Bezneñ millät ülgänme, ällä yoklagan gınamı?

Härtörle möhärrirlär vä yartı möhärrirlär millätemez ülgän vä yäki yoklagan dip yazalar. Vakıyğdä[1] bezneñ millät ülgän ükme, ällä yoklagan gınamı? Ägär millätne yoklagan disäk, dönya köpçägeneñ bu qadär döberdäp äylänüenä, vä başka millätlärneñ ällä nindi katı vä yöräk yargıç tavışlanularına uyanırga kiräk ide.

Çönki yokınıñ, älbättä, älbättä, ber çige bulırga kiräk. Bär täqdir[2] millätemez ülgän bulsa, bez, ülgän millätneñ başı oçında ber käğaz kisäge bulgan gäzitälär şıgırdatıp, anı uyata alırmızmı? Bolay bulgaç, bezneñ gäzitälär ukıma-kımız ülgän millät, rähmätullahi galäyhi[3] ruhına yäsin şärif ukuga gına ohşap kalmasmı? Ällä millätneñ yokısı Gozäyer päygambär yokısı kebi mikän? Ällä-Mäksälmina, Mäslina, Döbernuş, Şadnuş, Käfäştatıyuşlar yokısı kebi mikän? Soñ niçek ikän?

Minem uyımça, bolay bulırga kiräk: borın zamanda bezneñ millät, üzeneñ iptäşläre vä arkadaşları bulgan başka millätlär ilä, fäqıyr genä, tınıç kına, küñelsez genä yäşägän. Berniçä ğasırlar bezneñ millät alar ilä kazandaş häm çäydäş bulıp, barçası bergä, açlı-tuklı gına bulsa da, tınıç kına, tatu gına gomer itkännär. Şulay tınıç kına torganda, ni hikmättänder başka millätlär, härberse ber Söläyman mölken alıp, üzlärenä cillärne, parlarnı, utlarnı, havalarnı hezmätçe itkännär; härtörle can-canvar, koş-kortlarnı mösähhär[4] itkännär, hätta tähetkä utırıp, küklärdä oçıp, su töplärendä balıklar ilä bergä yöri başlagannar. Bezneñ millät, miskin, şul vakıtta yoklaganmı, ni eşlägänder, min anısın belmim, läkin bezneñ millät bayagı iptäşläreneñ kisäktän genä bolay uk yugarı kitülärenä täqat tota almagan, därhal[5] huşı kitep yıgılgan; «Sağlük» kitabıñça äytsäm, mögammä galäyhi[6] bulgan. Menä şul yatudan bezneñ millät haman da yatadır.

Soñ inde anı niçek huşına kiterik?

Bu tuğrıda minem fikre kasıyrem[7] bolay dip äytä: bez ul millätkä ädäbiyät göl-suları sibik, gäzitä märvähäläre (veerları) ilä yomşak cil isterik häm avızına ittihad vä ittifaq[8] suları salıyk; can rähäte bulgan muzıkalar ilä därtländerik, hätta räsemnär ilä millätneñ üz suräten üzenä kürsätik; tämam küze açılsın, dürt yagına karansın, gakılın cıysın; şunnan soñ bu väğazlärne söylik: «İ biçara millät, sin ul iptäşläreñnän kurıkma. Alarnıñ hälenä iseñ kitmäsen; ägär alar eşlägänne eşläsäñ, alar kürgänne kürsäñ, alar belgänne belsäñ, sin dä alar däräcäsenä menä alasıñ; Allahı Täğaläneñ rähmäte hiçkemgä has tügelder[9], häm bu ğaläm — ğalämel-äsbabtır[10] häm dä yalan söylämäse möhal vä mämnuğ[11] bulgan möhbire sadıyk[12] äfändemez dä: «Keşe tırışsa, tabar»,— boyırmışlardır. Tırışkan vä tırmaşkan vakıtlarında sineñ babalarıñ bulgan Bagdad vä Ändäles ähalise[13] bik katı täräkqıy ittelär[14]. Alarnı kürgändä başka millätlär, sineñ kebi, huşları kitep yıgılalar ide...»

Menä bu süzlär ilä millätne cuatıp, millätneñ huşı kitep, gakılsız yatkanda, millätne aşagan, kabırgaların tişkän oyatsız ak başlı kargalarnı, käkre başlı, yäşel yäki sarı gäüdäle Bohara kozgınnarını kuıp cibärik. Tagı da ul kortlar vä ul kozgınnarnıñ millätne ni räveştä aşagannarın rässamnar hezmäte ilä millätneñ üzenä kürsätik, millätne alarga karşı açulandırıyk, çäçlären ayagürä torgızıyk; borıngı qşlgan eşläre öçen millät alarnı ayak astına salıp izsen, hiç dönyaga kilmägän kebi itsen; kargalarnı muyınınnan kısıp, borıngı aşagannarın karıldatıp çıgarsın; şulay bit! Andin soñ Bohara çapanı eçenä törelgän häyläkär tölkelärne çapan ciñennän österäp, közge karşısına kiterik; közgegä karşı avızların kayırıp açıyk ta millätkä közgedän kanlı avızların kürsätik; millät kürsen, aşagannarına inansın, ikençe märtäbä ta kıyamät[15] aldanmasın.

Bäs[16], bezneñ millät ülmägän dä, yoklamagan da, huşı gına kitkän. Mäzkür räveşlär[17] ilä huşına kitersäk, dust kem, doşman kem — millät üze ayırır.

____________________
1 Vakıyğdä — çınında.
2 Bär täqdir — ägär.
3 Rähmätullahi galäyhi — Alla rähmäte aña bulsın.
4 Mösähhär itü — baş iderü.
5 Därhal — kinät.
6 Mögammä galäyhi — örtelgän, pärdälängän.
7 Fikre kasıyrem — kıska fikerem.
8 İttihad vä ittifaq — berläşü, bergäläp eşläü.
9 hiçkemgä has tügel — ayırım keşegä genä bilgelänmägän.
10 Ğaläm — ğalämel-äsbabtır — dönya — säbäplär dönyası.
11 Möhal vä mämnuğ — mömkin bulmagan häm tıyılgan.
12 Möhbire sadıyk — päygambär.
13 Ähali — halıklar.
14 Täräkqıy itte — alga kitte.
15 Ta kıyamät — mäñgegä, kıyamätkäçä.
16 Bäs — dimäk.
17 Mäzkür räveşlär — şul yullar, çaralar.