Galiäsgar Kamalnıñ tormış yulı häm icatı

Tatar ädäbiyätı klassigı, ataklı dramaturg, publitsist häm kürenekle cämäğat eşleklese Galiäsgar Kamal – minem iñ yaratkan yazuçılarımnıñ berse. Şuña kürä dä min bu eşemne aña bagışlarga buldım.

1926 yılda G.Kamalga räsmi töstä “Tatar halık dramaturgı-ädibe” iseme birelä häm ul – “tatar drama ädäbiyätınıñ zur hezmätçese, atası häm tatar artistlarınıñ yakın yärdämçese” dip bäyälänä.

G.Kamalnıñ drama häm komediyäläre ädipneñ üz icatında gına tügel, gomumän tatar dramaturgiyäse tarihında iñ böyek noktalarnı biläüçe äsärlärdän sanalalar. Ul äsärlär tatar ädäbiyätınıñ cäühärläre bulıp toralar. Häm, minemçä, G.Kamalnıñ äsärläre belän tanış keşe genä üzen kulturalı dip sanıy ala.

Bügen tatar sähnä sängateneñ äydäp baruçısı bulgan Tatar däülät akademiyä teatrı Galiäsgar Kamal isemen yörtä.

Tormış yulı

Galiäsgar Galiäkbär ulı Kamaletdinov 1879 yılnıñ 6 yanvarendä (iskeçä - 1878 yılnıñ 25 dekabrendä) Kazanda tire eşkärtüçe hezmätkär ğailäsendä tua. Sabıy vakıtın äniseneñ tugan avılı Tübän Masrada (häzer Arça rayonına kerä) babaları tärbiyäsendä uzdıra. Altı yäşkä citkäç, şunda mäktäpkä yöri başlıy, annarı, Kazanga kaytıp, ukuın iske tärtiptäge “Gosmaniyä” häm “Halidiyä” mädräsälärendä dävam itterä. 1893-1900 yıllarda şul zamannıñ aldıngı mädräsälärennän sanalgan “Möhämmädiyä”dä ukıy, ber uk vakıtta öç klasslı urısça mäktäptä başlangıç belem ala.

Mädräsädä ukıgan yıllarında G.Kamal ädäbiyät häm teatr sängate belän kızıksına başlıy: urıs teatrında bargan spektakllärgä yaratıp yöri, sähnä öçen yazılgan kitaplarnı mavıgıp ukıy häm üz çorınıñ tatar ädäbiyätı belän yakınnan tanışa. Nihayät, anıñ üzendä dä icat därte uyanıp, 1898 yılda ul üzeneñ “Bähetsez yeget” (berençe variantı) digän täüge dramasın yaza. Küp tä ütmi, ikençese dä yazıla (“Öç bädbähet”). Bu ike äsär häm şul çorda G.Kamal tarafınnan tärcemä itelgän “Kızganıç bala” draması (progressiv törek yazuçısı Namiq Kämal äsäre) 1900 yılda Kazanda ayırım kitaplar bulıp basılıp çıga.

“Möhämmädiyä” mädräsäsen tämamlagaç, G.Kamal, halık arasında añ-belem taratuga bulışlık itü maksatı belän, 1901 yılda “Mäğarif kötebhanäse” isemendä kitap bastıru häm satu şirkäte oyıştıra häm 1905 yılgı revolyutsiyä könnärenä qadär bu şirkätneñ eşenä citäkçelek itä.

1905 yıl revolyutsiyäse G.Kamalnıñ mädäniyät ölkäsendäge eşçänlegenä häm ädäbi icatına zur etärgeç birä. 1905 yılnıñ oktyabrennän ul Kazanda çıga başlagan berençe tatarça gazeta “Kazan möhbire”ndä eşli başlıy, läkin berazdan, huca-näşirlärneñ matbugat ölkäsedäge totkan yulı, karaşları belän kileşmiçä, annan kitergä mäcbür bula häm 1906 yılnıñ fevralendä demokratik yünäleştäge “Azat” gazetasına küçä, anıñ faktik redaktorı bula. Şul uk yılnıñ iyünendä bu gazetanıñ iseme “Azat halık” dip üzgärtelep, ul bötenläy G.Kamal näşerlegendä häm redaktorlıgında çıga başlıy. 1908-1909 yıllarda ul şulay uk, G.Tukay belän bergä, revolyutsion-demokratik eçtälekle “Yäşen” isemle kölke curnalı çıgara. G.Kamal, bu curnalnıñ näşire, räsmi redaktorı bulu östenä anda küp sanlı mäqalä, şiğırläre häm karikaturaları belän dä aktiv katnaşa.

1906 yılnıñ 22 dekabrendä “Gıyşık bälase” häm G.Kamalnıñ tärcemä äsäre “Kızganıç bala” pesaları buyınça Kazanda berençe märtäbä açık spektakl uynala. Professionalt teatr tuu G.Kamalnıñ icat därten bermä-ber arttırıp cibärä. 1907-1912 yıllar arasında ul üzeneñ iñ köçle, sänğatçä iñ kamil sähnä äsärlären yaza. “Bähetsez yeget” (ikençe variantı, 1907), “Berençe teatr” (1908), “Büläk öçen” (1909), “Uynaş” (“Öç bädbähet”neñ üzgärtelgän variantı, 1910), “Bezneñ şähärneñ serläre” (1911), “Däccal” (1912), “Kayıniş” (1912) – revolyutsiyägä qadärge tatar tormışınıñ törle yakların çagıldırgan häm ütken, üzençälekle satira çaraları belän burcuaz cämgıyät tärtiplären, meşanlıknı tänkıyt itkän bu drama häm komediyälär ädipneñ üz icatında gına tügel, gomumün tatar dramaturgiyäse tarihında iñ böyek noktalarnı bilgeläüçe äsärlär bulıp sanala.

1914-1917 yıllar arasında G.Kamal, gazetadagı curnalistik eşçänlegennän tış, urıs häm dönya ädäbiyätınnan tatar telenä şaktıy gına sähnä äsärläre tärcemä itä. Alar arasında A.N.Ostrovskiynıñ “Groza” (1914), frantsuz dramaturgı Molernıñ “Saran” (1914), häm “İreksezdän tabib” (1916), N.V.Gogolneñ “Revizor” (1916), törek dramaturgı G.Hämidneñ “Hind kızı” (1917) äsärlären kürsätep ütergä mömkin. Bu tärcemä pesalar şul yıllardagı teatr sähnälärendä kat-kat uynalıp, tatar milli teatr sängateneñ üseşenä, formalaşuına uñay yogıntı yasıylar.

Böyek Oktyabr revolyutsiyäsen G.Kamal zur kanäğatlek häm icadi aktivlık belän karşılıy. Sovet vlastenıñ berençe könnärennän ük ul tatar sovet köndälek matbugatında hezmät itä başlıy häm “Eş”, “Eşçe”, “Kızıl köräşçe” gazetaları bitlärendä gracdannar sugışı çorınıñ törle aktual temalarına bagışlangan küp sanlı politik, satirik şiğırlären – ataklı deklamatsiyälären bastıra. Soñınnan (1921 yılda), “Deklamatsiyälär” iseme belän ayırım kitap bulıp basılıp çıgalar.

İskelekkä karşı köräş, yañalıknı raslau teması G.Kamalnıñ yegermençe yıllarda häm utızınçı yıllar başında icat itkän “Täkıy gacäb, yäki Ahırı zaman”, “Moğciza”, “Isul kadimçe”, “Cantahir belän Canzöhrä” kebek satirik komediyäläreneñ häm “Hafizäläm irkäm” (1921-1922), “Küzsez masterlar” (1930), “Öç tormış” (1930) kebek pesalarınıñ da töp ideya eçtälegen täşkil itä. Şuşı uk fikerne dramaturgnıñ proizvodstvo temalarına bagışlangan keçkenä külämle estrada äsärlärenä karata da äytergä mömkin.

1923 yılda G.Kamalga, icat eşçänlegeneñ yegerme biş yıllık bäyräme uñayı belän, “Hezmät Batırı” digän, ä 1926 yılda, tatar teatrınıñ yegerme yıllıgında, “Tatarstannıñ halık dramaturgı” digän maktaulı isemnär birelä.

Galiäsgar Kamal 1933 yılnıñ 16 iyünendä vafat bula. Ul Kazannıñ M.Gorkiy isemendäge Üzäk kultura parkındagı tugannar kaberlegenä kümelgän.

“Berençe teatr”

(1908)

“Berençe teatr” komediyäsendä G.Kamal sähnä sängate tuıp kına kilgändä anı kemneñ niçek kabul itüen tasvirlıy. Beräülär teatrga barunı, anda uynap kürsätelgän gıybrätle hällärne kararga omtıla. İkençelär isä bu eşne gönah, yaramagan, bozık eşkä sanıy. Alarnıñ şundıy kapma-karşı karaşları arasında kalgannarga da ciñel tügel.

Äsär barışında Hämzä bay ğailäse häm aña bäyle keşelär belän tanışabız. Tasvirlangan vakıyga gadi genä - Hämzä baynıñ kiyäve belän kızı, kilene belän ulı, ätiläre öydä bulmaudan faydalanıp, berençe märtäbä tatarça kuyıla torgan spektaklğä kitep baralar. Menä şunda barırga cıyıngan vakıtta alarnıñ teatrga, ber-bersenä, ätilärenä karata bulgan mönäsäbätläre gayät osta itep açıla. Alay gına da tügel, bez alarnıñ ğailädä häm, gomumän, tormışta nindi karaşlar belän, niçek yäşäülären dä çamalıy alabız.

Ä häzer äsärneñ tözeleşenä iğtibar itik. Ber pärdädän, berniçä küreneştän torgan cıynak pesa. Çın tormışta teatrga cıyınıp çıgıp kitü öçen küpme vakıt kiräk bulsa, spektakl dä şul vakıt eçendä genä bara. Dramaturg tagın ber alım kullana - äsärneñ geroyları sähnädä parlaşıp kına kürenälär, ber-berse belän häm, iñ ähämiyätlese, bik kurkıp torgan ätiläre belän oçraşmıylar, äyterseñ kaçışlı uynıylar. Menä şulay gadi tözelgän äsärdä avtor kölke dä, gıybrätle dä, bulgan tormış küreneşlären tasvirlıy. Barlık söyläşülär teatrga baru-barmau mäsäläsenä bäylängän. Berençe karaşka ğadäti genä bu häl äsär geroyları öçen şaktıy katlaulı eş bulıp çıga.

Väli inde küptän kiyenep, äzerlänep kuygan. Hikmät anıñ östenä kiyenep kuyuında gına tügel, ul – yañalıkka omtılıp, üz ihtıyarı belän, irekle bulıp yäşärgä teläüçe aktiv keşe. “Kayınatay kaytıp kersä, gomerdä teatrga cibärmäs” dip söyläsä dä, böten küñele belän yañaça yäşärgä telägän Välineñ, niçek kenä bulsa da, teatrga barmıy kalmayaçagına şiklänmibez. Gafifä obrazı da bik ähämiyätle rol uynıy. Anıñ teatrga barası kilmiçä köysezlänüe, bik ozak äzerlänüe kızık. Matur kürenäse kilep bizänü, kiyem saylau, gomumän, hatın-kızlarga has sıyfat bulganga, anıñ bu kılınışları bügenge kön ukuçısına da tanış, bez şuña kürä kölep cibäräbez. İnde ul “pudram tigez töşmägän” dip, yañadan yuınıp mataşkaç, külmäkläre küp bulganga, kaysın saylarga belmiçä aptıragaç, bik urınsız çakta äle tegüçegä, äle irenä bäylänep torgaç, gel kölkegä äylänep kitä. Gafifäneñ kiyem saylauları da, barmıybız dip satulaşuı da şaktıy ciñel häl itelä. Berençe küreneştä Väli belän Gafifä arasında änä şundıy karşılık bulıp ala, alarnı sähnädä bez şul vakıt arasında gına küräbez.

İkençe küreneştä dä şul uk karşılık. Biredä inde, kiresençä, hatın-kız bulsa da kıyu, ütken harakterlı Fakihä üzeneñ iren - Häbibrahmannı teatrga barırga künderä almıyça integä. Mondagı karşılıknıñ da säbäbe kölke – gomere buyına ätise kuşkança gına yäşäp, annan kotı oçıp kurka torgan Häbibrahmannı öyennän alıp çıgıp kitüe kıyın. Teatrga, tanış bulmagan cirgä barırga ul ayak teräp karşı tora. Anıñ holkın belgän Fakihä “ätkäy orışsa mine orışır, sine orışmas” dip, cavaplılıknı üz östenä algaç kına riza bula.

Menä, nihayät, “kaytıp kersä, eş harap, niçek itsä itär, gomerdä teatrga cibärmäs” dip, barısı da kurkıp torgan Hämzä bay üze kaytıp kerä. Ämma inde teatrga baru-barmau mäsäläse ul kaytkançı uk häl itelgän – yäşlär teatrga kitep bargannar. Ul äle bu hälne belmi. Öydä üzen bar keşegä huca itep tota, Bibine dä, başkalarnı da tuktausız orışa, sukrana, ämma inde bez anıñ köçe kimep barganlıgın kürep torabız. Sähnägä dä ul abına-sörtenä kilep kerä, mädräsädä lakanga yıgılganlıgı turında söyli, läkin üzeneñ ciñelä baruın tanırga telämi, bu häl belän kileşäse kilmi. Anıñ haman da äle köçle, kodrätle bulıp kürenergä tırışuı tamaşaçıda, ukuçıda kölke tudıra.

Äsärneñ iseme bik ähämiyätle. Çönki teatr äsär geroyları arasındagı karşılıklı mönäsäbätlärneñ üzägendä tora. Alay gına da tügel, Hämzä bay näq menä teatrnı buldırmas öçen bik tırışıp yöri. “Zamanalar bozıldı. Kuydırmagız, röhsät yuk” dip, kemnärgä genä barmıy, şulay da teatrnı tuktata almıy. Zamana üzgärgän, anıñ röhsäte yäki tıyularınıñ mäğnäse kalmagan.

Teatr belän, yağni aldıngılık, kultura-mädäniyät üseşe belän Hämzä bay arasındagı karşılık – citdi mäsälä. Läkin ul karşılıknı tormış inde üze häl itä, iske karaşlı Hämzä bay tormıştan çittä kala. Anıñ tırışıp yörüläre dä kiräksez, faydasız ber eş ikänlege açık kürenä.

Yazuçınıñ zamandaşları äsärgä yugarı bäyä birälär. F. Ämirhan tübändägelärne yazgan: “Galiäsgar äfände bu äsärne hosusıy ber ğailäneñ mägıyşätennän (tormışınnan) alıp yazgan bulsa da, urta burcuaznıy klassnıñ (sıynıfnıñ) psihologiyäsen bik yahşı töşengänlegennän, komediyäneñ kaharmannarına bik osta surättä gomumiyät birä vä, şulay itep, bu kıska komediyäsen gomumi, yarım “mötäräkqıy” (alga kitkän, üseş algan) kupetslarıbıznıñ mägıyşät vä dingä näzarlarınıñ (karaşlarınıñ) ber bik tuğrı közgese itep çıgaradır. Komediyäneñ baş kaharmanı Hämzä bay – cännät açkıçın üz kulına totıp, anıñça yörmägän keşelärneñ bersen dä anda kertmäskä mötäkäffil (berär hälneñ ütäleşen täemin itär öçen väğdä birüçe) bulgan möttakıy (dinçe) – üzeneñ bik kölke hosusiyätläre belän komediyädä bik açık tasvir iteläder. Monıñ tärbiyäse näticäse bulgan balalarınıñ hosusiyätläre dä bik kölke surättä kürsätelä”.

“Bezneñ şähärneñ serläre”

(1911)

Galiäsgar Kamal üzeneñ tatarlar arasında yäşäp kilgän tiskäre ğadät-yolalarnıñ, kimçeleklärneñ gomerlek doşmanı itep sanıy. “Bezneñ şähärneñ serläre” komediyäsendä mondıy kimçeleklärneñ häm citeşsezleklärneñ ul tulı ber tasvirlamasın tudıra.

Pesa 5 pärdädän tora. Här pärdä, vakıygalarnıñ kayda baruına karap, isemlängän:

1. “Cämgıyate häyriyädä”;

2. “Restoranda”;

3. “Klubta”;

4. “Bazar çatında”;

5. “Ädäbiyät kiçäsendä cäncal”.

Dimäk, zur şähärneñkeşe küp cıyıla torgan urınnarı, alardagı tormış, hälläre här taraftan, kiñ itep kürsätelgän.Här pärdäneñ üz personacları, üz “kaharmannarı” bar. Alar, kagıydä bularak, başka pärdädä kürenmilär (bu yaktan berençe ike pärdä genä ayırılıp tora). Vakıygalar arasında da tışkı bäyläneş yuk. “Cämgıyate häyriyädä” bulgan vakıygalar, äytik, “Bazar çatında” bargannarı belän bäylänmägän. “Klubta”gı küreneşlärhäm personaclar belän “Ädäbiyät kiçäsendä cäncal” pärdäsendäge häl-ähvällär arasında da bäyläneş yuk. Ämma alarnıñ küpçelegendä urtak bulgan sıyfatlar häi bilgelär bar. Bolar – nadanlık, kirelek, bozıklık, ikeyözlelek, cahillek, härtörle yañalıkka doşman bulu h. b., yağni tatar cämgıyateneñ alga üseşen, täräkkıyaten totkarlap torgan yaklar, kimçeleklär. Şular cirlegendä üzara ohşaş hällär tua; cäncal, küzgä karap aldaşu, namussızlık, tärtipsezlek, yuk-bar belän vakıt uzdıru h. b. Menä şul urtaklıklar pesanı berböten itä. Şähär tormışınıñ tiskäre yaklarınnan gına tözelgän epik tasvirlama barlıkka kilä.

Üzlärendä tiskäre sıyfatlarnı cıygan obrazlar arasında berniçäse çın tip däräcäsenä citkerep eşlängän. Alar başkalardan nık ayırılıp tora. Bigräk tä şkafçı Ähmätcan obrazı. Bu – nadanlıgı belän dä, här yañalıkka doşmanlıgı häm ärsezlege belän dä cirenä citkerep eşlängän tip. Änçek et şikelle här uzgan-bargan artınnan “örep” kaluı diseñme, oyatsızlanıp, yäş kenä kızga bäylänüeme, aldaşuı häm gaybät söyläve diseñme, şul arada et häm küse kuıp yörüläreme – barısı da bu keşeneñ bozık ruhi dönyasın häm akılı saylıgın kürsätep tora. Din tärtipläre turında, zur säyäsät hakında havalanıp söyläüläre belän anıñ üz-üzen totışı, eş-ğamälläre arasında zur ayırma bar. Bu ayırma obraznıñ satirik eçtälegen tagın da tulılandıra. Yazuçı iskelekneñ ber bilgese bulıp äverelgän, “Köfer poçmagı” digän isem belän dan algan ictimagıy küreneşne şuşı obrazda häm pärdädä tuplap birgän. Seber bayı äytkän, “şähäregezneñ şäp keşeläre et bulıp örep kalu belän genä kanäğatlänmilär, mäçe bulıp, küse dä totalar ikän!” digän süzläre şkafçını da, anıñ iyärçennären dä döres tasvirlıy. Bu obrazlarda tiskäre sıyfatlar arttırıp birelsä dä, keşelärneñ üz-üzlären totışında çınlık yukka çıkmıy. Çönki monda tormışçan cirlek köçle, avtor şuña ireşkän.

Komediyäneñ tözeleşendä, yağni vakıygalar häm küreneşlär, pärdälär arasındagı bäyläneşne täemin itüdä Seber bayı obrazı da bilgele ber rol uynıy. Bu şähärgä yıraktan öylänergä dip kilgän, mäğrifätle keşe ul. Şuña kürä anıñ härtörle cämäğat urınnarı, alardagı tärtip belän tanışıp yörüe dä añlaşıla häm aklana. Çit-yat küzgä şähär tormışındagı uñayı da, ğayep-kıyıgı da açık kürenä. Här cirdä hökem sörüçe nadanlık häm cäncal, bilgele inde, anı tämam aptıraşta kaldıra. Anıñ soñgı süzläre şähärdäge tärtipsezleklärgä avtor bäyäse bulıp, töplämeş akkord tösendä yañgırıy: “Cämgıyategezdä - cäncal, restoranda - cäncal, klubıgızda - cäncal, bazarıgızda - cäncal, ädäbiyät kiçägezdä dä - cäncal! Bulmas ahrı, öylänmim min! Huş, sau bulıgız!” Şunıñ belän pärdä yabıla.

G.Kamalnıñ zamandaşları bu äsärgä dä yugarı bäyä birälär. Ayırım alganda, G.Tukay tübändägelärne yazıp çıga:

“Bıltır Galiäsgar Kamal bezneñ şähärneh serlären çit şäHärlärgä söyläde dä kuydı. Elektä çit şähärdä yörgändä, sineñ yanıña kilälär dä:

- Kazan niçek? Halkı niçek? Andagı “Şärıq klubı” niçek? Fälän niçek? – dip yödätep beterälär ide. Älbättä, eçlärennän Kazan vä anıñ mötäğallikatenä (keşelärenä) bik maktaulı cavap kötäÖlär ide.

- Birmäsäñ – oyat, bädbähetkä, birsäñ – kıyın.

Ul akçanı tapkan bit oşbu muyın, - digän şikelle, Kazan vä kazanlılar tuğrısında yalganlap, süz istiğmal (urınsız kullanu) itäse kilmi ide. Yalganlamasañ, alarnıñ hösne zannarın (yahşı uyda buluların) bozu bula ide. Menä häzer alarga “Bezneñ şähärneñ serläre” – ukısınnar da belsennär, kemnär barın kürsennär”.

“Bankrot”

(1911)

“Bankrot” äsäre realistik dramaturgiyä tarihında kürenekle urın tota. Yazıluı belän ük sähnägä kütärelgän bu komediyä bügen dä teatrlarda yaratıp uynala, tamaşaçını tärbiyäli. Akça bärabärenä namusların satkan keşelärdän kölüe belän äsär bügenge köngä dä avazdaş. Çönki cämgıyatebezdä bügen dä mondıy keşelärne oçratıp bula.

Äsärneñ nigezenä vakıtlı matbugatnıñ “köndälek vakıygalar bülege”ndä yäki, ikençe törle äytkändä, “cinayätlär hronikası” bülegendä genä urın alırlık vakıyga salıngan. Komediyäneñ baş kaharmanı Siracetdin Tuktagayıvka anı oyıştıru fikere, çınnan da, gäzittä ber säüdägärneñ niçek talanuı turındagı häbärne ukıgaç kilä. “Üzemezçä gäzitälär çıkmasa, min äle ul fikerne kaydan uylap çıgara alır idem”, - di ul. Häm menä Siracetdin burıçka algan tovarlarınıñ bäyäsen kimetep tüläü maksatı belän bankrotlıkka çıgu öçen şaktıy hätär häyläsen eşkä cigä. Yänäse, Mäskäü säüdägärlärenä tülärgä dip, ul çitek kunıçlarına 49 meñ akça urap kiyä (çınlıkta, akça urınına käğazlär çornıy). Yulda vagonda anı “talıylar”, häm ul “akıldan yaza”.

Monnan soñ ul “cülär” rolen şulkadär osta uynıy ki, beräü dä, şul cömlädän, Mäskäüdän kilgän doverennıylar da, anıñ akça urlatuına şiklänmilär. Siracetdinnıñ cülärlegen tikşerep karau öçen çakırtılgan tabib-doktor yärdämendä bu aldakçı üzeneñ akıldan yazuına doverennıylarnı tämam ışandıra. Näticädä, ul 120 meñ sum burıçınıñ 10 protsentın gına tüläü bähetenä ireşä häm şul uk doktornıñ “tılsımı” yärdämendä yañadan “üz akılına kayta”. Bolarnı doktor, älbättä inde, zur gına akça alu bärabärenä eşli. Näticädä, şuşı osta ütkärelgän aferası yärdämendä Siracetdin 108 meñ sum tabış ala.

Siracetdin Tuktagayıv - “tıştan bik izge kürenä torgan säüdägär” dip täqdim itä avtor baş kaharmannı. Çınnan da, ul tıştan şaktıy gına itağatle, dinle, insaflı bulıp kürenä. Ä çınlıkta gel üze öçen genä kaygırtuçı, akça digändä oyatın cuygan, komagay, ikeyözle aferist. Döres, şähes bularak anıñ iğtibar itärlek sıyfatları da yuk tügel. Mäsälän, ul bik maksatçan, eşçän keşe. “Äle min belgändä genä Siraci kışkı suıkta ber kat yuka bişmät belän kaltırap tuñıp yöri torgan ber kibetçe malay ide, dip söylänä Nägıymä karçık. – Az arada gına nindi bayıdı da kitte”. Dimäk, anıñ säüdä eşenä säläte bar. Şulay uk anı tapkır tügel dip tä äytep bulmıy, - änä niçek osta oyıştıra ul aldaşunı. Ä anıñ artistlıgı! Cülär keşe bulıp niçek osta uynıy ul! Üzen çolgap algan eşmäkärneñ dä, doktor kebek “zıyalı”larnıñ da holık-figılen yahşı añlıy ul, alarnıñ kimçeleklärennän bik belep faydalana.

Ber keşegä şundıy kapma-karşı sıyfatlarnı tuplap birep, dramaturg obraznı, berdän, canlı häm tormışçan itä, ikençedän, anıñ satirik köçen arttıra. Cülärgä sabışkan keşeneñ kılanışları bolay da kölke tudıra, bilgele. Läkin bu oçrakta bu kılanular bik citdi tös ala, çönki maksat bik zurdan – 108 meñ tänkäne kulga töşerü! Şuña kürä dä Siracetdinnıñ “cülärlänüe” satirik kölü uyata. Ägär dä Siracetdinnıñ maksatı izgedä, mäsälän, yarlı-meskennärgä yärdäm itüdä bulsa, eş başkaça bulır ide. Andıy oçrakta ukuçı häm tamaşaçı mondıy hätär yulga baskan keşeneñ bu kılanışların huplamasa da, berkadär häyerhaklık belän kölär ide. Yuk şul, maksat bik tar, bik şähsän. Monı Siracetdinnıñ “sälamätlängäç”, yağni aldaşuların tögällägäç äytkän süzläre açıp sala. “Eş peşte! – dip kuana ul. – Ber minut eçendä yöz dä sigez meñ sum fayda! Hatınnı cibäräm, yäş hatın alam, yort salam, aftamabil alam! Tipteräm dönyasında!” Üz korsagın gına kaygırtıp yäşägän mondıy keşeneñ maymıl kebek kılanışlarınnan barı tik mıskıllap kölärgä genä mömkin. Siracetdin – komsızlık korbanı, tübän canlı, eçe häm tışı etlek belän tulı, dinsez häm densez adäm! Bu obraz yärdämendä dramaturg cämgıyätneñ yavız çirenä äylänä bargan komsızlıktan, säüdägärlär dairäsendä kiñ cäyelgän kimçeleklärdän açı kölä.

Baş personacnıñ kölkele yakların tulırak kürsätügä anıñ äylänä-tiräsendäge keşelär yärdäm itä. İkençe törle itep äytkändä, avtor Siracetdinnıñ şundıy keşelär belän uralıp algan ki, alar mondıy zur aferistnıñ tuuına häm yäşävenä ışandıra torgan mohit barlıkka kiterälär. Şul uk vakıtta alarnıñ härberseneñ üz yöze, üz dönyası bar.

Menä Gölcihan, Siracetdinnıñ hatını. Tar fikerle, ireneñ küzenä genä karap tora. Bar teläge-doşmannarnıñ yöräge yanarlık itep yäşäü. İm-tomçı karçıklar, gaybätçe hatınnar-anıñ aralaşkan dairäse, dusları häm ahirätläre. Ä başkalar könläşerlek itep yäşäüne ul kunakka yörüdä, mäcles cıyuda kürä. Asraularnıñ zarlanularına karaganda, ul-täkäbber, holıksız, eş räte belmäüçe, saran häm yalkau hatın. Anıñ kaygı-häsrätläre bik vak närsälär tiräsendä äylänä: änä blamaciları äzerlänmägän, kemnärder anıñ turında naçar söylägän, kaysıdır anıñ balası bulmıy digän h. b. İnde zur kaygı kilgäç, anı ireneñ akıldan yazuınnan da bigräk, 49 meñ akçanı yugaltıp, yarlılanıp kalu borçıy. Ägär dä baylıklarına zıyan kilmägän bulsa, ul ber dä artıgın poşınmas, cülär irennän tiz kotılır ide. Kıskası, bu obraz yärdämendä yazuçı aksöyäklär dairäsendä, tar dönyada biklänep yatuga duçar itelgän hatın-kıznıñ kölke dä, kızganıç ta bulgan hälen tasvirlıy. Äye, anı beraz kızganasıñ da. Änä ul, mesken, “kunakka baram, kunauua çakıram, mäcles uzdıram! Yansın doşmannarnıñ yöräge!” dip şapırına. Tizdän üzen Siracetdinnıñ kuıp çıgarasın başına da kitermi.

Siracetdin belän Gölcihan vakıygalarda baştan ahırga qadär katnaşsalar, başka personaclar çagıştırmaça az, kayberläre ara-tirä genä kürenep alalar. Şulay buluga da karamastan, alar ukuçınıñ häm tamaşaçınıñ häterendä uyılıp kalalar. Mondıylarnı yärdämçe personaclar dip, ä tagın da äzräk katnaşkannarın yäki kürenep kenä kitkännären epizodik personaclar dip atıylar.

Şundıylardan menä Nägıymä - im-tomçı karçık. Ber karaganda, ul G.Kamal pesaları öçen inde yaña obraz da tügel. Andıy tiptagı karçıklar “Bähetsez yeget”tä dä (Mäğri), “Öç bädbähet” pesasında da (Möğlifä), “Büläk öçen”dä dä (Mähüpcamal) bar. Älbättä, alar ber uk sıyfatlı personac tügel: berse usal häm astırtın bulsa, ikençese häyläkär, öçençese tupas ta h.b. Yağni, härkaysınıñ üz holkı-figıle bar. Şulay da bu karçıklarnıñ barısında da urtak sıyfatlarnı kürergä mömkin: baylar, bigräk tä bay-biçälär yanında yörep häyer-sadakadan, yauçılıktan, im-tom öçen kilä torgan akçanı kübräk eläkterep kalırga omtılu. Nägıymä karçık ta şundıy. Döres, ul küzgä kerä torgan ärsez tügel, kübräk häylä belän eş yörtä. İzge, itağatle bulıp kılanu artında aldakçı, ber genä äybergä - akçaga tabınuçı keşe yäşerengän.

Epizodik obrazlardan Garifä belän Mälikä istä kalalar. Alar ber küreneştä genä katnaşalar. Bu küreneş älege gaybätçe hatınnarnıñ canlı häm tormışçan gäpläşülärennän gıybarät. Bolar – Gölcihannıñ kunakları. Şul kıska gına vakıt eçendä dä alar şähärneñ aksöyäkläre katlavı tormışın tulı itep küz aldına bastırılar. Şunıñ belän üzläre dä yarıysı açılalar.

Yärdämçe personaclar arasında Doktor obrazına şaktıy citdi yöklämä salıngan. Siracetdinnıñ häyläse uñışlı barıp çıguın täemin itüdä ul töp urınnı tota. Başkalardagı çir – akça yaratu – añar da yokkan. 500 sum bärabärenä ul da aldaşuga bara. 10-15 sumga ber sıyır satıp alırga mömkin bulgan zamana öçen bu – zur akça. Aferistlıkta ul Siracetdinga tiñ. Häl-ähväldän kotılunıñ nindi caylı yulın taba ul: avırunı tereltkän bulıp, tagın 500 ne kulga töşerä, iñ möhime, yahşı doktor digän şöhrät tataru mömkinlegennän dä faydalana.

Komediyädäge başka yärdämçe häm epizodik personaclar da üzlärenä has sıyfatları belän kürenep kalalar. Vakıyganıñ tabigıy oyışuında, üsüendä häi çişelüendä, tormışçanlık häm çınlık illyuziyäse tudıruda, iñ möhime, Siracetdinnıñ tulı, çın yözen açışuda alarnıñ härberse mäğlum ber rol uynıy.

Şulay itep, kölkele häl-ähvällärdän, satirik personaclardan, tel-surätläü çaralarınnan osta faydalanıp, G.Kamal tatar dramaturgiyäseneñ altın fonında urın algan komediyä icat itä. Anıñ bu häm başka pesaları bezdä tänkıydi realizm ädäbiyätınıñ yugarı baskıçta buluın raslıy.