Balaçak Täräzäläre

Hikäyä

I

Matur töşlär kürsätep yoklatkanına rähmät şul bala çaklarıma! Min härvakıt diyärlek altın tösendäge cılı häm rähät yılmayuçı koyaşnı kürep uyana torgan idem. Monıñ säbäbe täräzälärebezneñ bälki tañ tuar yakka olı küzlär sıman karap torularınnan şulay bulgandır? Ämma da can rähäte ide inde koyaş nurlarınıñ cılı kulları belän kerfekläremne kıtıklap irkäläve! Ätkämneñ sıpıruı, änkämneñ yaratuı kebek alar!

Ä min, urınımnan sikerep toram da, täräzädän uramga bagam. Karavatım bişek kebek tirbätä, sirtmä çumanına kabat yıkmakçı, tagın da yoklatmakçı. Beläm, ul minnän yalkaunıñ da yalkavı atalırlık ber malay yasamakçı. Häyer, moñarga üzem dä karşı tügel idem bugay, çönki ğailäbezdä iñ soñ uyanuçı keşe min bulam. Şuña kürä aşnıñ-çäyneñ suınganı gına miña elägä. Menä samavır kaynatırga öyränsäm, parları atılıp torgan tämle çäy genä eçäçäkmen äle, belep torıgız! Apamnıñ çıra telgänen kürgänem bar. Bulışıp ta mataştım. Samavırga şul çıranı, ut törtkäç, avızınnan tutırasıñ da, başına torbasın kidertäseñ. Berazdan kızarıp kümer töşä başlıy. Kölisäsendä kızıl ut küzläre kürenä. Menä şunda, kümer savıtınnan alıp, samavır avızına agaç kümere tutırasıñ. Kullar kap-kara bula, anısı. Döres, cämke belän berämläp-berämläp eläkterep tä tutırırga mömkin. Ämma moña ostalıgım citmi älegä. Buyım samavırdan kalku inde, Allahı täğalä boyırsa, bervakıt çäy kaynatıp, ähele-ğailäbezne şakkatıram äle. Bügen ük tügel, berär könne inde, berär könne!

Ä bügen samavırıbız kaynar ikän. Totıp karadım. Beznekelär yañarak kına irtänge çäydän kuzgalgan häm eşläre belän kaysı-kaya taralışkannar bulırga kiräk. Tabak-savıtlar, çäşke-tälinkälär, ap-ak bitlären yaltıratıp, urınnarına tezelgännär. Ä mineke — mine kötä. Kızıl, matur göl çäçäge töşerelgän aña. Abıy äytä, «kıtayskiy», di. Ämma ätkäy, ul şulay digän sayın, aña sizdermiçä genä kölä. Mögayın küp belüenä söyenä torgandır!

Bezneñ çäy östäle işek aldı yagıbızga karıy. Anda, cäy çelläse buluına karamastan, inde kötüdän kaçıp kaytırga ölgergän ak sakallı, olı mögezle, ere gäüdäle, güyäki sıyır qadärle mäkerle käcäbez häylä uylap yörenä. Ähä, minem karap torgannı kürde. Nigezgä sikerep mende dä täräzägä toyagı belän şakıy. Beläm min anıñ ikmäk yaratkanın, aşap utıruıma könläşä ul.

Şunda gına isemä töşte: käcäbezneñ bätiläre bar bit! Alar sarayda mikänni? Şulaydır äle, alarga söt alıp kaytkan inde ul, işeklären açarga kiräk.

Çıgıp yögerdem. Öyebez şar açık kaldı. Bätilär abzarına taba kittem. Käcäbez artımnan yögerä. Häzer sözäçäk inde ul. Abau, ayagım artına törtep kenä aldı, yünsez. Bolay bulsa, bätilären çıgarmam da äle!

Yabıp totkan işekläreneñ keläsen ıçkındırdım da sızdım. Käcäbez ozın oçlı mögeze belän kayırıp kına cibärde. İşek açılıp, annan ike ak häm kara bätiläre ükereşep yılaganday mäeldäp yögerep tä çıktılar, änilären çolgap ta aldılar. Ä min uramga ıçkındım. Anda maşinalar ıcgıra-ıcgıra taş taşıylar, karşı yak kürşebez kaytarta alarnı. Şular taşıgan taşlardan kalın itep divar öyep menderep mataşalar. Olı podval yasıylar ikän alar, anıñ östenä agaçtan yort utırtıp kuyaçaklar, di. Andıy idän astı nemets halkında gına bar, imeş. Bezneñ ätkäylär kayçandır, Salam-torhan zamannarında uk tügelder inde, şul nemets digän halık belän sugışkannar da, alarnı äyländerep salıp, tämam ciñep kaytkannar. Monıñ öçen küp orden-medallär algannar. Ätkäyneken minem dä tagıp yörgännärem bar ide äle, hay kızıga ide avılım malayları! Kızıkmıy ni, alarda andıy närsälär yuk bit.

Menä bu yortların tözetü eşe belän yanıp yörüçe Ähät abıy da podval digän nämärsäne şul nemetstan kürep kaytkan ikän. «Bulsa — bulsın, bulmasa — niçü!»— dip äytä, di. Telgä dä osta, imeş. Mäktäptä nemets tele belän hezmät däreslären ukıta. Ay-yay usal, dilär üzen. Min inde dürt yäşemnän, apamnarga iyärep, mäktäpkä yörep karadım, ämma anıñ däresenä kermädem. Bıyıl menä berençe sıynıfka baraçakmın. Dürtençedä dä, bişençedä dä, hätta cidençedä dä buldım inde. Yañadan ukıy başlarga kuştılar. Urık-surık kına yörgänmen, yünläp belem almıyça!

Ähä, änä Ähät abıynıñ malayı — Ämircan. Abıy anı «Ämerekän» dip yörtä. Min dä şulay äytäm, telem äylängändä. Anıñ bit başı da sap-sarı, çebi kebek ul. Buyı da kätük kenä.

He, kaçtı bu!

Ä, yuk ikän, änä, yañadan kürende. Kulında nindider şakmak. Äle genä ükerep uzgan «MAZ»lar alarga kom kaytarıp audargannar, taş tügel. Anısı kiçä bulgan.

Kom! Anı işä-işä uynavı rähät inde ul. Ämerekän şular yanında uynıy da başladı.

Yanına barıp bastım. Agaç şakmagın «vıc-vıc» kiterep, avızınnan tökereklären çäçep cibärgäläp, nu yöretep tä kuya bu. Maşina, imeş.

— Ä minem köpçäkle traktorlarım bar! Ätkäy yasap birde!

Bu äle minem maktanıp aluım gına. Närsägä-närsägä, ämma maktanu belän masayunı bik şäp buldıramın! Nigä şulay bulmasın: öç apam, ber abıyım, yaña tugan, bişektä yatuçı señlem bar minem!

Ämerekän ser birmi. Haman vıcıldıy da vıcıldıy. Annarı tüzmi:

— Bar, alıp kil, komda uynıybız!— di.

Min öygä kerep yögeräm. Yäşerep kuygan ciremnän — karavat astınnan, ükertä-ükertä köpçäkle traktorımnı «kabızıp» çıgaram. İdängä tägäräp, anıñ belän beraz uynap alam. Annarı gına kürşem isemä töşä dä, anıñ rähät kom öyemenä yögeräm. Häzer işep kuyabız bez anı!

Ä beläsezme, min täräzä töben östäl itep, karavatka utırıp uynarga yaratam bit! Añardan da rähäte yuk. Uram da kürenep tora, koyaş ta. Annarı anda cılı da, yomşak ta. Arıp kitsäñ, yatıp yoklap ta alırga bula. Ä bügen menä kom östenä yögeräm. Äle anda uynap karaganım yuk. Kürşem Ämerekän äle haman da kulındagı agaç şakmagın maşina itep, «bik tämläp» ükertep mataşa. Ägär dä mineke kebek köpçäkle traktorı da bulsa, belmim, niçeklär söyener ide ikän ul?

Minem uyınga kilep kuşılunı kürsä dä, Ämir ser birmäskä tırışa. Şakmagın maşinaday ıcgırtıp azaplana. Min isä köpçäkle traktorımnı «kabızıp» cibäräm. Ul kom öyemeneñ iñ tekä cirlärennän menep kitä. Artınnan iyärergä tırışıp min dä ürmäli biräm.

— İşmä! Komnı işmä!— dip Ämir kıçkırıp kala, ämma inde soñ, kom öyeme ubılıp töşä. Min dä anıñ belän işeläm. Telsez kalam. Ämerekänneñ açuı kilüen kötäm. Ä anıñ küzläre minem köpçäkle traktorıma küçkän.

— Yörtep karıym äle!— dip, küzlärenä yäş tutırıp ütenä. Bezgä, biş-altı yäşlek malaylarga, tartkalaşıp toru kileşmi. Citmäsä alarnıñ komın da beraz iştem bit. Kürşeneñ küñelen yuatırga kiräk. Menä yörtep karasın äle üze dä.

Ämirneñ traktorıma kilep yabışuı säyer häl tügel ide. Alarga kaytarıp audarılgan kom öyeme şul, monda ul huca. Yarar inde, uynap karasın!

Traktorım bik tä «hut»lı bulıp çıktı. Kürşemneñ tavışı uk üzgärde. Vıcıldagan cirennän dırıl-bıdır kilep, avızınnan kaynar tökereklären çäçep, tämam uyınga birelde. Kom öyemen ber üzenä yaulap aldı. Başına uk ul da menep utırdı. Köpçäkle traktorımda uynavı anı şuşı qadär mavıktırdı bulırga kiräk, kire kaytarıp birü turında da onıttı. Miña alarnıñ komınıñ ber çitendä şakmagın maşina itep biçara gına häldä vıcıldatudan başka eş kalmadı. Ämma bolay uynavı küñelsez ide. Üzebezneñ öy yagına karap aldım. Anıñ täräzäläre miña yılmaep karap toralar, hätta:

— Monda, miç arasında, abıyıñnıñ da köpçäkle traktorı bar. Aña hätta saban da tagılgan! Alıp çık ta uyna! Abıyıñ yugarı oç malayları belän «mıltık atışlıda» anda!— dip äytäder, tiz genä kerep çıgarga ügetlider sıman ide.

Äüväle väsväsägä bireşmädem. Ämma korı şakmaknı vıcıldatıp utıru cannı tagın da küñelsezli bardı. Keşe kölderergäme? Änä, ber apa ütep bara, ul minem köpçäkle traktorımda rähätlängän Ämirgä soklana. Menä bit niçek! İkençese, öçençese ütep kitte. Miña mıskıllı karaş kına taşlıylar. Ämerekän täki üzeneke itte traktorımnı. Gel miña artı belän borıla.

Tagın öyebez yagına borılıp karıym. Anıñ täräzäläre haman yılmayalar. Alardan yagımlı cılılık börkelä. İnde bulmıy!

Öygä kerep yögerdem. Ämirneñ şakmagı üzenä bulsın. Köpçäkle traktorımnı kaytarıp birmi, yünsez malay. Ätigä äytermen äle!

Eh, ätkäy — eştä! İneş aşa gına tau başında utırgan Läşäütamak avılında Nasıyrov digän abıylarga yaña yort tözilär. Ätiyem — balta ostası. Anıñ yanına barıp, eşen karap ta torganım bar äle. Änkäy mahsus häl beleşep kaytırga dip cibärgän ide. Ul avılda tıkrık ta tıkrık. Yarıy äle abıyıma iyärep bardım. Yuksa adaşası idem.

Şul Läşäütamak avılda, min siña äytim, kirtä-çitännärne sıgıp kıçıtkan belän kura ciläge üsä, tıkrıkları, uramnarı kıp-kızıl bulıp utıralar. Aşap tuygısız. Bervakıt şulay tämlesen genä çüpli-çüpli, ällä kaylarga barıp çıkkanmın. Karıym, karşımda sap-sarı, yomrı ber malay basıp tora. Töymä borınlı, töymä kaşlı, töymä avızlı, töymä küzle. Kürgän-belgännärdän tügel.

— Sin kem?— dip sorıym.

— Beler ideñ bugay!— di.

— Ä nigä sin töymägä ohşagan?— dim.

— Ämir bulganga!— di bu.

— Ähä, sin Ämir isemlemeni äle?— dim.— Bolarnı nigä taktılar?

Külmägenä at başı qadärle yäşel, kızıl, kara pältä töymäläre dä tagılgan citmäsä. Beläm inde, küz timäsen öçen. Ä bu ser birmägän bula.

— Sin soramasmı dip!

Minem cavabım äzer, abıydan öyränep kuygan idem inde:

— Soragan di monda, köt!

Ämma ul da töşep kalgannardan tügel ikän, ällä ürti dä inde:

— Soradıñ bit äle menä!

Yuk inde, nindider sarı pesnäktän ciñelep torırga monda! Tirän töple çalbar kesämnän yoldızlı sap-sarı timer soldat töymäse çıgaram da anıñ küz töbenä suzam:

— Menä mondıynı kürgäneñ barmı? Altın! Yoldızlı! Stalinskiy!

Sarı bulgaç, altın inde, bähäs yuk. Ä menä «stalinskiy» digäne närsäder — anısın belmim. Şulay da teldän töşkäne yuk ul süzneñ. Ni äytsäñ dä, şunı kuşıp cibärsäñ, şunda uk siña kuät kerep kitä. Äle anıñ «impurtnıy», «bezneñskiy», «bulganskiy», «şäpskiy» digännäre dä bar. «Stalinskiy»ga citmilär, anısı. Bu kuätle şır maktanu süze karşımdagı «sorı pesnäk»ne çüpkä çıgarırga tiyeş!

Häm şulay buldı da. Yaña tanışımnıñ töymä küzläre kinät güyäki çiläk qadär hälgä kildelär. Ul ükerep yılap cibärde:

— Bir-r-r! Mineke!

Mondıy äşäkelek barı tik üzemnän genä kilgängä häm abıydan ni teläsäm şunı bu räveşle yaulap ala belgänemä, şuşı malaynıñ ärsezlege aptıraşta kaldırdı. Citmäsä bik matur, yomşak, sipkelle, ere-ere sarı çäçäkle bezneñ mendär-yastıklar tışlıgı kebek matur külmäk kigän ber kız anıñ yanında päyda buldı. Apası bulırga kiräk, şunda uk kulımnan eläkterde:

— Bir, nigä tiyäseñ keşe äybersenä!

«Stalinskiy» soldat töymämne tartıp ta aldı, eneseneñ kulına da tottırdı. Ä min ni yılarga, ni yärdäm sorap kıçkırırga belmiçä, tämam häyran hälemdä kaldım. Keşe avılında, keşe uramında, ällä nindi matur kız karşısında yılap toruı da uñaysız inde. Änä anda gına, ike-öç öy aşa bulır, ätkäy balta belän täräzälär uya, abıyım da yırakta tügel.

Häm yärdäm ezläp yögerdem.

Ämma abıyımnı äydäkläp kilep citkänemdä, tege malaydan cillär iskän, ä apası, kulına çıbık totıp, karşı alıp basıp tora ide. Äytkäläşergä ittek.

— Bolar mine taladılar!— didem min şunda abıyıma, artına kerep kaçarga caylanıp.

— Närsäñne aldılar!— dide ul, ni barı ike-öç kenä yäşkä olı bulsa da, çın batırlık kürsätep, enesen kimsettermäskä itep tagın da alga adım yasap.

— «Stalinskiy»nı!

Ämma matur kız kötelgännän usalrak ikän.

— Almadık!— dide.— Ul üze Ämirne yılatıp tora ide!

Abıy belän bu kız küzgä-küz karaşıp, süzsez kalgannarında, därtemne eredän-ere, kızıldan-kızıl, tulışıp torgan kura ciläkläre bozdılar. Hay tatlılar, telläreñne yotarsıñ! Nigä moña qadär tegendä, vak ciläklär arasında gına yörgänmen, bolarnı kürmägänmen? Menä kayda ikän alar çitän häm kirtälärne sıgıp üsüçe kura ciläkläre!

Min şularga üreldem.

— Aşa-aşa!— dide matur kız.— Kürgän närsäñme? Korsagıñ bültäyep şartlagançı aşa!

«Stalinskiy» töymä häsräte onıtılgan. Kura cilägenä bez bergäläp yabıştık. Aşıy-aşıy kilep, uram da çıgılgan, su buyına da citkänbez. İneşne yırıp ütep, şul yul belän bez, abıy häm min, kaytıp ta kittek. Tege kız argı yakta huşlaşıp kaldı. Läşäütamaknıñ akşarlangan öylären Düsemneñ ere söyäkle agaç büränä yortları alıştırdı. Töymä tege Ämir digännärendä kaldı.

Häm menä ber ay da uzdımı, şuşı malay belän ul matur kıznıñ ätise bezneñ uramda, karşı yakta yort saldırıp yata. Taş podvallı, yağni dä mäsälän idän aslı, «nemetsça», imeş. Ä Ämir tagın ärsezlek kürsätte, köpçäkle traktorıma huca bulıp ölgerde. Kire sorasam, komında uynatmıy inde ul mine. Yarar, abıy sizmäs äle, anıkın alıp çıgam da, min dä kabat ükertep kürsätäm traktornı aña häzer!

Ämma yögerep kaytıp, äylänep çıkkanımda Ämir, kiterep buşatılgan kom öyemen işep, anı koymak urınına cirgä cäyep beterä yazgan ide inde. Ul qadär ük ozak ta bulmadım, yugıysä. Konfet ezlänep, taba almıyça, onıtılıp mataştım mikänni? Ällä Ämir üz tırışlıgın kızganmaganmı?

Minem kulda abıynıñ saban takkan köpçäkle traktorı. Anı da ätkäy yasap birde. Zurrak, dimäk, kuätleräk! Şulay bulgaç, tavışı da katırak çıgarga tiyeş.

Kom öyemenä citep, aña utırdım, köpçäkle traktornı ükertep tä cibärdem. Ämirdägese telsez kaldı.

Yartı säğat tä uzmagandır, alarnıñ komın tämam sörep tä taşladım. Uramga irkenläp, rähätlänep cäyelä birde.

— Monda kukuruz çäçäbez! «Hruşevskiy»nı!— dide Ämir, kom basuınıñ yartısın üzenä bülep alıp. Häm yuk ta buldı. Ul da tügel, kukuruz orlıgı tutırılgan olı ber çiläkne köçkä-köçkä kütärep, tirläp-peşep kilep tä çıktı. Bezneñ öydä andıy närsäne kürgän keşe yuk ide bugay, häterlämim. Sorar keşem dä yuk. Min, bu ni bu digändäy, öyebezneñ köläç täräzälärenä karap aldım. Alar:

— Ämirlärdä kukuruz bulsa, larıbız tulı ere boday bar!— di idelär.

Min dä kerep yögerdem. Ämirdän kay cirem kim? Ber çiläkkä boday tutırıp alıp, çolannan köçkä alıp çıktım. Tırışa torgaç, barıber komlıkka kiterep citkerdem. Tügelä äle, citmäsä. Ul tavık-ätäç işelär şularnı çüpläp beterep barmasalar ide, aların da cıyıp alıp kiler idem.

Ämir üz basuına sap-sarı itep kukuruz çäçte, min dä kalışmadım. Bu yakta boday üsäçäk!

Eşebezne beterep, üsep çıguların kötep, tizdän igen cıyarga äzerlänep utıra idek, sarık kötüe kaytkanı kürende. İñ aldan olı kara sarıkka atlanıp abıy kilä. Üze «ura» kıçkıra.

Ul yünsez sarık abıynı atlandırta, ä mine — yuk. Niçä tapkır mataşıp karadım, bolgıy da ata. Änä abıy kayda bulgan: sarık kötüe kaytkanın irtännän yugarı oçta sagalap yörgän. Häyläkär ul, başlı! Şul kara sarıkka ikmäk kaptırganday itä dä, ber dä kurkıp tormıy, sırtına menä dä atlana. Anı min dä alay eşlämäkçe, ämma barmaklarımnı teşlilär, bar sarıklar cıyılışıp alıp kiterälär dä kısalar.

Bezneñ uynagan komlıkka kilep citkän sarıklar şıp tuktadılar da, ber küzlärgä, ber çiläklärgä karap alıp, basuıbızga taşlandılar. İnde abıy da alar arasına yıgılıp töşte. Çäçkän igenebezne tämam taptap beterep, boday häm kukuruzlarıbıznı aşap, bäeldi-bäeldi alar yuk ta buldılar. Ämirneñ kom cirendä inde sarıklardan koyılgan «kara şomırtlar» katnaş tuzan gına kalgan ide.

Min köpçäkle traktorlarnı cıyıp aldım. Üzeneken abıy tanıdı da:

— Nigä alıp çıktıñ?— dip, esselätmi-suıtmıy dau kuptara başladı. Ämma Ämir, minem traktorıma kilep yabıştı da:

— Monısı mineke, bir!— dip, kulımnan tarttı da aldı.

— Birmim!— didem min, traktorıma ürelep.— Nişläp sineke bulsın!

Şunda anıñ ätise kürende. Moña qadär kayda bulgandır? Ber kulında köräk, ikençesendä çiläk ide. Aña söyenep, Ämir tagın da batırayıp ölgerde. Abıynıñ kulındagı saban takkan köpçäkle traktorga da barıp yabıştı:

— Busı da mineke!

— Närsäñne aldı?— dip cikerde Ämirneñ ätise.— Malay aktıgı, bir!

Ämma abıy, traktorın kulınnan cibärmiçä, öygä kerep yögerde. Min närsä eşlärgä dä belmiçä basıp kaldım.

— Komnı kaya kuydıgız?— dide tagın da Ämirneñ ätise, usal tavışı belän kurkıtıp sorap, äşäke itep küzläre belän karap.

Anıñ da ulı, minem köpçäkle traktorımnı eläktergän kileş, üzlärenä, inde tezelä başlagan koymalar artındagı keçkenä alaçıklarına kerep sızdı.

— Komnı kaya kuydıñ, malay?

Kurkudan minem avızım işelä başladı. Barı tik:

— Sarı-sarı-sarıklar aşadı!— dip yılap kına cibärdem.

— Sarıklar aşadı?— dip aptıradı Ämirneñ ätise.— Häzer aşarmın min siña! Attır monnan yahşı çagında!

Min dä öygä yögerdem. Eçtän, täräzägä kilep, mıştım gına uramnı küzätä başladım. Ämirneñ ätise, çiläk-köräk totkan kileş, äle arı bardı, äle bire kilde, ämma kom öyemen taba almadı. Anda inde ketäklekkä menärgä aşıkmagan tavıklar, ätäçlär tibenä, kaldık orlıklarnı çüpli idelär.

Ä ikençe könne böten avıl malayları kiçäge häldän, moğciza bularak işetep, tamaşa ezlären kürergä cıyıldılar, minnän, eçlären tota-tota, tägäräşep köldelär. Citmäsä, mıskıllap:

— Ähät abıynıñ komın sarıklarga aşattıñmı?— didelär.

Min inde «illähi-billähi»lär belän dä ant itep karadım. Bulgan häl dip ışanmadılar häm kölülärennän dä tuktamadılar. Alardan zur ğadelsezlek kürgänemdäy üzemne toydım. Avır ide mondıy mıskıllanu.

Ä annarı, öyebezneñ köläç täräzälärenä borılıp karagaç, küñelem üzgärde dä kuydı. Mondıy his miña kaydan kilgänder, belmim, sarıklarnıñ kom aşavı turında äytkännärem üzemä dä yülärlek sıman toyıla başladı. Ürtälüem oçtı. Kölärgä totındım. Üçekläüdän malaylar da tuktadılar, kızıgın yugalttılar. Komnı aşap betergän sarıklar vakıygasın avıl da onıttı. Barı tik min genä «Stalinskiy» töymäm belän köpçäkle traktorımnı vakıt-vakıt sagına idem.

Ämir alarnı miña başka bervakıtta da kürsätmäde häm kaytarıp birmäde. Aña karamastan, onıtılmadılar. Haman isemdä idelär. Şuşı qadär alarnı häterdä totuım ozaklamıy äkiyätkä, hätta töştä kürgän vakıyga sıman toyıla başladılar. Tik ber häl mine häyran itte.

Altınçı sıynıfta hezmät därese ide. Ämir kürşemneñ ätise Ähät abıy ürnäkkä bularak köpçäkle traktornı östälgä kuydı häm şundıynı bezgä yasarga kuştı. Tanıdım, bu minem tege köpçäkle traktorım ide. Hätta küzläremä yäş tä kilde. Ämma seremne çişmädem. Ähät abıy isä vakıyganı onıtkan ide bulırga kiräk, miña borılıp ta karamadı.

Ä şakmak ışkılaunıñ avırlıgı timäde. İnde maktansam da bula: ul därestä berdänber min genä şundıy uk köpçäkle traktornı yasap beterep ölgerttem. Töten çıkkıçı urınına yözle kadak ta kaktım, ämma «bişle» bilgese alalmadım.

Gomerlär bara da bara, täräzälär tonıklana, küz öçen dä küzlek kiräk bula başlıy ikän ul. Häzer, çalargaç, min dä beläm Ähät abıynıñ «bişle» bilgesen nigä kuymaganlıgın: ätkämneñ köpçäkle traktorınnan küçerep kenä üzemneken yasaganmın, bernindi icadi yañalık kertmägänmen!

Eh, ätkäm kebek osta bula alsam ide, barısı da başkaça häl iteler ide. Menä şul hakta uylıym da, sulışımnı alıştırıp, kabat yazmışım belän rizalaşırga mäcbür iteläm. İzge çılbır özelgänder sıman. Anı özüçe minder inde? Moña balalarım karşında niçek cavap birermen? Kullarıma ostalık, ä bälki ostalıkka ücätlek citmägänder?

Ällä minem dä üz hikmätem bardırmı, ä? Äle belmi genä torganmındır, şuña kanäğat itmimder?

II

Töşegezdä sezneñ altın başaknı kulıgızda totkanıgız, anıñ sabagı buylap küklärgä kütärelgänegez bar ideme?

Bardır! Bulmıyça kalmas!

Ul kiçne ätkäy bezgä, ğailäse ähelenä, matur itep äkiyät söylägän ide. Yoklarga yatkaç, sorap tilmertkäç, bolay dip başlap kitkän ide:

— Ber avılda yätim malay belän yätimä kız üskännär. Aşarlarına ber telem ikmäkläre dä kalmagan. Alar, häyerçelek biştäre asıp, telänçelekkä çıkmakçılar ikän, yannarına ber ak sakallı babay kilep kergän. Uçlarına ber boday börtege salgan häm äytkän:

— Utırtıp, tärbiyäläp üstersägez,— digän,— tamagıgız tuyar, Hoday sezne bähettän ayırmas!

Babaynıñ kiñäşen totkannar bu balalar. Orlıknı utırtkannar, su sibep tärbiyälägännär. Ä ul ay kütäreläsen kön üskän. Ä berkönne irtän torıp çıksalar, başagı bolıtlargaça aşkan ikän.

Ätkäy şulay dip söyläde dä söyläde. Ğailäbez, tının da tartmıy yotılıp tıñlıy-tıñlıy, rähät yokıga kitte. Ul tönne uzıp, ikençe könne irtän uyanganda nindider sihri toygılar kiçerä idem min. Cılı koyaş nurı kerfekläremä kagılıp uynıy. Şundıy küñelle. Min güyäki altın başaknıñ sabagı buylap küklär katına kütärelgänmen dä, ak kübek bolıtlar östendä mamıkta çumıp yatam. Yakında gına olı kübäläklär sıman färeştälär oçıp uynaşalar. Üzläre äle cırlıylar, äle köleşep söyläşälär. Kilep, minem çäçläremnän, kaşlarımnan, kerfekläremnän sıypıylar. Sizep, añlap toram. Ämma ser birmim. Alarnıñ bu räveşle minem belän uynauları üzem öçen dä küñelle. Küzemne açsam, kurkışıp oçarlar da kitärlär dip uylıym. Tik barıber soñınnan küzlärem açılalar.

Bügen bit saban tuyı köne! Bu bit olı bäyräm. Kem andıy könne yoklap yata inde?

Saban tuyı bezneñ avıl urtasına borının tıgıp kütärelgän tau başında, anıñ koyaşka karap torgan ışık yagında bula. Äytälär, imeş monnan olı yul ütep kitäçäk, bu tavıbıznı işäçäklär ikän. Hökümät babay şulay häl itkän, di. Härhäldä olı sakallı, karañgı çıraylı, däü korsaklı ber kemsänäder inde ul babay. Tau qadär taunı işterep halıknı gazaplagançı, anı äylänep kenä uzarga yaramıydırmı? Ätkäm yagınnan borıngı babalarımnıñ utarların da vattıraçaklar, nigezlären dä aldırtaçaklar, imeş. Citmäsä, änkäm yagınnan şulay uk borıngı babalarımnan miras bularak kalgan tatlı sulı çişmäne dä küçeräçäklär, di. Mahsus beznekelärneñ genä näsel tamırına balta çabu öçen Hökümät babay şuşı olı yul märäkäsen uylap çıgarganın keşelär söylilär-söylilär, ämma ätkäy-änkäyneñ bik alay isläre kitmider sıman. Änä miña da, abıyga da, parlap, saban tuyına ak häreflär belän «Moryak» digän yazulı kiyemnär alıp kuygannar. Zäñgär şortısın cilkä aşa eläkterä torgan kayışları da bar. Zäñgär külmägeneñ yakaları kiñ, olı, ike ak tasma belän kaymalangan. Kükrägendä ak cilkänle matur köymäle. Ä menä furackası, añardan asılınıp torgan par koyrıkçık lentası, mañgayında yazuları — barısı bergä ber digän.

Abıy belän pardan kiyenep tä kuydık. Min — täüfıyklı pesi, karavatka menep utırdım, şulay kuştılar. Bügennän moryak bulasım kilä başladı. Karavatıbız da näq köymä inde menä. «Tü-tü!»— dip ul tavış birde, «taya-toç... taç-toç!» dip, köpçäkläre-işkäkläre häräkätkä kildelär, rule — kulımda. Häm min yözep tä kittem.

— Tü-tü! Kemnär anda suda yözä? Yul biregez! Abzagız kilä!

Abıynıñ imän barmagı avızında, niçek yözep kitüemne häm kilüemne karap yar buyında şakkatıp karap basıp tora. Ällä anıñ da utırıp barası bar inde? Kıçkırıp cibäräm:

— Şfortlarnı bäylärgä! Basmanı töşerergä!

Abıyga — kızık, eçen totıp kölä. Ämma minem vakıt yuk, «poş-ş-ş» itterep kazannardan parın çıgaram, işkäk-tägärmäçlärne «şıgır-r-r» itterep tuktatam.

— Tagın cıyıştırılgan urın-cirne izep betergän!— dip, olı apam arkama uçı belän kiterep çäpärgä kilä başlıy, kaçarga cay ezläp, karavatnıñ başına totınam da idängä töşep şılam häm, eläkkälägänçe, işek aldına çıgıp sızam. Ä anda — täräzälär, munçada da, kelät-masterskoyda da, veranda da — buyınnan-buyına, barısı miña yözlären yaltıratıp, közge kebek yaktırtıp karap toralar. Eh, kiyemnärem çib-bär! Näq ülçäp tekkännär! Kesämä kipkän könbagış ta tutırsam, ätkäydän bäyräm şatlıgına kömeş «ber rublya» akça alsam, ul vakıtta saban tuyına eldertsäm dä bula. Min anda, belep torıgız, yögerep uzışta katnaşıp, büläkkä kulyaulık alaçakmın, bau belän tartışta da ciñep çıgıp — teş poroşogı tutırılgan tügäräk savıt, çülmäk vatkanga ber sabınnı tottırırlar, hiçşiksez! Menä köräş belän kapçık sugışına elägep bulırmı? Alarda yugarı oçnıkılar baş tota, bezneñ malaylarnı yakın da kitermilär!

Ätkäy birgän «ber rublya» kömeş akçaga kibetçe apadan ber şeşä «Limonad», balık konservası, ber «paçka» peçänkä alaçakmın. Näq ille altı tiyen miña ul «sdaça» biräçäk. Anıñ biş tiyenen ügi äbiyemä häyer itäçäkmen, kalgan ille tiyenen, kulyaulıgıma törep, kesämä salam, ber tiyenen, taunıñ iñ biyek noktasına menep:

— Äfsen-töfsen, könnär matur kilsen! Cäylär rähät ütsen!— dip tökerenep, kükkä çöyäçäkmen. Ul, küzdän yugalıp, Koyma Şayhazıy digän karañgı çoñgılga şap itep barıp töşäçäk.

Belep toram, minem işe cıyın ıbır-çıbır isäbendä yörgän çebeş malaylar şuşılay eşlilär. Ä tege Koyma Şayhazıy digännäre borıngı ber äüliyä, imeş. «Koyma» digännäreneñ çitän-kirtä işegä katnaşı yuk, dilär. Ul süz mulla-işan digän kebegräk atama ikän. Şayhazıy digänen inde açık añlıym, ul «şäyeh abzıy» digänne belderä! Tel citmägännän genä Şayhazıy äytelä!

Şuşı äüliyä babay, borıngı zamannarda, İbrahim päygambärebezdän kilgän izge yola, anı taşlau yäki uzdırmıy kaldıru gönah belän tiñ diyäräk näsıyhätlär äytep, ildä berençelärdän bulır, saban tuyı uzdıra başlagan. Ul vakıtta bezneñ avıl halkı bolgarlar ikän dä, saban tuyın da «sabıyan tuyı», yağni «bala-çagalar bäyräme» digän atama räveşendä yörtkännär. Ämma ğasırlar uzıp, avıl halkıbız bolgardan nugayga, nugaydan tatarga ciñel genä äverelep kitkän kebek, «sabıyan tuyı» digännäre dä saban tuyı yäki sabantuy räveşen algan. Bu hakta citmeş tapkır işetkänem bar isä dä, citmeş berençesen üzem söylärgä buldım. Mögayın da moña cay tabılır, Ämerekänme, başkasımı oçrap kuyar. Cäyäü bara-bara, telne takıldattırıp alırmın. Yul da kıskarır äle, citmäsä. Äytälär bit, yulnı süz kıskarta dip!

Ä menä tege Koyma Şayhazıynıñ çoñgılı tirän. Anıñ ber oçı zirat tavına barıp menä. Anda bolgar äüliyäläre kümelgän sırt bar. İkençe yagında — Äbi tavı, anda ozın, biyek kılgannar üsä, alarnıñ ak çäçlären cil tarıy. Ä bu yagında Sabantuy tavı.

Apalarımnıñ közge aldında çäç tarau häm tolımnarına bantik kuyıp mäş kilülären isäptä totıp öygä kerdem. Ähä, könbagışnı kızdırıp, tämländerep suıtırga yaulık belän börkäp kuygannar! Bülep birülären kötsäñ — kaldırmaslar da äle!

Kesälärem şıplap tutırıldı. Koyılmasalar ni bula? İdängä çäçelep, mine harap ittelär. Apalar dau kuptardılar:

— Böten könbagışnı çäçep beterdeñ inde! Bezgä dä kaldırmıyça!

Tagın çıgıp şılırga turı kilde. Ä abıy ul arada ätkäyne karşı algan, «ber rublya» kömeş akça eläkterep, kapkadan çıgıp da yögerde.

— Ä miña?

Kömeş ber sumlık akçanı, kulyaulıgıma törep, tüş kesämä şudırdım. Uramda abıynıñ ezläre dä suınırga ölgergän ide. Sabantuy tavınnan därtle cırlaular, garmun tavışları işetelä. Çup-çuar halık törkemnäre kuyıra, işäyä bara.

Min dä şunda yögerdem.

Tıkrıktan borıluga, yugarı oçnıñ aç täre küsäk malayları yulıma arkılı töştelär:

— Bıyıl sabantuyga tüläp kereşle!— didelär.— Akçañ kaya?

— Ätkäydä!— didem.— Minem öçen ul birä!

Ämma ışanmıylar gına bit. Nu ätkäy alarnıñ kolakların borır ide inde! Abıynı eläkterä almıy kalgannar inde bolar!

— Busı närsä?— dide, aç täre küsäklärneñ atamanı atalgan Küse. Çın iseme Käüsär bugay! Babaları mulla bulgaç, gel kızlar iseme kuşkan da kuşkan inde onıklarına. Bersenä — Güzäl, monısına — Käüsär, tegese — Nazamı, Nazmı şunda?

— Bumı? Bu — kulyaulık! Aña borınımnı sörttem inde min!

Süzlärem yaradı. Kulyaulıgım tüş kesämdä kaldı. Küse anı kuzgatırga cirände. Kömeş berlek kulyaulıgım eçendä yäşerenep kaldı.

— Könbagış belän tülä, Sagız Borın!— dide bu, şunda uk «Moryak» yazulı furackamnı kütärep, anda akça-mazar yäşerelgänme-yukmı ikänne karap ölgerep, başıma kire çäpep.

— Bik biräm!— didem min, avızımnı yırıp.— Tämle bulsın öçen mahsus sıyır bävele belän yuıp kızdırdık! Aşap kara!

Yugarı oç Küse komandası bu süzläremnän dä aptıraşta kaldılar, annarı berse ukşıganday itte, ikençese tökerende, öçençese hätta kakırındı da äle. Alarga karap atamannarı Küse üze dä karar çıgardı:

— Aşamıym! Kiräkmi! Birmä!— dide. Ämma min kesämnän uç tutırıp könbagış çıgargan, aña taba suzarga ölgergän idem inde.

Ul, yözen cıyırıp, çitkä taba kayırıldı. Ciränä, imeş. Uçımnı, könbagışlı kileş, üzemä taba etärde. Anıñ bu yulı da yalganıma ışanuı bik säyer ide, bälki bäyräm tantanasınnan küñele yomşargan çak bulgandır, mine tüläüsez-nisez genä uzdırıp cibärdelär. Beraz kitep, artıma borılıp karagaç, barısı da añlaşıldı: Sabantuy tavına iltüçe tıkrık başına kürşelärem Ämircan belän Rasih yäştineñ kilgännäre kürende. Küse komandası alarnıñ yulına arkılı kilep bastı. Minem inde kirägem yuk ide. Saban tuyına kitep bardım.

III

Bıyıl Koyma Şayhazıy çoñgılına yukka yañgır sorap ber tiyenlegemne oçırdım. İnde niçä kön kükneñ töbe tişelgängä. Öydän çıkkan yuk, yañgır koyganın täräzä töbendä karap utıram. Kilä dä yava, kilä dä yava. Yaz könnärendä tübä kıyıgınnan oçlayıp töşkän söñge bozlardan tamçılagan koyaşlı tamçılar kebek därtle dä tügellär äle, içmasa!

Abıy, ere çebennär totıp, kıl çıbıktan yasap, alarga arbalar cigä. «Na bahbay!»— dip, şularnı täräzä tupsası buylap yögertä. Kızık bulsın öçen miña da ata çebengä ak cep tagıp birde. «Ura» kıçkırıp, anıñ artınnan yögerep yöri başlagaç, mendärlär häm urın-cirlärne idängä tägärätep beterdem. Sizenmiçäräk kalıngan. Apalar kaytıp kerdelär dä, üzemne, çebenem belän bergä älbättä, uramga «oçırıp» çıgardılar. Kotım kaçtı. Lapasnıñ peçänlegenä kaçıp, küpme señep utırıp bula? Tämam yöräksez kaldırgannar!

Bervakıt işetäm: uram yaktan çır-çu kilgän tavış kilä. Ähä, Ämircan belän Rasih duslarım inde bu!

Niçek kotım kire kaytkanlıgın da häterlämim, cähät kenä, olı ber tizlek belän kapka töbenä çıgıp bastım. Duslarım, yamaulı çalbar balakların sızganıp kuygannar da, yalan ayaktan yırganaklar, görläveklär buylap, sular çäçrätä-çäçrätä yögereşep uynıylar. Yaugan yañgırdan kalgan küldäveklär inde bolar! Malaylardan kalışıp bulamı soñ?

Yannarına yögerep barıp, min dä botinkam belän şapıldatıp görlävek suına kiterep bastım. Meñ tamçılar Salavat küperläre bulıp sibelde. Duslarım kuanıç belän çäreldäp cibärdelär häm cavapka, minnän dä hätärräk tibenep, su çäçrättelär. Ös-başlarnı çumdırıp, rähätlänep koyındık. Kitte yarışu, kitte yarışu... Su tulırga ölgergän botinkalarımnı salıp taşladım. Koyaş ta tämam esselektä kızdırıp, hava da tämam börkülänep, kükneñ ikençe yartısında kuyırgan kara-kügelcem bolıtlardan sibäläp yañgır yavıp, tämam ällä nindi tamaşalı maturlıklar-moğcizalar päyda ittelär. Salavat küpere näq bezneñ su buyına diyärlek ber başın töşerde. Bu gacäyep hälgä häyran ittek. Mondıy surätne kürgänebez dä, işetkänebez dä yuk ide.

— Äydä östenä menäbez!

— Äydä menäbez!— dip, Salavat küpereneñ monda gına, yakında gına bulgan oçına taba yögerdek.

İnde genä barıp citäbez kebek ide. Ämma soñga kalındı. Salavat küpereneñ bezgä yakın oçı urının küçärgä ölgerde. Şulay da barıber yakında gına kebek. Tulıp akkan ineşneñ tege yak yarında gına!

Sunı bata-çuma yırıp çıgıp, inde moratıbızga ireşer kebek idek, Salavat küpere tauga küçärgä ölgerde. Yıgıla, tünä, tämam balçıkka buyalıp betep, anıñ artınnan yögerdek. Bu yulı ul basu östenä küçkän ide. Vak yañgır sibäläp yava, esse koyaş kızdıra, ä bez, çır-çu kilep, Salavat küpere artınnan basuga taba yögeräbez. Anda üsä torgan, älegä baş kına cibärergä ölgergän boday üsenteläre arasında laçma su. Aña da karamıybız, takmak äytäbez, ürtibez, ürtäläbez:

— Salavat küpere — Rabigası bökre! Salavat küpere — Rabigası bökre!

Bezneñ avılnıñ yugarı oçınıñ başında timerçe Salavat abıy yäşi, anıñ hatını Rabiga apa bar. Ul çınnan da bökre.

Basu yagında olı timerçelek. Şaulaşıp anıñ yanınnan uzıp barganıbızda Salavat abıy bezne kürep kaldı. Ämma nigäder ürtälmäde. Häyer, ul arada Salavat küpere dä ällä kaylarga, yırakka-yırakka kitte. Bezgä kire kaytası bar ide. Ä yulıbız timerçe alaçıgı yanınnan uza. İnde Salavat abıydan kurkıp torabız. «Sin bar aldan... Sin bar da, min bar!» — dip törteşkäläp tä alabız. Ämma batırçılık itär keşe tabılmıy. Salavat abıy sagalap toradır sıman. Aña eläksäk, kolaklarıbıznı boraçak, tellärebezne sandalına salıp çükep kuyaçak! Apamnar şulay itä ul, dilär. Telemne çüketergä bik tä hıyallanalar. Menä, Salavat abıy eläktersä, teläkläre çınga aşa inde. Nigä dip tege takmak-takmazanı äyttem ikän? İñ kübe min kıçkırganmındır äle!

Bezneñ ul yörülärebez kön ozınga suzılgan ahrısı. Koyaş üzeneñ tau artındagı bişegenä yakınaya bara ikän inde. Kön dä suınarak töşte. Därtlärebez dä sürelgän ide. Häzer öylärebezgä mıştım gına kaytıp citü hıyalına kerdek. Salavat abıynıñ alaçıgında timer çükegäne tavışı ayaklarıbıznı canlandırdı. Sak atlagaç, caylı-caysız borın törtep torgan siräk taşlarga da bäreläseñ ikän anı. Min dä niçä tapkır ayak tabannarımnı avırttırdım.

Aksıy-tuksıy, botinkalarımnı tabıp alıp, kullarıma totkan hälemdä kaytıp kergänemdä öydägelär ah ittelär. Östemne çişenderep, olı lägängä bastırıp, cılı-kaynarça su belän yuındırdılar, oyaltıp beterdelär.

Annarı, göberdäp torgan çäy kiterep, karavatka cılı yurgan eçenä törep utırttılar, açulanularınnan da tuktamadılar. Ä min oyatımnan sugan suı sıktım. Moña qadär kürmi genä yörgänmen, änä niçek täräzälärebezneñ yözläre karalgan, çıtık. Avır karaşların bişese berdäm küzläremä töbägännär. Citmäsä mıskıllıylardır sıman. Yarıy äle apamnar alarnıñ ak, çigeşle pärdälären korıp kuydılar. Täräzälärebezneñ usal karaşların şulay minnän kapladılar.

Berazdan küñelemä tınıçlık iñde. Küktä ay kalıkkanmı, belmässeñ, ämma täräzälärebezneñ niçek balkıp toruların utnı sünderügä ük toyıp aldım. Yoklap ta kitkänmen.

Ä irtän bezneñ öy täräzäläre tagın da balkıbrak, koyaş nurların küzläremdä çagıldırıp uyattılar. Alar yılmaya idelär, i minem tugan yortımnıñ, bähet nigezemneñ köläç täräzäläre! Şuşılar alar balaçak täräzälärem, şuşılar.

Fevral, 2008.