Että!

Debarkaderdan parohod palubasına salıngan sırlı basmadan soñgı passacir yögerep ütte. Matroslar, bik citez kılanıp, basmalarnı tartıp aldılar; troslar ıçkındırıldı, innek yabıldı häm kanatlı tägärmäçlär, suga şap-şop bärep, başta äkren genä, annarı haman nıgrak, kızurak äylänä başladılar. Parohod sizdermiçä genä debarkaderdan ayırılıp kitte, ber yöz metr çaması ürgä mende dä. bik zur äylängeç yasap, tübängä taba borıldı.
Min, paluba kırıyına tayanıp, yıragaya bargan yar çitenä, andagı karaltılarga, yortlarga häm su östendä kıymıldaşkan parohod-katerlarga karap tordım da salkın cil isä başlagaç ta kerep kittem. Vakıtnı tizräk ütkärü öçen min, öçençe klasstagı üz urınıma utırıp, kitap ukırga totındım.
Min tersäklär belän tez başına tayangan köye, kitapnı bik tübän totıp, böten gäüdäm belän iyelep ukıdım. Şulay utıra torgaç, kötmägändä minem kitapka barmak oçları pıçrangan ber bäläkäy genä ak kul kilep totındı. Min, ukudan ayırılıp, başnı kütärep kararga mäcbür buldım. Karşımda yäş yarım-ike yäş çamasındagı ber ir bala basıp tora ide.
Balanıñ başına ak käcä mamıgınnan bäylängän yomşak, yöntäs başlık, östenä bik zur ike kara töymä belän kaptırılgan kıska gına sırma kiderelgän, ayaklarında isä ör-yaña näni genä kızgılt çüäk ide. Anıñ tulıp, bültäyep torgan bit oçları, avız çite, barmakları kebek, nindider närsägä pıçrangan ide.
Anıñ şulay mine ukudan bülderüenä bik ük kanäğat bulmasam da, min anı yanımnan kuıp cibärergä yäisä kulın kitaptan sıpırıp töşerergä aşıkmadım, kiresençä, saran gına bulsa da yılmayganday itep:
— Ällä ukıysıñ kilä? — didem.
Bala, açusız tavışımnı işetep, tagın da nıgrak kıyulanıp kitte — kitapka ike kullap totındı da, minem sorauga cavap birgän kebek, kitapnı bar köçenä tartkalarga totındı. Şul uk vakıtta çatnap torgan kör tavış belän:
— Titap! Titap! — dip kıçkırdı.
— Kitap şul, kitap,— didem min.
Malay, avızındagı berniçä ak teşen kürsätep, kuanıçlı tös belän yılmaep cibärde, kitapnı ıçkındırdı da, kisäk kenä borılıp, çitkä yögerep kitte häm karşıdagı ber zur çemodannıñ timerle totkasın şaltıratırga totındı.
— Tätäy! Tätäy! — dide ul, küräseñme, minem nindi zur hönärem bar, digän şikelle, öledän-äle minem yakka karap.
Min, uku turında bötenläy onıtıp, bu tiktormas, ärsez tanışımnıñ kılanışların küzätep utıra başladım.
Çemodan totkasın şaltıratu anı tizdän tuydırdı, ahrısı,—yögerep ul yañadan minem yanga kilep citte, minem küzgä karap:
— Taz! Sälam, taz! — dide.
— Närsä, närsä? — didem min, berni añlamıyça.
— Taz, taz! — dide minem dus, kuldagı karandaş kisägenä ürelep. Min anı-monı iskärep ölgergänçe, malay karandaşnı eläkterep
aldı da kitap biteneñ ber poçmagınnan ikençe poçmagına käkre-bökre sızık sızıp cibärde.
— Ah, sine! — didem min, açulangan bulıp.
Malay, üzeneñ bik ük yarap citmägän eş eşläven şäyläp, kölä-kölä, çemodan yagına yögerep kitte. Min, anıñ artınnan kul çabıp:
— Totıgız, totıgız karaknı! — digän buldım. Şul çaknı yakında gına nindider hatın-kıznıñ:
— Mäcit! — dip endäşkän tavışı işetelde.
Ak yaulıgın artka cibärep bäylägän, çandır gına, ozın gına gäüdäle, ille-altmış yäşlär çamasındagı ber karçık, ayak astına kuyılgan çemodannar, kapçıklar häm tıgızlanıp utırgan keşelär arasınnan ütep, malay yanına kilde dä anı kulınnan totıp aldı.
— Abıyıñ ukısın. Äydä,—dide ul, balanı üz artınnan iyärtmökçe bulıp.
Mäcitneñ kuanıçlı yöze üzgärep kitte, belener-belenmäs kenä sızılıp torgan kaşları tartışıp kuydı häm böten kıyafäte rizasız ber tös aldı. Ul şunduk cılak tavış belän kirelänep kıçkırırga, karçıknıñ (küräseñ, däü äniseneñ) söyäkçel zur kulın kıynarga totındı. Anıñ monnan kitärgä telämäve açıktan-açık kürenep tora ide.
— Uynasın, äydä, uynasın. Anıñ miña ber zıyanı da timi,— didem min karçıkka, küñelemnän isä: «Bik çorsız öyrätkännär balaların»,— dip uylap kuydım.
Ällä malaynıñ telägenä bik ük karşı kilmäskä isäpläp, ällä inde minem süzgä kolak salıp, Mäcitne karçık başka kıstap tormadı, kulın ıçkındırdı da, nişlätäseñ inde sine, digän ber kıyafät belän, usal malayına karap tora başladı.
Mäcitkä min närsäm beländer bik mähäbbätle kürendem, ahrısı. Yögergäläp ul tagın minem yanga kilep citte, läkin monısında kitapka äylänep tä karamadı — utırgıç çitenä totındı da, boyırgan, taläp itkän ber tavış belän:
— Men! Men! — dide, köçänep.
Min anıñ utırgıçka menärgä telägänlegen añlap aldım. Kitapnı ber çitkä kuydım da ipläp kenä anı üz yanıma kütärep aldım.
Üz telägenä ireşkäç, malaynıñ kuanıçı eçenä sıymadı — avızın cırıp kölärgä, kıçkırırga totındı, beraz gına käkre ayakların biyegändäge kebek selketep-selketep aldı. Annan soñ sizmästän kitapnı kütärep minem tez östenä taşladı da, üzeneñ haman ber ük süzen kabatlap:
— Taz, sälam taz! — dide.
— Yaz, sälam yaz,— dide däü änise, ul äytkänne olılar telenä küçerep.
Ut börçösedöy tere, küñelle bu bala miña torgan sayın nıgrak oşıy bardı. Minem aña ni dä bulsa büläk itäsem kilde. Aña birerdäy närsä tapmakçı bulıp, min kesäläremne aktarırga totındım. Çalbar kesäsennän ber biş tiyen bakır çıgardım da:
— Närsä bu? — didem.
— Aska! — dide Mäcit, ber dä aptırap tormıyça.
Biş tiyenne ul tiz genä uçına alıp yomdı. Anıñ uçı şundıy bäläkäy ide, uç töbendäge bakır biş tiyen şundıy zur ide — uç töben «aska» bötenläy kapladı häm barmak aralarınnan yaltırap kürenep kaldı.
Mäcit kinät akçanı bärep cibärde. Biş tiyen bakır çıltırap idängä töşte, duga sıman sızık yasap äz genä tägäräp bardı da, kemneñder kalın tabanlı kün itegenä bärelep, kaplanıp kaldı. Mäcit idängä şuışıp töşte, biş tiyenne barıp aldı da anı tagın bärep cibärde.
Akça bärep uynau aña bik kızık toyıldı, ahrısı,— biş tiyenne ber bärde, ber aldı, akça ezläp utırgıçlar astına kerep çıktı, akçası yıragrak tägäräsä yäisä berär äyber arasına kerep kısılsa, şunduk aña olılar yärdämgä kilde.
Akça belän uynaunıñ da, nihayät, kızıgı bette. Mäcit ber-ike märtäbä minem tirädän äylänep ütte dä, berkemgä dä, bernigä dä karamıyça, däü änise yanına barıp utırdı.
Minem kiç şulay uzıp kitte. Min, palubaga çıgıp, saf hava sulap kerdem häm öske sänderädä urın caylap, yoklarga yattım.
Küpmeder vakıt ütkäç, tön urtalarında, yokı aralaş nindider bala
cılagannı işetep, min kisäk kenä uyanıp kittem. Tönlä nindider yat tavış işetep, bigräk tä bala cılagannı işetep uyanıp kitüdän dä küñelsezräk närsä yuktır. Cılau tavışına ürtälep, yañadan yokıga kitä almıyça, min ozak kına yattım.
Şulay küpme yatkanmındır-häterlämim. Tik yañadan küzemne açıp cibärgändä inde bernindi cılau tavışı işetelmi, tañ atkan häm böten dönya niçekter bik säyer räveştä tınıp kalgan ide. Başımnı kalkıtıp, tirä-yagıma karanıp aldım: sänderälärdä berkem yuk. Şul çaknı min parohodnıñ Täteşkä kilep citkänlegen añlap aldım, idängä sikerep töştem dä çıga torgan işekkä yünäldem. Parohodtan min iñ soñgı passacir bulıp çıktım.
Cirgä ayak baskaç, öskä — vokzal binasına mendem. Läkin bu äle yarnıñ iñ östenä menem cittem digän süz tügel ide.
Täteşkä berençe märtäbä kilep töşkän keşe barınnan da elek monda İdel yarınıñ biyeklegenä iğtibar itä. Bernindi agaç-fälön üsmägän häm kayber cirlärendä katlam-katlam bulıp aksıl, yäşkelt taşlar, taş sıman kom kisäkläre kürenep torgan şärä kızıl yar yılgaga bik tekä bulıp töşä. Östä yar kırıyınnan uk şähär uramnarı başlana, läkin debarkaderdan yäisä vokzal yortınnan ürelep karasañ, anda ber-ike bäläkäy öydän, bakça kirtälärennän başka berni kürmiseñ. Östäge yar çitenä basıp karasañ isä, yılga kırıyına sıyınıp utırgan debarkader da, anıñ yanındagı köymälär dä, yar çitenä yılışkan yortlar da bik yıraktagı kebek bäläkäy genä, uyınçık kına bulıp kürenä.
Menä şuşı tauday biyek, kıyaday tekä yarga agaç baskıç salıngan. Yugarıga taba turı gına suzılmıyça, borgalanıp-sırgalanıp mengän bu cähännäm baskıçı şundıy ozın häm anıñ basmaları şundıy küp, şähärgä yul totuçı kayber keşelär, anıñ oçına barıp çıkkançı, ikeşär-öçär märtäbä tuktap yal itep alalar.
Minem kulda gazetaga törep totkan älege kitaptan başka berni yuk ide, şuña kürä min, vokzalda äz genä dä totkarlanıp tormıyça, şähärgä menä başladım. Ozaklamıyça min baskıçnıñ buyınnan-buyına sibelgän häm äkrenläp-äkrenläp yugarıga taba ürmälägän keşelärneñ iñ arttagı-ların kuıp ta cittem.
Şul çaknı baskıçtagı keşelär arasında min kiçäge karçıknı kürep aldım. Uñ kulına ul Mäcitne kütärgän, sul kulı belän baskıç kultıksasına totınıp bara ide. Ul bik arıgan ide.
— Äbi! — didem min, ber-ike basma alga çıgıp.
Karçık tuktap kaldı. Min kuldagı kitapnı aña tottırdım da:
— Kayale, äbi, Mäcitne üzem kütärep menim,— didem.
Mondıy täqdimgä bik riza bulıp, ul Mäcitne miña birde. Malay da kirelänep tormadı — kütärep belägemä utırtu belän, balalarga gına has eçkersez yaratu belän minem muyınnan koçaklap aldı.
— Sin, äbi, üz cayıñ belän genä menä tor,— didem min, kuzgalıp. Mäcit miña başta bik ciñel toyılsa da, menä-menä yarıysı uk
avıraya başladı. Min yış-yış tın aldım, balanı äle sul yak belägemä, äle uñ yak belägemä alıştırdım. Baskıç borılışındagı kiñ genä ber idänle cirgä kilep mengäç tä, häl cıyar öçen yasalgan utırgıçka utırdım da, Mäcitkä endäşep:
— Däü äbiyeñne kötik inde... Artka kaldı...—didem.
Karçık çınnan da bik artka kalgan ide. Ber un minuttan ul bezneñ yanga menep citte dä, sul kulı belän kükrägenä totıngan köye, utırgıçka kilep utırdı.
— Ay... şuşı baskıçlar bulmasa...—dide ul, tını betep.
— Baskıç bulmasa, bötenläy menep bulmas ide,— didem min.
— Ay...meñ-meñ rähmät inde...—dide karçık.—Kayan kilep çıktıñ... rähmät yaugırı...
Min başın kükrägemä salıp, tın gına minem tez östendä utırgan Mäcitkä iyeldem dä, anıñ belän söyläşkän sıman:
— Abıysın onıtmagan,— didem.
— Kiçä...sine ezläp... teñkägä tiyep bette,—dide karçık.—Töne buyı... köysezlänep, cılap çıktı...
Min tönlä bala cılagan tavışka uyanıp kitüemne iskä töşerdem häm beraz süzsez utırgaç:
— Kem malayı soñ bu, äbi? — didem.
— Kemneke dip äytergä dä belmässeñ inde,— dide karçık, berkadär kötterep. Annan soñ, bala üze işetä-nitö kürmäsen, digän sıman, tavışın äkrenäytep: — Kızımnıkı... Kızımnıñ malayı,—dide.—Kazannan alıp kaytam... bötenläygä inde. Kart belän bez ikäü genä, tagın unber yäşlek ber kızıbız bar. Artmas äle. Moña berni sizdermäbez, dibez inde... Tınışıp toralmadılar şul, tınışıp toralmadılar — nişlätäseñ alarnı? Yazmıştır inde. Yazmıştan uzmış yuk. Bıltır ayırılıştılar. Bolay bik äybät keşe iye üze, bardıñ isä: «Äbi!» dä «Babay!»— dip kenä toradırıyı. Tınışalmadılar şul, tınışalmadılar. Töse-bite belän siña tartımrak ul. Ayırılışkaçtın ozak tormadı — ber yäş kızga öylände. Balanı üzenä alırga itkänne dä, birmädek. Yäş hatını da yakın da cibärmägän: balañnı aldıñ isä, ber kön tormıym, kitäm, digän. Şunnan soñ tındı, bütän soramadı. Akçası kilep tora. Äle menä kartka bişmät tekterdek şuña, kız üzenä külmäk yasattı. Yäş keşegä avır şul, avır. Ciläktäy çagı digändäy. Bik çibär minem kız, bik çibär! Gomer buyına ber balaga karap kına utırıp bulmıy. Yahşı keşe turı kilgäç, üzebez dä karşı kilmädek, «Çık!» didek. Kazanda üzeneñ yortı bar, bakçası bar, ayına meñgä yakın akça ala. Ul baylık diseñme, ul kiyem-salım diseñme — östenä işelerlek, bülmälärenä kersäñ, äylänep çıkkısız. Balalı keşe ber cirdä dä sıymıy şul, sıymıy. Etle kunak öygä sıymas, dip belmi äytmägännär. Balañnı kaldırıp kiläseñ, dip äytte, di, balañ belän kiler bulsañ, bulmıy, dip äytte, di. Şäyhulla isemle, Bauman uramında taş kibettä satu itä, beläsender dä äle? Berençese zabutta eşlideriye... Monısı belän tigez torsın inde. Bala kaya kitä soñ ul! Tamırı Boharda tügel. Tigez toru kiräk, tigez toru... hay, tigez torularga ni citä!
Karçıknı min büldermiçä tıñlap tordım. Bu minutta min Bauman uramında taş kibettä satu itüçe Şäyhulla turında da, karçıknıñ ikençe kiyäügä çıgıp bähetle bulgan kızı turında da, anıñ töse-bite belän miña tartımrak berençe ire turında da uylamadım. Bu minutta min ike atası, ike anası bulgan, läkin şulay da çın ata-anadan gomerlekkä mährüm kalgan gönahsız sabıy turında uyladım. Ul miña häzer ällä niçek yakın bulıp, ifrat däräcädä yakın häm kızganıç bulıp toyıldı. Min anı nıgıtıp kükrägemä kıstım, anıñ äz genä pıçrangan tatlı, yomşak bit almasın übep aldım, ışanuçan saf küzlärenä tutırıp karadım. Anıñ şuşı açık karaşlı sabıy küzlärendä miña nindider moñ-sagış bar şikelle toyıldı,— äyterseñ ul däü äniseneñ söylägännären barısın da añlap, küñelennän kiçerep utıra ide.
Karçıkka ber süz äytmiçä, min urınımnan tordım. Minem arttan ul da kuzgaldı.
Min häzer baskıçnıñ tekälegen dä, kuldagı balanıñ avırlıgın da toymadım häm yar östenä menep citkänçe ber genä märtäbä dä tuktalmadım. Uram çitenä salıngan takta basmadan beraz cir bargaç, artka kalgan karçıknı kötep aldım.
— Yarıy äle, sin oçradıñ... Ayagıñ-kulıñ sızlausız bulsın,—dide karçık, miña rähmät ukıp.— Maşina gına oçrasın inde...
— Sau bul, äbi,— didem min, kitapnı kire alıp.— Sin dä sau bul, Mäcit, batır bulıp üs.
Mäcitne min karçıkka suzdım. Läkin şul vakıt kötelmägän häl buldı. Bala, minem muyınnı koçaklap algan kulların ıçkındırırga telämiçä, kinät çırıldap kıçkırıp cibärde.
Min aptırap kaldım. Karçık isä, balanıñ cılavına öz genä dä iğtibar itmiçä, söyäkçel katı kulları belän niçekter bik saksız, tupas kılanıp, anı minnän tartıp aldı.
Malay, şäfkatsez kullardan ıçkınırga teläp, ayakları belän tıpırçındı: böten gäüdäse belän kayırılıp, ike kulın bergä suzıp, haman miña taba omtıldı. Cılaudan anıñ sını kattı, sulışı tuktaldı. Kinät ul tınsız-önsez kaldı. Anıñ bozılgan kızganıç yözen, ike yak bitennän agıp töşkän küz yäşlären kürmäskä teläp, min tiz genä artıma borıldım. Minem borıluım buldı, bala tirän itep ber tın aldı da, can açısı belän tagın da nıgrak kıçkırıp cılap cibärde. Şul çaknı min kolak töbendä genä anıñ özelep:
— Että! — dip kıçkırgan tavışın işettem.
1956