көләм, җырлыйсын җырлыйм.
Миләүшә. Чыннан да, мине көтеп өйләнмәдеңме син, Галимулла?
Галимулла. Көтмәдем. Җүләр түгел ич мин бул­маганны көтәргә. Бүтән белән, өйләнсәм дә, тора алмый идем. Нигә кешене бәхетсез итәргә?
Миләүшә. Берәр хат язып салсаң шунда.
Галимулла. Баштарак яздым, җавап килмәде. Ан­нары инде аңладым.
Миләүшә. Әшәке шул мин. Шулаймы?
Галимулла. Андый сүз әйтмә. Ямьсез сүз.
Миләүшә. Аның каравы, дөрес.
Галимулла. Түгел. Билгеле инде, фәрештә дип тә әйтеп булмый инде. Җайсыз кеше син.
Миләүшә. Ничек, ничек?
Галимулла. Җайсыз, көйсез. Ләкин аңа син га­епле дә түгел инде. Талантлы кешеләр җайсыз булалар алар. Безнең авылның Рәшитне онытмадың микән? Бал­та остасы. Аның кебек оста дөньяда юк. Ә шуны көйли алмый җан чыга. Әнә бит уйнаучылар скрипкәне дә күп­ме көйлиләр. Шулай ул, Миләүшә брат.
Миләүшә (куанып). Сөйлә, сөйлә, туктама, Гали­мулла.
Галимулла. Авыл мужигыннан нинди сүзләр чыга, дисеңме?
Миләүшә. Нигә инде син, Галимулла?
Галимулла (Миләүшә янына тезләнеп аңа карап тора). Шулай, Миләүшә брат. Очраштык диген?
Миләүшә. Соңладык шул.
Галимулла. Зыян юк. Терелтәм мин сине. Мин дә бит үҗәт кеше, Миләүшә. Көттем. Күңелем сизде. Мине эзләп табачагыңны сиздем.
Миләүшә (кинәт кенә). Галимулла, син нинди төс­не ошатасың?
Галимулла. Нигә?
Миләүшә. Сорауны мин генә бирәм. Син, Галимул­ла, уйлап-нитеп тормыйча җавап бир. Килештекме?
Галимулла. Карап карыйк. Уенмы?
Миләүшә. Уен. Димәк, нинди төсне ошатасың?
Галимулла. Ак белән яшел.
Миләүшә. Кайсы ризыкны яратасың?
Галимулла. Пичкә тәгәрәткән бәрәңге.
Миләүшә. Нинди кешеләр күбрәк ошый?
Галимулла. Сабыр итә белүчеләр.
Миләүшә. Ниндиләрен яратмыйсың?
Галимулла. Кешеләрне каргаган кешеләрне.
Миләүшә. Төнне яратасыңмы, көннеме?
Галимулла. Таң аткан чакны.
Миләүшә. Йөрәгенә ышанасыңмы, башыңамы?
Г а л и м у л л а. Йөрәк ышанычлырак.
Миләүшә. Кайсы яхшы: җәйме, кышмы?
Галимулла. Көз.
Миләүшә. Әчене яратасыңмы, төченеме?
Г а л и м у л л а. Сине.
Миләүшә. Ә син шаярма.
Галимулла. Шаярмыйм. Сине генә яратам. Бары тик сине генә һәм үткәннәр өчен сине гаепләмим. Үпкәм дә, рәнҗүем дә юк, Миләүшә. Язмыш. Ходай мине сиңа тиң итеп яратмаган. Ә үзе сине яраттырган. Син өстә, мин түбәндә. Йөрәк шуны аңламый интегә. Синең бер җырың бар иде. Егерме еллар элек җырлый идең. Авыл көенә. Мин җырларга тиешле җырны син җырлый идең.
Һай, җаныем, син бит миңа,
Син бит миңа тиң түгел;
Тиң түгеллеген дә белә,
Өзелеп сөя яшь күңел.
М и л әү ш ә. Хәтерләмим дә инде.
Галимулла. Җырчының җырын җырлаучы үзе хә­терләми инде. Тыңлаучы хәтерли аны.
Миләүшә. Галимулла, бәгырькәем... Син чынлап та тракторист идеңме? Гафу ит, зинһар. Мыскыл итеп әй­түем түгел.
Галимулла. Мыскыл иткәнгә дә түзәбез. Безне бит мыскыл итмәгән кеше юк. Без үстергән икмәкне ашый-ашый безне мыскыл итәләр. Зыян юк, Миләүшә. Аның каравы... Юк, ярый инде.
Миләүшә. Сөйлә инде, Галимулла.
Галимулла. Юк, кирәкми.
Миләүшә. Үтенеп сорыйм.
Галимулла. Юк, әллә нәрсә сөйләмим инде. Төн­ге сменада эшләргә ярата идем мин. Әллә нинди акыл­лы уйлар килә төнлә. Көндез баш эшләми. Төнлә башта­гы шарикларны чистартып куялармы? Кайвакыт шулай айлы төндә барасың айга каршы, нинди генә уйлар кил­ми. Менә ул уйларны язып баручы машина булса иде ул. Беләсеңме, Миләүшә, ай минем өчен кояшка караганда кадерлерәк. Кояш, билгеле, кирәгрәк. Кояш булмаса, җир дә, ай да булмый. Ә ай менә күңелгә якынрак. Кояшка бит туры да карап булмый, күзне чагылдыра. Ай андый түгел. Ай белән күзгә-куз карап сөйләшеп була. Аңа җаныңны ачып күрсәтергә була. Серләреңне аңа сөйлә­гәч, ничектер җиңеләеп китәсең. Сөйләр сүзләрем күп иде минем. Бик күп иде. Кешеләргә сөйләргә курыктым.
Алмачылар алма сата
Алма яшьниге белән;
Тиң түгеллеген дә белдем,
Сөйдем яшьлегем белән.
Миләүшә. Галимулла... син мине кичерә күр инде. Мин сине оныткан ук идем бит. Әле дә ярый төшемә кер­дең. Менә хәзер бөтен гомерем искә төшә. Киләчәк ту­рында инде мин уйлый алмыйм, дөнья белән мине бары үткәннәр генә бәйләп тора. Ничаклы үкенеч, яңадан ба­рысын да кире кайтарып яшәп булмый шул. Әмма миңа бүген җиңел. Җаным тормышның чүп-чарларыннан ары­нып калды. Даны да, шөһрәте дә, сәясәте дә, сәяхәте дә — берсе дә кирәкми инде миңа. Миңа бары тик мөм­кин булганча аруланып кына китәргә кирәк. Күпме гө­наһ җыелган. Гөнаһларымның беразын гына кичер, дип ходайга ялварыр идем, бер генә дога да белмим. Догасыз калган буын. Тәһарәтсез буын.
Галимулла. Алай димә, Миләүшә. Күпме кеше си­ңа рәхмәт әйтте.
Миләүшә. Кем? Кем әйтте, Галимулла?
Галимулла. Синең җырлавыңны тыңлаганнан соң бик күпләр рәхмәт укый иде.
Миләүшә. Алдама. Ичмасам, син алдама инде, Га­лимулла?
Галимулла. Мин үзем дә...
Миләүшә. Син миңа ләгънәт укырга тиеш идең.
Галимулла. Нигә мине яратмаган өчен мин сиңа ләгънәт укырга тиеш?
Миләүшә. Ә бәлки, яратып та хыянәт иткәнмендер? Көтүче Әһлиулла малае Галимулланы председатель Ха­рис кызы Миләүшә тиң күрмәгәндер? Яратмаска үзен-үзе мәҗбүр иткәндер? Мәхәббәтен таптап үтеп данга ирешеп, бәхетле буласы килгәндер? Һәм менә дөнья куласасында әйләнә торгач, яңадан шул Бакалы күл янына килеп төшкәндер? Менә бу өстәлнең тартмасында, Галимулла, конверт бар. Анда минем васыятем язылган. Зин­һар, төгәл үтә. Хәзер бит кешенең исән чагында фикере­нә, үлгәч васыятенә колак салмыйлар. Үтенеп сорыйм: авылга алып кайт, әти белән әниемнең аяк очларына җирлә. Хәзер ук алып кит, дип әйтер идем, беренчедән, барыбер исән-сау кайтып җитә алмыйм, икенчедән, гай­бәтчеләрне бәхетле итәсем килми.
Галимулла. Үлем турында сөйләшмибез, дидең бит.
Миләүшә. Әйтеп калдырасы сүзләремне әйтәм дә туктыйм... Мине авылча итеп җирләгез, ярыймы? Бөтен йолаларын китереп.
Галимулла. Кабернең тирәнлеген ничә метр итәр­гә?
Миләүшә. Ничек инде ничә метр?
Галимулла. Сине күмәчәк каберне ничә метр итеп казырга?
Миләүшә. Син ни сөйлисең, Галимулла?
Галимулла. Шуны сөйлим. Син сөйләгәнне сөй­лим. Нигә син һаман... саен... Мин монда кабер казырга килмәдем ләбаса!
Миләүшә. Ә син миңа нигә кычкырасың?
Галимулла. Мин кычкырмыйм...
Миләүшә. Кычкырасың. Бар, кайтып кит.
Галимулла. Әллә китмәс дисеңме? Минем дә үз акылым үзем белән.
Миләүшә (озын паузадан соң). Үпкәләдеңме, Га­лимулла?
Галимулла. Юк.
Миләүшә. Нигә, алайса, бер сүз дә дәшмисең? Тукта... Тукта... Таныш сүзләр бит болар. (Хәтерләргә тырышып.) Нигә, алайса... бер сүз дә... дәшмисең... Бу сүзләрне кайчандыр мин сиңа әйткән идем ич. Әйе, әйе, авылдан китәсе көннең алдагы кичендә... Әллә үпкәлә­деңме, Галимулла?
Галимулла. Юк.
Миләүшә. Нигә, алайса, бер сүз дә дәшмисең?
Галимулла. Нәрсә дип дәшим?
Миләүшә. Мин сине сагынырмын, диген. Син мине сагынырсыңмы, дип сора.
Галимулла. Сагынмасыңны беләм ич мин.
Миләүшә. Каян беләсең?
Галимулла. Беләм инде. Син сагына белмисең.
Миләүшә. Ничек инде белмим?
Галимулла. Син ярата белмисең. Ярата белмәгән кеше сагына да белми.
Миләүшә. Менә сиңа кирәк булса! Йә, әйтеп бетер инде, әйтеп бетер.
Галимулла. Син үзеңне генә яратасың. Үзен күп яраткан кеше бүтәннәрне ярата белми.
Миләүшә. Әбүгалисинә булдыңмыни? Бөтенесен дә белеп торасың. Шуларны әйтергә дип мине озата килдең­мени? Бар, кайтып кит.
Галимулла. Сау бул.
Миләүшә. Әллә чынлап китәсеңме?
Галимулла. Кугач нишлим?
Миләүшә. Бигрәк... Бер сүз дә әйтергә ярамый, Үзе әллә ниләр әйтә дә. Ярата белмисең, имеш. Син үзең беләсеңме соң? Мин иртәгә китәм. Сагынырмын, дип тә әйтми. Кочакламый да. Сагынырсың әле, мин булмам. (Галимуллага карап.) Нишлисең, ә? Әллә җылый инде. (Көлеп.) Әй, бәби, бәби... Егет башыннан җылап тора. Мин дә җылыйммы, Галимулла?.. (Борылып киткән Га­лимулланың каршына чыгып, муенына сарыла.) Китмә, китмә, Галимулла. Мин сине сагынырмын, Галимулла. Яратам бит мин сине, Галимулла. Әйт бер сүз, китмә, Миләүшә, диген. Мин синең яныңда калам.
Галимулла. Әтиең сине барыбер җибәрә.
Миләүшә. Ә мин аны тыңламыйм.
Галимулла. Сиңа авылда калырга ярамый, диде­ләр.
Миләүшә. Мин сине барыбер сагынырмын.
Галимулла. Мин дә... Мин дә сагынырмын, Ми­ләүшә.
Каяндыр ерактан төрле яклардан җыр яңгырый. Миләүшә белән Галимулла җырның каян ишетелгәнен эзлиләр.
Кош булып күккә очарсың,
Очарсың — кагынырсың,
Утлар булып учакларда
Үрләрсең — кабынырсың.
Яратсаң сагынырсың,
Яратсаң сагынырсың.
Күбәләкләр генә булып
Гөлләргә кагылырсың,
Таңда искән җилләр булып
Талларга сарылырсың,
Яратсаң сагынырсың,
Яратсаң сагынырсың.
Оныттым дип юанырсың,
Югалып табылырсың,
Исемнәрен йөрәгеңә
Уярсың — табынырсың.
Яратсаң сагынырсың,
Яратсаң сагынырсың.
Миләүшә. Гафу ит син мине, Галимулла. Кичерә алсаң, кичер.
Галимулла. Ни өчен, Миләүшә?
Миләүшә. Барысы, барысы өчен дә. Син белгән һәм син белмәгән гөнаһларым өчен.
Галимулла. Гөнаһларыбызны бер ходай гына кичерә.
Миләүшә. Кичерер микән, Галимулла?
Галимулла. Юк, юк синең гөнаһларың, Миләүшә. Күңелендәге моңын кешеләргә өләшкән кеше ничек гөнаһ­лы булсын? Кешеләргә матурлык бүләк итүче гөнаһлы була димени?
Миләүшә. Әкрен, Галимулла. Кешеләр ишетеп шар­кылдап көлмәсеннәр.
Галимулла. Акыллылар көлмәс. Ә акыллылар бар әле бу дөньяда.
Миләүшә. Бу дөньяда шулайдыр, ләкин мин инде бу дөньяда түгел.
Пәрдә.


ИКЕНЧЕ ПӘРДӘ
Шәһитнең остаханәсе. Мольбертта Миләүшәнең язылып ята торган портреты. Шәһит уйланып шул портрет каршында утыра. Ишектә зво­нок. Шәһит ишетсә дә, башта ишекне ачарга теләми. Звонок кабат­лана. Шәһит портретны киндер белән каплый да ишекне ача. Рәфис белән Фәһим керәләр. Шәһит аларның килүенә сөенмәгән. Гаҗәпләнебрәк калган.
Рәфис. Очрашкач, исәнләшергә кирәктер инде, әйеме, Шәһит Фәйзрахманович? Исәнмесез-саумысез, Шәһит Фәйзрахманович.
Шәһит. Исәнмесез.
Рәфис. Түргә узарга чакырмыйсыз әле, Шәһит Фәй­зрахманович. Әллә комачауладыкмы?
Шәһит. Әйе.
Рәфис. Шундый инде без. Гомеребез буе эшләгән кешеләргә комачаулап йөрибез. Әйеме, Шәһит Фәйзрах­манович?
Шәһит. Әйе.
Рәфис. Ә бит кайчандыр аерылмас дуслар идек, әйе­ме, Шәһит Фәйзрахманович?
Шәһит. Әйе.
Рәфис. Шуннан син бездән аерылдың.
Шәһит. Әйе.
Рәфис. Кемнәр иде әле безнең компаниядә? Син, без икәү, Нурислам. Тагын кем әле?
Шәһит. Сезгә ни кирәк?
Рәфис. Ачуыңны китерә башладык, әйеме?
Шәһит. Әйе.
Рәфис. Гафу, гафу... Без сиңа куанычлы хәбәр алып килдек бит әле.
Фәһим. Рәфис, тукта...
Рәфис. Шәһит ул ни җитте кеше түгел, салып җи­бәрергә дә күп сорамас, дисеңме? Ярый, алайса, кан кою­ларсыз гына сөйләшәбез. Сез ничек уйлыйсыз, Шәһит Фәйзрахманович?
III ә һ и т. Шулай уйлыйм.
Рәфис. Безнең Миләүшә исемле дустыбыз бар иде. Безнең арада хатын-кыз затыннан булган бердәнбер җан иясе иде. Без барыбыз да аңа гашыйк идек. Ләкин син алданрак өлгереп, аны бездән тартып алып хатын иттең, икегезне ике якка тормыш дулкыны какты, һәм син рә­хәтләнеп, тынычланып калдың Әйеме?
Шәһит. Әйе.
Фәһим. Җитте! Мин мондый сөйләшүне тыңлый алмыйм.
Рәфис. Курыкма, Фәһим. Без бит яратышып кына шулай.
Фәһим. Алайса, миннән башка гына яратышыгыз.
Шәһит, гафу ит. Рәфисне син беләсең инде. Шундый инде ул.
Ш ә һ и т. Әйе, шундый.
Рәфис. Нинди?
Ш ә һ и т. Шундый. Ә хәзер сау булыгыз, минем эшем бар.
Рәфис. Тагын бер лауреат буласың киләме?
Ш ә һ и т. Тагын бер лауреат буласым килә.
Рәфис. Болай да инде синең картиналар белән дөнья тулган.
Ш ә һ и т. Хәзер синең өчен эшлим.
Рәфис. Менә монысын шәп әйттең. Бир бишне.
Шәһит (кулын сузып). Мә.
Рәфис. Кулың көчле.
Шәһит. Синең ише әтәчләр белән генә сөйләшә ала­быз әле.
Фәһим. Йә, булды, булды, егетләр. (Кулларын ае­ра.) Хәлләр ничек соң, Шәһит?
Шәһит. Сез нәрсә, минем хәлемне белергә килдегез­ме? Әллә бүтән бер йомышыгыз бармы? Хәлемне белергә килсәгез, өйгә рәхим итегез. Монда минем эш урыным, монда мин эшлим.
Фәһим. Кыланма инде, Шәһит. Бүгенге заманда эш эшләп буламыни?
Шәһит. Заманга ни булган?
Фәһим. Ахырзаман бит.
Шәһит. Булса ни. Эшлик әле, бәлки, башына кара­ганда ахыры хәерлерәктер.
Фәһим. Ярый ла эшләгән эшебезнең кемгә дә булса кирәге чыкса.
Шәһит. Анысын бүтәннәр әйтер. Әлегә алар минем үземә кирәк.
Рәфис. Үз рәхәтем рәхәт!
Шәһит. Әйе.
Рәфис. Эшлә инде, алайса, эшлә... Ә без менә гүләйт итеп йөрибез.
Шәһит. Итегез.
Рәфис. Безнең белән барасыңмы?
Шәһит. Юк.
Рәфис. Кая икәнен әйтмәдек ич әле.
Шәһит. Минем өчен барыбер.
Рәфис. Без Миләүшә янына барабыз.
Шәһит. Барыгыз.
Рәфис. Без барыбыз да аңарда җыелырга сөйләш­тек.
Ш ә һ и т. Җыелыгыз.
Рәфис. Миләүшә сине сораса, ни дип әйтик?
Шәһит. Хушыгыз.
Рәфис. Сорауга җавап бирмәдең.
Шәһит. Хушыгыз.
Фәһим. Шәһит! Миләүшә...
Рәфис. Май кап. Шулай диярбез. Хушыгыз, дип әйтте диярбез. Хушыгыз, Шәһит Фәйзрахманович.
Күгәрчен гөрлидер
Баласын уйнатырга;
Әле дә ярый дусларым бар
Күңелне юатырга.
Дуслар, диген... Дусларым, дус-ишләрем... Килгән-килгән, эшләгән эшегезне күрсәтегез инде. Нинди бөеклекләр­гә ирештегез икән. (Мольберт янына бара.)
Шәһит (юлына аркылы төшеп). Якын киләсе булма.
Рәфис. Ярамыймыни?
Шәһит. (Усал.) Ярамый. Барыгыз, чыгып китегез.
Рәфис. Әллә шаярып сөйләшкәнне дә аңламый баш­ладыңмы?
Шәһит. Аңламыйм.
Рәфис. Хуш, алайса. Киттек, Фәһим. Килергә уйла­саң, Миләүшәнең адресы шул ук.
Чыгып китәләр. Шәһит, мольберттагы портретны ачып, «Миләүшәгә» карап тора. Ут сүнә.
Миләүшә фатиры. Галимулл Миләүшә бүлмәсенең ишегенә карап тора.
Миләүшә (ишектән башын тыгып). Хәзер, хәзер, Галимулла. Бизәнмичә сәхнәгә чыгарга ярамый. Кием дә сайлыйсы бар. Аз гына көт. (Югала. Бераздан халат ки­еп, кулына бер чәчәкле күлмәк тотып чыга.) Галимулла, таныйсыңмы? Бу нәрсә?
Галимулла. Синең күлмәгең.
Миләүшә. Әлбәттә, минеке. Хәтерлисеңме, кайчан кигән идем мин аны?
Галимулла. Киткәндә.
Миләүшә. Ә мин аны сакладым. Мин әпчи карчык­лар шикелле бит, Галимулла. Мин бөтенесен дә саклыйм. Син дә сакларсың аларны, ярыймы? Кара, нинди бул­ганмын, әйеме? Бу миңа сыймый да инде хәзер.
Галимулла. Син үзгәрмәгәнсең. Киткәндәге ши­келле.
Миләүшә. Ну, Галимулла! Кара, нинди комплементлар әйтәсең! Үзгәрдем, Галимулла. Әле дә ярый үзгәр­гәнмен. Югыйсә, адәм көлкесе булыр идем.
Галимулла. Ә син киеп кара ул күлмәкне.
Миләүшә. Юк, Галимулла, юк. Мин хәзер бүтән бер күлмәк киеп чыгам. Мин бик тиз. Сәхнә артында ар­тистлар бик тиз киенәләр алар. Син әзер булып тор, ярыймы. (Галимулланың өс-башына карап.) Юк, болай бармый. Миләүшә Нигъмәтҗанова концертын алып ба­ручы болай булырга тиеш түгел. Хәзер. (Грим савыты алып чыгып, Галимулла битенә грим сала. Галимуллага бу уен ошый, авызын ерып елмаеп кына тора. Миләүшә грим салып бетерә дә сокланып Галимуллага карый.) Менә, ичмасам, бу конферансье. Хәзер сиңа бабочка да кирәк бит инде. Хәзер табабыз аны. (Бер яулык алып чыгып, Галимулланың муенына бәйли.) Карале көзгегә, ничек?
Галимулла (көзгегә карап). Председатель Гыймадиев күрсә, ни әйтер иде икән? (Артист булып кыла­нып.) Хөрмәтле тамашачылар!..
Миләүшә. Искиткеч! Алайса, син репетиция ясый тор. Мин хәзер киенеп чыгам.
Галимулла (уен белән мавыгып китеп, көзге кар­шында әйләнгәли.) Хөрмәтле тамашачылар! Хәзер сезнең алдыгызда мәхшүр җырчыбыз.
Миләүшә (ишектән күренеп). Беренчедән, мәхшүр түгел, мәшһүр. Икенчедән, бернинди мәшһүр дә кирәкми. Миләүшә Нигъмәтҗанова гына.
Галимулла. Өйрәтмәвегезне сорыйбыз. Хөрмәтле тамашачылар! Хәзер сезнең алдыгызда мәшһүр җырчылар арасында иң мәшһүре Миләүшә Нигъмәтҗанова җыр­лый. (Миләүшә бүлмәсенең ишеге янына килеп.) Миләү­шә, хәзер оваларны әйтеп тормыйлар бит. Миләүшә Нигъ­мәтҗан дип әйтимме?
Миләүшә. Теләсәң нишлә. Барыбер мин әйткәнне тыңламыйсың.
Галимулла. Чыгасыңмы?
Миләүшә. Әйдә.
Галимулла. Хөрмәтле тамашачылар! Җырлый Миләүшә.
Миләүшә (чыгып, тамашачыларга баш ия. Гали­муллага.) Нигә кул чапмыйсың?
Галимулла (кул чаба). Миләүшә сезгә «Тургай җырын» башкара. (Магнитофонны кабыза. Анда Миләүшәнең спектакль башында үзе генә тыңлап утырган җы­ры яңгырый. Җыр беткәч, Галимулла магнитофонны туктата да кул чаба.) Магнитофонсыз гына җырла әле, Ми­ләүшә.
Миләүшә. Юк, Галимулла. Булдырып булмый инде. Телисеңме мин сиңа үзем язган шигырьне сөйлим? Тик көлмә, ярыймы?
Галимулла. Хөрмәтле тамашачылар! Хәзер сезгә Миләүшә Нигъмәтҗан шигырь сөйли.
Миләүшә.
Мактанма яшьлегең белән,
Бездән үткән яшьлек ул —
Түшләрне түшләргә куеп
Без дә күп сөйләштек ул.
Мактанма яшьлегең белән,
Салма йөрәккә яра.
Менә минем яшькә җиткәч
Бер гашыйк булып кара.
Шәп бит, әйеме, Галимулла, мин язган шигырь?
Галимулла. Шәпнең аръягында аягын салынды­рып утыра.
Миләүшә. Шулай ул Миләүшә апаң. Шундый ул. Кемгә гашыйк булдың, дип нигә сорамыйсың?
Галимулла. Кемгә булсын, миңадыр инде.
Миләүшә. Мактанчык син, Галимулла. Ә син нигә минем күлмәккә сокланмыйсың? (Күлмәген Галимуллага күрсәтеп.) Сәхнәгә беренче тапкыр киеп чыккан күлмәгем. Бүгенгедәй хәтеремдә: сәхнә артында дерелдәп басып торам. Юк, сәхнәгә чыкканым бар иде инде. Җырла­ганым да, кул чапканда баш игәнем дә бар иде. Ләкин бу бит, беләсеңме, профессиональ җырчы буларак чыгуым. Зур концерт. Кемнәр генә юк анда. Күз алдына китерәсеңме? Куркасыңмы, диләр. Куркам, дип әйтергә те­лем әйләнми. Баш кагып кына җавап бирдем. Курыкма, диләр, бу дөньяда миннән дә көчле җырчы юк дип уйла, диләр. Әйтүе генә җиңел. Җырның да бит әле, җүләр түгел диген, ниндиен сайлаганмын. «Тәфтиләү». (Әкрен генә «Тәфтиләү» яңгырый башлый.) Фамилиямне әйттеләр. Чыгып киттем сәхнәгә. Юк, чыгып киттем, дип хәзер генә әйтәм, чыкканымны хәтерләмим дә. Җырлаганымны да хәтерләмим. Сәхнә артына чыккач кына исемә кил­дем. Кемнәрдер котлый. Кемдер әле колагыма пышыл­дый: кемнеңдер борынына чирттең, ди. Юк, мин берәүнең дә борынына чиртергә теләмәдем. Минем бары тик җыр­лыйсым гына килде. Син халыкка хезмәт итәргә тиеш, диләр. Мин аңламыйм, нинди халыкка? Ни өчен хезмәт итәргә тиеш? Минем җырлыйсым гына килә, бары тик җырлыйсым гына килә. Хезмәт итү бит ул икенче төрле­рәк буладыр. Халыкка хезмәт итәргә тиеш дигәнне миңа бик күп тапкырлар әйттеләр. Мин бары тик җырладым гына. Миңа кул чаптылар, чәчәкләргә күмделәр, рәхмәт укыдылар. Халыкка хезмәт итүнең ни икәнен мин соңын­нан гына аңладым. Җырлаудан туктагач кына аңладым. Чөнки минем беркемгә дә кирәгем юк иде. Күпләр таны­мадылар. Таныганнары гайбәтемне саттылар. Әгәр дә җанымны кисәкли-кисәкли телгәләп җырламыйча, хезмәт кенә иткән булсам, бу чаклы ук авыр булмаган булыр иде. Юк, Галимулла, бәгырькәем, мин беркемне дә гаепләмим, язмышыма гына үпкәлим. Нигә, нигә кирәк иде...
Очты дөнья читлегеннән, тарсынып күңелем кошы,
Шат яратса да җиһанга ят яраткан раббысы.
Нигә соң мин беренче җырым итеп шушы җырны сайла­дым? Аны бит миннән яхшы җырлаучылар бар иде. Лә­кин минем намусым чиста, вөҗданым саф, Галимулла. Мин җырыма хыянәт итмәдем. Мин беркемгә дә хыянәт ит­мәдем. Мин бары тик беренче мәхәббәтемә, сиңа гына хыянәт иттем. Анысын да үзем аңлап түгел. Гафу ит мин тилене, Галимулла. (Галимулла каршын тезләнә.) Галимулла. Миләүшә...
Миләүшә. Син мине гафу итәсеңме, Галимулла?
Галимулла. Минем алда бер гаебең дә юк, Ми­ләүшә.
Миләүшә. Алдашма, Галимулла. Минем дусларым болай да гомер буе алдаштылар. Мин дә алар белән бер­гә алдаштым. Син алдашма. Болай да дөнья тулы ялган. Безне бай дип сөйлиләр, безнең сәхнәгә тагып, асып чык кан тәтиләрне алтын дип уйлыйлар. Алар да ялган. Бө­тенесе ялган. (Хәле бетеп, туктап кала.) Галимулла, мин тора алмыйм. Ярдәм ит. (Галимулланың кулларына тотынып тора.) Галимулла, кертеп яткыр мине үз бүлмә­мә. (Галимулла сакланып кына аны озата. Миләүшә тук­тап кала.) Галимулла, мин тамашачыларга баш имәдем бит әле. (Залга карап башын ия.) Рәхмәт, хөрмәтле та­машачылар. Бәхетле булыгыз, улларыгыз, кызларыгыз тәүфыйклы булсын. Кул чабыгыз, хөрмәтле тамашачылар. Киттек, Галимулла.
Ут сүнә. Ут янганда сәхнәдә Нурислам фатиры. Фатир хуҗасы өс­тәл тирәли үзенең автопортретларын тезеп куйган. Алар төрле жанрда, әмма ашык-пошык кына язылган, һәр портрет алдына рюмка куелган. Үзенең кулында да рюмка.
Нурислам (тантаналы кыяфәт белән басып тора). Рөхсәт итегез, хөрмәтле Нурисламнар, сезнең хөрмәткә шушы чәркәне күтәреп куярга. Тост кирәк, дисезме? Әй­тәбез аны. Бер урманның аланында пәриләр яши икән. Шул пәрилә һәр җомга саен туй ясыйлар икән. Туйда бөтенесе бергә: «Чәршәмбе! Чәршәмбе!» — дип бииләр икән. Ни өчен эчәбез? Җомга көнне чәршәмбе дип кыч­кырган пәриләр өчен эчәбез. (Эчеп куя.) Йә, ничек, иптәш Нурисламнар? Йә, хәзер кайсыгыз тост әйтә? (Беренче портрет янына барып баса, тавышын үзгәртеп.) Миңа әй­тергә рөхсәт итәсезме? Рәхмәт, рәхмәт, хөрмәтле иптәш­ләр. (Түшен киереп җырлый.)
Илем минем — көрәш җиңү иле,
Башлап гадел дөнья төзүче.
Шушы көрәш, җиңү юлында без
Иң беренче булдык, беренче.
(Кул чаба. Беренче портрет алдындагы рюмканы күтә­реп эчә.) Молодец, Нурислам. Хәзер кайсыгызның чира­ты? (Икенче портрет артына барып баса.) Мин?.. Ә нигә мин? Әйтергә була инде, анысы. Ни инде... ярый инде... Соң инде... Була инде ул. Эчик инде... (Эчеп куя да өчен­че портрет артына килеп баса.) Эчәсез, ә? Мин дә әйтәм. Әллә әйтмәс дип белдегезме? Гады вы! Барыгыз да сволочьлар! Мин сезне ненавижу! Сезнең барыгызны да бе­рәм-берәм сытарга кирәк. Кандаланы сыткан кебек сы­тарга кирәк. Нәрсә карап торасыз? Әллә Нурисламны күргәнегез юкмы? Менә ул Нурислам. Сез Нурислам тү­гел. Сез гаунюклар! Сезнең белән эчмим дә мин. Үзем генә эчәм.
Эчеп җибәр салганны,
Сорама кайдан алганны;
Эчеп җибәрсәң салганны,
Баса йөрәк янганны.
(Бер кулына портретны, икенчесенә рюмканы тотып бүл­мә буйлап йөри. Ишектән кергән Фәһим белән Рәфисне күреп.) А-а-а, ахириләр! Ә сез нигә кеше өенә шакымый­ча керәсез?
Рәфис. Ишегең шар ачык. Тавышың урамга ишете­лә.
Нурислам. Чын кешеләрнең ишекләре ачык бу­лырга тиеш. Сез генә ул барыгыз да кереп бикләндегез. Икешәр кат ишекләр куясыз, ә? Ә менә минем ишек ачык. Минем урлатырлык нәрсәм юк. Бер чебенем бар иде. Ашарына таба алмагач, ул да коридорга чыгып китте.
Рәфис (портретларны карап). Нәрсәләр бу?
Нурислам. Алар минем дуслар. (Кулындагы порт­ретны да тегеләре янына куеп.) Алар Нурисламнар. Ме­нә дүрт Нурислам гулять итәбез. Менә бу Нурислам, фи­лософ, ни өчен пәриләр җомга көнне чәршәмбе дип кыч­кыралар дип баш вата, монысы мескен Нурислам, мо­кыт, монысы... Әйдә, утырыгыз безнең янга. Ләкин закуска юк. Чебен ашарлык та юк.
Рәфис. Син исерекме, Нурислам?
Нурислам. Мин һәрвакыт исерек. (Фәһимгә күр­сәтеп.) Әнә ул һәрвакыт аек. (Рюмкаларга аракы сала.)
Рәфис. Туктале, Нурислам, сабыр ит әле.
Нурислам. Берәрне тотабыз, аннары сабыр итәм. (Кулларына рюмка тоттыра.) Закускам юк, гафу итүе­гезне үтенәм. Йә, кадерле вә гыйззәтле вә хөрмәтле дус­лар! Яшәсен Франция короле Людовик уналтынчының якты истәлеге.
Юллар да бер, уйлар да бер.
Теләкләр дә бер.
Дәрәҗәле итте безне
Данлыклы дәвер.
Ә сез нигә җырламыйсыз? Ничек, иптәш композитор, мин чыгарган көй? (Рәфискә.) Мин язган шигырь ничек, ип­тәш бывший поэт?
Фәһим. Әйдә, Рәфис, киттек.
Нурислам (шаркылдап көлеп). Куркасыз, ә? Алай-болай булса, Нурислам белән бергә безне дә алып китәр­ләр дип куркасыз?
Фәһим. Ахмак син.
Нурислам. Мин — ахмак. (Портретларны күрсә­теп.) Алар кем?
Рәфис. Нурислам, җилкенмә, утыр әле.
Нурислам. Юк, башта сез әйтегез, сез акыллымы?
Рәфис. Без дә ахмак. Утыр әле син, сөйләшәсе бар.
Нурислам. Сөйләшәсе бар? Кызык? Утырабыз һәм тыңлыйбыз.
Рәфис. Син җитди итеп сөйләшерлек хәлдәме?
Нурислам. Сез ничек уйлыйсыз соң? Хәлдәме мин, хәлдә түгелме? (Портретларны җыеп алып, бер читкә ыргыта.) Ычкыныгыз моннан, комачаулыйсыз, алкого­лизмның куркыныч чир икәнлеге турында лекция башлана.
Рәфис. Ул турыда түгел. Миләүшә турында.
Нурислам. А-а-а, Милашка турында. Әллә яңадан кавыштырасыз? Юк, барып чыкмаячак ниятегез. Закон нигезендә аерылыштык.
Саескан, саескан
Түшен түштән алышкан.
Ходай кушкан — аерылышкан,
Безгә кем икән дошман?
Салкын ул сезнең Миләүшәгез. Аны хәтта минем мәхәб­бәтем дә җылыта алмады. Йөрәге боз аның.
Рәфис. Миләүшә бик каты чирләп больницада ятып чыккан.
Нурислам (кинәт җитдиләнә. Паузадан соң.) Кай­чан?
Рәфис. Өченче көн чыккан.
Нурислам. Ә нигә сез аны миңа әйтмәдегез?
Рәфис. Табып буламыни сине? Үзебез дә яңа бел­дек.
Нурислам. Нәрсә, йөрәкме?.. Хәзер хәле ничек?
Рәфис. Өенә кертмәде. Бикләнеп утыра.
Нурислам. Ни өчен?
Рәфис. Мин каян белим?
Фәһим. Берәүне дә күрәсем килми, дип әйтә ди.
Нурислам. Чираттагы капризы. Больницада ятка­нын әйтмәдегез, ә? Дуслар...
Рәфис. Барыйк бергәләп өенә.
Нурислам. Шуннан?..
Рәфис. Син булгач... Ул сине ярата.
Нурислам. Әйтмәгез әле шул сүзне. Ярата, ярата.... Шул да булдымы сүз! Миләүшәнең больницага керүе — начар. Аның больницага кергәнен дә белмәү — дуңгызлык. Чыккач, нишләп йөрисең инде анда? Акланыр өченме?
Фәһим. Белергә кирәк ич инде.
Нурислам. Белергә? Белүдән ни файда? Больницага диген, ә? Аңлашыла. Шулай булырга тиеш тә иде ул. Арыган. Милашка да арыган. Ял итсен, тимәгез ке­шегә. Больницага кергәнен белмәү — дуңгызлык. (Рюм­кага аракы салып эчә.) Хәер, дуңгыз дуңгызлык кылырга тиеш тә инде ул. Дөньясы — дуңгыз абзары булгач...
Рәфис. Сал әле миңа да...
Нурислам (бер рюмка салып, Фәһимгә). Сиңа?
Фәһим. Юк, кирәкми.
Нурислам. Мәйлең. Әйтмәк бар бу дөньяда, көчләмәк юк. Көчләмәк юк бит, әйеме, кадерле дуслар? (Эчеп куеп.) Сез, димәк, Миләүшә янына алып барырга кердегез?
Рәфис. Аптыраганнан инде. Таралыштык бит. Төр­лебез төрле якка таралыштык. Җыеласы иде. Картаеп ба­рабыз. Аерылмас дуслар идек. Нинди генә хәлләрдә дә бергә булырга сүзләр бирешкән идек.
Нурислам.
Бирешкән идек...
Алышкан идек...
Алган да, ди, салган, ди,
Тагын алып салган, ди.
Калганы чын ялган, ди.
Фәһим. Нишлибез? Югыйсә, миңа өйгә кайтырга кирәк.
Н у р и с л а м. Миңа анда барырга ярамый. Мине бу кыяфәттә күрсә, Миләүшә шунда ук йөрәге ярылып үлә­чәк. Больницаны белмәү — дуңгызлык. Ут сүнә. Ут янганда Миләүшә фатирында Галимулла гына. Рәфис, Фәһим, Нурислам керәләр.
Ут сүнә. Ут янганда Миләүшә фатирында Галимулла гына. Рәфис, Фәһим, Нурислам керәләр.
Рәфис (Галимуллага). Кайда Миләүшә? (Галимул­ла дәшмәгәч.) Нәрсә булды, нигә дәшмисез? (Миләүшә бүлмәсенә үтмәкче була.)
Галимулла (аның юлына аркылы төшеп). Яра­мый.
Рәфис. Нәрсә син канса да кансов?
Галимулла. Миләүшә юк.
Нурислам (ул инде исерек). Миләүшә кайда?
Рәфис. Ахир, сабыр... Туктагыз әле, туктагыз. Са­быр гына, сабыр... (Галимуллага.) Галимулла бит әле?.. Миләүшә кайда?
Галимулла. Ул — юк.
Рәфис. Ю-ук? Ничек?
Галимулла. Шулай.
Фәһим. Сез чынлап сөйлисезме?
Нурислам. Кайда Милашка?
Рәфис (Галимуллага). Нигә анда керергә ярамый?
Галимулла. Сез Рәфис бит? (Бер магнитофон кас­сетасын алып бирә.) Моны сезгә бирергә кушты. Менә бу язу да сезгә.
Рәфис (язуны укыгач). Кайчан язды?
Галимулла. Белмим. Мин килгәч тә бирде.
Фәһим. Нәрсә анда?
Рәфис. Мә, укы.
Нурислам. Нәрсә сез анда? Кайда Милашка? Дуң­гызлык...
Рәфис (Нурислам янына килеп, аның тәмам мәл­җегәнен күреп). Хәзер, хәзер, ахир. Син утырып тор, ярыймы? (Нурисламны җайлап утырта. Тегесе, шуны гы­на көткәндәй, йокыга да китә.)
Фәһим. Инде нәрсә?..
Рәфис. Галимулла туган... Нишлибез?
Галимулла. Мин аны иртәгә авылга алып кайтып китәм.
Рәфис. Димәк, безгә аны күрсәтмисең?
Галимулла. Анда ничек язылган — шулай.
Рәфис. Алай булмый бит инде ул. Туктале, нәрсә­дер эшләргә кирәктер ич инде? (Фәһимгә.) Бир әле язу­ны. (Кабат язуны укып.) Саҗидә... Ни өчен Саҗидә? Бер­ни аңламыйм. (Фәһимгә.) Алайса, мин Саҗидәне алып киләм... Безгә шалтырат әле, җыена торсын. (Чыгып ки­тә.)
Фәһим (телефоннан шалтыратып). Саҗидә ханым­мы? Фәһим бу. Миләүшәләр фатирыннан шалтыратам. Хәзер Рәфис кайта, киенеп урамга чыгып торыгыз. (Трубканы куеп, Галимуллага карап тора.) Безне күрер­гә теләмәгәнен теле белән дә әйттеме?
Галимулла. Нишләп инде миңа ышанмыйсыз?
Фәһим. Ачуланмагыз. (Телефон шалтырый.) Сез аласызмы?
Галимулла (трубканы алып). Әйе... Ул юк... Әйе, мин... Ул юк... Бүген... Әйе... (Трубканы куеп.) Сез миңа үпкәли күрмәгез тагын. Мин сезнең көйләрне яратып тың­лый идем. Ләкин миңа Миләүшә үзе кушты. Кушканын үтәмәсәм, бәхил булмыйм, диде. (Миләүшә бүлмәсенең ишеге янына урындык алып барып шунда утыра. Ишек­не ачып, Миләүшәгә карап тора.)
Фәһим (телефоннан шалтырата). Эльмира, Миләү­шә вафат. Әйе, мин анда. Яхшы. (Галимулла янына ба­ра. Галимулла ишекне ябып куйгач.) Алай ярамый ич инде.
Галимулла. Үпкәләмәгез. Мин Миләүшәнең сүзеннән кире кайта алмыйм. Күзләрегез белән укыдыгыз. Кем ул теге исерек?
Фәһим. Нурислам...
Галимулла. Шәһит тә шалтыратты.
Фәһим. Сезгә карап торсаң, берни дә булмаган ке­бек. Шундый тыныч.
Галимулла. Тыныч булмый нишлисең? Әгәр дә Миләүшәне якын итсәгез, иртәгә машина табарга ярдәм итегез.
Фәһим. Машинадан башка да, әллә ничә справка кирәктер әле.
Галимулла. Аларын да карагыз инде.
Фәһим. Әллә ничек кенә булды бит әле бу. Димәк, сез?..
Галимулла. Әйе, шул Галимулла... Шул Галимул­ла... Шул да түгелдер инде.
Фәһим. Бәлки, ул исәндер?
Галимулла. Кем?
Фәһим. Миләүшә.
Галимулла. Ничек инде ул исәндер?
Фәһим. Миләүшә шаяртырга ярата иде. Кунакка дип барыбызны да чакыра иде дә үзе ишеген бикләп чы­гып китә иде. Ишегенә, гафу итегез, мине кунакка ча­кырдылар, дип язу элеп китә иде.
Ишектә звонок. Галимулла барып ача, Шәһит керә.
Шәһит. Дөресме?
Галимулла. Әйттем ич инде.
Шәһит. Үз бүлмәсендәме? (Миләүшә бүлмәсенә юнәлә.)
Галимулла (аның юлын бүлеп). Ярамый.
Шәһит. Туктагыз әле, ничек? Гафу итегез. (Гали­мулланы читкә этеп үтмәкче була.)
Галимулла (Шәһитнең беләгеннән тотып). Яра­мый.
Шәһит. Җибәрегез, кулны авырттырасыз.
Фәһим. Ярамый, диләр бит. Миләүшә язу калдыр­ган. Мәете өстенә беребезгә дә керергә рөхсәт ителмәгән. Саҗидәгә генә рөхсәт ителгән.
Шәһит. Нинди Саҗидә?
Фәһим. Рәфис хатыны.
Шәһит. Ни өчен ул? Һәм нигә ул гына?
Фәһим. Белмибез. Әнә язуы өстәл өстендә.
Шәһит (язуны алып укый). Әйе, бу аның язуы. Ни­чек соң әле болай?.. (Нурисламга күрсәтеп.) Ә бу нәрсә, исерекме? Нигә аны өенә алып кайтып ыргытмыйсыз? Нигә әле болай?..
Галимулла. Әкренрәк.
Шәһит. Мин аны күрергә тиеш.
Галимулла. Нишләтим соң мин?
Шәһит. Миләүшә еш кына үзенең ни эшләгәнен дә белми иде. Соңыннан үкенә иде. Бу язуны да ул кызып китеп, ниндидер бер депрессия вакытында язган булырга тиеш. Ничек инде ул берәүгә дә күрсәтмәскә? Алай бул­мый. Аның гәүдәсен театрга куярга кирәк, ул бит артист­ка, билгеле артистка, җырчы.
Галимулла. Ул үзен авылда җирләргә кушты.
Шәһит. Ничек инде авылда? Аңлыйсызмы — ул ар­тистка, танылган җырчы.
Галимулла. Беләм. Ләкин үзе кушты бит.
Шәһит. Ул ни әйтмәс? Кеше ни әйтмәс. Миләүшә кебек кешеләр...
Ишектә звонок. Галимулла ача. Рәфис белән Саҗидә керәләр.
Рәфис. Нигә ул ишекне бикләп куясыз?
Саҗидә (кабаланып). Кайда ул?
Галимулла. Сез Саҗидәме?
Саҗидә. Әйе лә инде. Менә сиңа кирәк булса. Кая, мондамы? (Галимулла белән Миләүшә бүлмәсенә кереп китәләр. Шәһит тә иярмәкче була да, аны Фәһим туктата.)
Фәһим. Әйткәнне аңламыйсыз мәллә?
Шәһит. Болай булмый бит.
Рәфис. Исән чакта кирәк иде. Нигә хәзер...
Шәһит (аның каршына килеп). Син!.. Син нәрсә бе­ләсең? (Күз яшьләренә тыгылып, урындыкка утыра.) Их, Миләүшә... Нигә инде? (Фәһим белән Рәфискә.) Их, сез... Тәки башына җиттегез! Дуслар...
Галимулла белән Саҗидә Миләүшә бүлмәсеннән чыгалар.
Саҗидә (җылап). Йокыга киткән кебек кенә ята, бахыр.
Рәфис. Бәлки, йокыга гына киткәндер?
Саҗидә. Мондый чакта нишлиләр соң әле? Мин бит рәтен дә белмим. Аны үзен генә яткырырга ярамыйдыр инде.
Галимулла. Без икәү.
Саҗидә. Кара син, ә... Рәфис, авылга алып кайтам ди бит әле бу кеше. Рөстәмгә әйт, машина кирәктер. Ич­масам... Йоклаган кебек ята. (Галимуллага) Әйдә, әйдә, ялгыз ятмасын. (Галимулла белән кереп китәләр. Кал­ганнар тын гына утыралар. Нурисламның гырлаганы, гы­на ишетелә.)
Шәһит (йөрәгенә чыдый алмый кычкырып). Тукта­тыгыз шул хәшәрәтне!
Ут сүнә. Ут янганда Рәфисләр фатиры. Анда Рәфис, Саҗидә, Фәһим, Эльмира, Нурислам, Шәһит магнитофоннан Миләү­шәне тыңлыйлар.
Миләүшә тавышы: Исәнмесез, дусларым! Сезне кү­рергә һәм күренергә теләмәгән кешенең дусларым дип эн­дәшүе сәеррәк тоелса да, дусларым, дим. Гомернең бик күп өлешен бергә уздырдык һәм бер-беребезгә дуслар дип эндәшә идек. Шәһит, әлбәттә, бездән аерылды. Хәер, аны­сын кем белә, бәлки, ул түгел, без аңардан аерылганбыз­дыр, һәрхәлдә, мин аны да дус дип саныйм. Яшьлегебез бар иде бит. Яшьлектә Шәһит бар иде. Аны ничек итеп сызып ташлыйсың? Бәлки, бу язманы ул тыңламас та. Очрашканда әйтегез, Миләүшә сиңа дустым дип эндәште, диегез. Дусларым, мин беләм — сезнең барыгызны да бер сорау борчый. Ни өчен Миләүшә соңгы көннәрендә безне күрергә һәм бу дөньядан киткәч тә күренергә теләмәде, дисездер. Аның әллә ни сере юк. Арыдым мин, дусларым. Туйдым. Дуслар булып, бер-беребезне алдашып яшәүдән туйдым. Беләм, без ниндидер явыз ният белән алдашма­дык. Без үзебезнең булдыксызлыгыбызны, мәгънәсезлегебезне, куркаклыгыбызны, мескенлегебезне яшерер өчен алдаштык. Бер-беребезне мактадык. Заманында бер тап­кыр дөреслекне әйтеп чистарынырга уйлаган идек тә, та­гын курыктык. Мин беребезне дә гаепләмим. Бәлки, объ­ектив сәбәпләр булгандыр. Безнең яшәвебез каһәр төш­кән заманга туры килгәндер. Ләкин болай дип әйтү акланырга тырышу гына. Чын кеше, чын шәхес теләсә нин­ди шартларда да кеше булып калырга тиештер. Без ке­ше булып кала алмадык, үзебез була алмадык. Безнең арада үзе булып кала алган бердәнбер җан иясе — Са­җидә. Аның гына эчендәге тышында иде. Чөнки ул... Юк, минем аңарга авыр сүз әйтәсем килми. Ул шулай булуы белән бәхетле дә. Мин Саҗидә була алмаганыма үкенәм. Дусларым, сез мине барысы өчен дә кичерә алсагыз, кичерегез. Соңгы минутларымда үзем булып каласым кил­де. Үзем булып калырга сез комачаулый идегез. Алдаша башлый идек. Хәтта үле гәүдәмне күрсәгез дә алдаша идегез. Чөнки без алдашмыйча яши белми идек инде. Кичерегез. Арыдым мин, туйдым. Дөньясыннан, үземнән, сездән туйдым. Ярый әле, ходай миңа мәрхәмәтле булып, терелә алмас авыру җибәрде. Югыйсә, яшәүдән дә туй­ган идем. Боларны мин берьялгызым үз фатирымда утыр­ганда яздым. Тулы акылымда. Авылдан Галимулланы ча­кыртып телеграмма суктым. Килсә, бу язманы сезгә ул бирер. Килмәсә, табып алырсыз, өстәлем тартмасында. Васыятемне әйтеп язу да язып калдырам, васыятемне тө­гәл үтәвегезне үтенәм. Зинһар өчен дип ялварам. Тагын бер кат үтенәм: зинһар өчен. Хушыгыз, дусларым. Хуш, Рәфис. Дөнья арбасы кай якка тәгәри — утыр да кит, егылып кына төшә күрмә. Саҗидәне култыклап утыр һәм сакла. Ул синең өчен генә туган хатын. Хушыгыз, Фәһим белән Эльмира! Эльмира, сакла Фәһимне. Аңа синең акы­лың җитми. Фәһим, ачуланма. Хушыгыз, Шәһит белән Нурислам. Мин сезнең хатыныгыз буларак, сезне бәхет­ле итә алмадым, ләкин сез дә бит мине бәхетле итә ал­мадыгыз. Бәхетсез илдә бәхетлеләр була алмый. Нурис­лам, үтенәм, эчмә. Күпме әйттем — үзеңнән үзең эчеп кенә качып котылып булмый. Сүзләрем бетте, дусларым. Җыр­ланмаган җырларым гына калды. Шуларның берсен җыр­лап калдырам. Тавышым юк инде, кичерегез. Элеккеге Миләүшә, элеккеге тавышы белән җырлый дип кабул итегез.
Китәм инде, китәм инде,
Китсәм кайталмам инде;
Сынды сабыр канатларым —
Сабыр итәлмәм инде.

Китәм инде, китәм инде,
Китсәм кала шәлләрем;
Бер ходаем гына белә
Җаннарымның хәлләрен.

Китәм инде, китәм инде,
Кайтмаска китәм инде;
Сызылып янган шәмнәр кебек
Яныплар бетәм инде.
Рәфис (магнитофонны туктатып, паузадан соң). Ме­нә шулай.
Шәһит (урыныннан торып). Ярый, хушыгыз.
Рәфис. Кая ашыгасың?
Шәһит. Тыңладым, ишеттем, аңлашылды.
Рәфис. Бөтен нәрсәне бик тиз аңлыйсың да инде. Каян килгән мондый башлы кеше.
Шәһит. Нигә син миңа һаман саен бәйләнәсең?
Фәһим. Туктагыз әле, егетләр. Утыр әле, Шәһит. Бергә җыйналганбыз икән... Әллә тагын бергә җыелыр­быз, әллә юк. Ичмасам, хушлашып аерылышыйк... Бүген беребез, иртәгә икенчебез...
Шәһит. Миңа бәйләнмәслек булсагыз гына. Югый­сә, эчеп аласыз да миңа бәйләнергә тотынасыз. Син фә­лән идең, фәлән булдың. Миләүшә алдында минем наму­сым чиста. Әйе, бәхетле итә алмадым. Рәхмәт Миләүшә­гә дә, дөресен әйтеп калдырган, ул да бәхетле итә алма­ды. Язмыш, күрәсең. Язмыш талантсыз художникны та­лантлы җырчы белән кавыштырган.
Рәфис. Ничек талантсыз?
Шәһит. Сез шулай дисез бит. Сез бит һәрвакытта да хаклы. Ярый, мин талантсыз ди, сез талантлылар. Ме­нә барыбыз да ярык тагарак янында калдык.
Саҗидә. Үзең, бәйләнмәгез, дисең, үзең бәйләнә­сең. Утырыгыз әле матур гына итеп.
Нурислам. Ничек була ул матур гына утыру, Са­җидә ханым?
Саҗидә. Аерылган хатының үлгәндә исереп йоклап утыру кебек булмый.
Рәфис. Саҗидә...
Саҗидә. Кактырып-суктырып утырмасын.
Эльмира. Хәтерегездәме, Миләүшәнең беренче кон­цертыннан соң җырлашып безгә кайткан идек. Барыбыз да яшьләр. Бөтенебездә дә чәчәкләр. Шатлыгыбыз эче­безгә сыймый. Мин әле сезнең компания белән яңа та­нышкан идем. Миңа кызык. Иҗат кешеләре шулай җуләрсымак булалардыр инде дип аптырап утырдым. Ул хыяллар!.. Хыяллар!.. Кайсысы бөек художник, кайсысы мәшһүр шагыйрь, кайсы атаклы композитор...
Нурислам. Пшик килеп чыктымы?
Эльмира. Нурислам, кәефең булмаса, дәшмә. Нигә инде?
Нурислам. Ялгыша Миләүшә. Без алдашмадык. Безне алдарга мәҗбүр иттеләр. Алдашмый яшәр өчен син яшәгән җәмгыятьнең дөреслеккә корылган булуы кирәк. Ә без ялганга, алдашуга корылган җәмгыятьтә үстек. Ялгыша Миләүшә. Ул һәрвакыт ялгышты. Нәрсә, шулай гына утырабызмыни? Татарча мескен булып яшәдек, поминканы да татарча гына үткәрәбезме?
Саҗидә. Бу поминка түгел. Әллә оятсызланып эчеп утырыр идеңме?
Нурислам. Аек килеш оятсызланып утырганчы, эчеп оятсызлану әйбәтрәк, минемчә...
Фәһим. Нәрсә, Нурислам, эчмичә тора алмыйсыңмыни?
Нурислам. Әйт әле үз гомереңдә берәр акыллы сүз.
Фәһим. Әгәр сөйләшү болай барса, без кайтып ки­тәбез. Дәшми-дәшми торгач та. Һәрнәрсәнең чамасы бар.
Нурислам. Дөресен әйтеп сөйләшергә кушкан Ми­ләүшә.
Рәфис. Чыннан да, егетләр. Әллә соң берәр чәркә тотып куябызмы?
Саҗидә. Юк, рөхсәтем юк. Бу урыс өе түгел.
Нурислам. Татар өендә балалар татарча сөйләш­кәннәр.
Саҗидә. Минем улымда эшегез булмасын. Үзегезне тикшерегез. Икегезгә бер бала калдыра алмадыгыз. Ми­ләүшә мескен ялгызлыктан тилмереп үлде. Гомерегез буе шулай булдыгыз. Аракыдан башка сөйләшә алмадыгыз. Шуңарга күрә сезне күрәсе килмәде Миләүшәнең.
Рәфис. Булды, Саҗидә, җитте.
Шәһит. Миләүшәнең пластинкалары бармы? Тың­лыйк әле шуларны.
Рәфис. Пластинкасы бар, радиола юк.
Нурислам. Сездә дә юк нәрсә бар икән. Бизнес­менда шул да булмагач...
Рәфис (Нурислам каршына очып барып). Туктый­сыңмы син, юкмы? Болай да нервылар... Бер-беребезгә җылы сүзләр әйтәсе урынга... Кешенең үлеме дә тәэсир итми башладымы әллә? Бизнесмен, бизнесмен... Әйе, ташладым шигырь язуны, әйе, ташладым филологияне. Кем­гә кирәк? Кемгә кирәк бүген шигырь? Кемгә кирәк синең рәсемнәрең? Шәһит рәсемнәре кемгә кирәк? Без беребез дә беркемгә кирәкмәдек тә, кирәкмибез дә. Эт оясы кыегына сандугач кунып сайрамый. Без пароходка ияреп очучы теләнче акчарлаклар гына. Хөкүмәткә кирәкме без? Ю-ук. Аңа чиновниклар кирәк. Барып кара берәр министрга, кабул итәрме ул сине? Әнә гәҗитләргә язып ярлы артистларның тишек кесәләрендә актарыналар, ак­чаларын саныйлар. Халыкка кирәкме? Кайда ул халык? Кәмит күрсәтмәсәң, сүгенеп театрыңны ташлап чыгып ки­тә. Әнә китаплар, тау-тау өелеп ята, кем ала? Акчалары юкмы? Ә аракыны күпме бәягә алалар? Без беркемгә ки­рәкмибез. Миләүшәнең фаҗигасе бездә түгел, шунда. Безгә рәнҗемәде ул, әнә шул гаделсезлеккә рәнҗеп кит­те. Юк, мин алай булмыйм. Мин үземне рәнҗеттермим. Сезгә бизнесмен кирәкме, әфәнделәр? Рәхим итегез. Мин үземә алтын табут эшләтәчәкмен. Алтын табут эчендә ел­маеп ятачакмын. Күрсеннәр ярлы шагыйрьгә кул бирергә оялганнар, табутым каршыннан баш иеп үтсеннәр. Иясе­ләре килмәсә, идерерләр.
Саҗидә. Рәфис, Рәфис, узынма.
Рәфис. Тик тор!.. Бизнесмен, имеш... Миләүшәне кү­реп калырга өегездән берәмләп җыеп йөрдем. Без бары­быз да моның өчен җавап бирәчәкбез. Язмышыбыз без­дән сорау алачак һәм хөкемен чыгарачак. Без барыбыз да җинаятьчеләр. (Нурисламга.) Син нәрсә әтәчләнәсең? Сиң, беләсеңме, кем? Бар, чыгып кит өемнән! Эч тә, әнә урам чатында ятып үл. Бик кызганырлар. Хахылдап кө­ләрләр.
Эльмира. Рәфис!.. Рәфис, кирәкми.
Рәфис. Гафу ит, Эльмира. (Тыела алмыйча җылый башлый.) Гафу ит, Миләүшә җанкисәгем. Безне оешты­рып торучы син бар идең. Синең яныңда бер юаныч таба идек. (Урыныннан торып ишеккә таба баручы, Нурислам­ның изүеннән эләктереп алып.) Кая барасың? Мин сине менә шушы кулларым белән буып үтерәм.
Шәһит белән Фәһим аларның араларына төшеп аералар.
Саҗидә. Рәфис, җаным, Рәфис, йә инде. (Рәфисне кочаклап тынычландыра.)
Рәфис. Без барыбыз да мескеннәр. Халкың мескен хәлдә калдырылгач, аның талантлы балалары да мескен була инде.
Эльмира. Гаепләмә халыкны! Гаепләмәгез халык­ны!
Рәфис. Мин гаепләмим. Мин аны кызганам гына.
Эльмира. Кызганмагыз да. Ул аңа мохтаҗ түгел.
Рәфис. Кызганам. Чөнки ул үз кадерен үзе белмәде, белми һәм белмәячәк.
Фәһим. Тынычлан, Рәфис. Нигә кирәк инде болар?
Рәфис. Кирәкмимени? Нигә мәете өстенә дә кертмәде соң Миләүшә? Сезнең өчен, бәлки, бу бер мәзәк кенәдер? Минем өчен моңардан да зуррак фаҗиганең булуы мөм­кин түгел. Безнең бәябез шуның гына хәтле.
Шәһит. Башлагансың икән, әйдә, бу мәсьәләгә нокта куйыйк. Үзебезгә хөкем карары чыгарырга ашыкмыйк. Әл­бәттә, беребез дә әүлия түгел. Начар якка үзгәргәнбез. Ләкин Миләүшә мәсьәләсендә бөтен гаепне безгә генә сыл­тау дөрес үк булмас. Онытмагыз, Миләүшә эгоист иде. Әгәр дә аныңча булмаса, бер чиктән икенчесенә ташлана иде. Авыр туфрагы җиңел булсын, әмма дусларыңа карата алай миһербансыз булу... Үзе турында гына уйлады ул.
Эльмира. Бүтәннәр сине онытса, үзең турында гына уйлый башлыйсың.
Шәһит. Аны берәү дә онытмады. Бәлки, мин читләш­кәнмен, аның билгеле сәбәпләре бар. Ә сез? Бигрәк тә Рә­фис. Берәребезне кертмәсә дә, Рәфисне кертергә тиеш иде. Рәфис Миләүшәгә барыбыздан да игътибарлырак булды. Дөресме, Саҗидә?
Саҗидә. Булса булгандыр инде.
Шәһит. Эгоист иде Миләүшә.
Нурислам. Ә кем эгоист түгел? Синме? Минме? Мөхәммәтәминме? Барыбыз да үләчәкбез. Нәрсә фәлсәфә корып маташабыз? Без инде күптән тере мәетләр. Без ту­ганда ук үле туганбыз. Туган җирең каберстан булгач, нигә «Әпипә» биеп маташырга? Иртәгә мин үләм, берегез­гә дә килергә рөхсәт итмим, һәм берегезгә дә бармыйм да. Ну, мәңгелеккә хушлашыр алдыннан эчик берәр рюмка. Теге дөньяда исәпләшербез. Оҗмахка эләксәк, хур кыз­лары белән, тәмугка эләксәк, кисәү башы белән... Бирми­сезме? Алайса, хушыгыз. (Чыгып барган җиреннән тук­тап.) Ә шулай да Миләүшә җитми. Дөньяның тагын бер чите кителде. (Ишектә Рөстәм белән очраша.) О-о, Рустам Рафисович! Здравье желаю, Рустам Рафисович.
Рөстәм. Ну, ладно, ладно... Голова, что-ли, болит? Скажи там, моему шоферу, пусть нальет.
Нурислам. Спасибо, Рустам Рафисович.
Рөстәм. Рәхмәт диген, художник. (Нурислам чыгып китә. Рөстәм бүлмәдәгеләргә карап тора.) Исәнмесез, иҗат әһелләре, һаман да әле әтәчләнәсезме? Дөньяны матур­ларга җыенасызмы? Кеше күңелен камит итәргә җыена­сызмы? Кызганыч кешеләр сез. Бүгенге дөньяга сыймаган кешеләр. Шулай да сез миңа ошыйсыз. Чөнки сез җүләрләр, тилеләр. Ә җүләрләрсез, тилеләрсез кешеләр яши ал­мый... Татарча дөрес сөйлимме мин, әти?
Пәрдә.
1993 ел.
You have read 1 text from Tatar literature.