Äniyem, Korän Çıgarsıñ

Povest

I

Zimagur Häläfneñ kaytıp töşüe avılda küp süzlärne kuzgattı. Yazgı taşular betep, halıknıñ basu-kırga çıkkan vakıtları ide. Yugarı oçtagı Ğalimulla häzrätneñ mädräsäsendä kış buyına gıylem estägän şäkertläre taralışkannan soñ, bu berençe zur vakıyga buldı. Atalar kızlarına yort kapkasınnan ütep çıgarga yaramaslık räveştä kisättelär, analar, küz-kolak totıp kına, alarnıñ här adımnarın barlarga tiyeş idelär, hätta urınlı-urınsızga:

— Pärdäne nik kütärdeñ äle, çolanga çıgıp, tokmaç kis, eşeñ betkänme ällä? — dip açulanunı da ğadät ittelär.

Şulay da çibärlektä dönya bähase kızlarnıñ soñgı könnärdä itäkläre kıskara töşte. Säbäbe zimagur Häläfneñ kemlege belän bäyle ikänlegen avıl kızları üzläre genä beldelär.

Tik ber Şärifägä genä keşe-kara kagınıp süz äytmäde. Ni disäñ dä, bay kızı şul. Kemneke digen äle? Korıtay Hafiznıkı, tirä-yündä genä tügel, kala säüdägärläre belän dä yarışkan, Kazan bayguraları belän dä kurıkmıyça eş yörtkän, serlärenä kerep, säyäsät ölkäsendä dä at uynaklatkan, ildä ük bulmasa da, tatarda tanılgan şähesneñ kızı bit ul. Äle niçä yıllar elek kenä Nicgurd kalasına barıp, olı säüdä arasında, parohod yallatıp, cıyılış kor-gannarında, Uka yılgasınıñ tiränlegen ber kalay ätäç Kazan şäkertenä ülçätkän ide. Arkılı töşep karagız sez anıñ yulına. Karurmannan çıgıp, faeton tärtäsenä yabışkan çuaşlarnıñ da mañgayına altatar terägän keşe bit ul. Nigä dip zimagur Häläftän yortındagı naz iyäse gölçäçäktäy kızı Şärifä kurkıp torsın di äle?

— Kilep, uramda kürenä kalsa, teleñne kürsät üzenä! — dide bit ätise.— Yözenä çuan çıksın! Atakay äytä torgan ide, doşmanıña tel kürsät, yöze bozılır dip. Sin dä şulay it. Biten çuan bassın, mur kırgırı!..

Şärifä — ukımışlı kız. Ätise inde niçälär yıl rättän, ber dä özmiçä, Kazannan mögallimä kitertte. Cäğrafiyä, himiyä, älcabra fännäre belän bergä hösne hat, garäp tele, lisane törek, fransa däresleklärennän künekmälär öyrätterde. Zur säüdädän kaytıp kerer ide dä:

— Yä äle kızım, imtihan — farız kifayader, närsälärgä öyrändeñ? — dip, däşterer, mögallimäse karşında barısın da sorar, belgänen dä, belmägänen dä töpçener ide. Ägär dä Şärifä yögerek tel belän söyläsä, ukıp-yazıp ta kürsätte isä, i maktar, kala bülägen kulına tottırır ide. Ä kiresençä bulsa, Möhämmäd galäyhis-sälamneke tösle kalın kara kaşların kılıç borını östenä cıyırıp kiterer ide dä:

— Bolay uñmasañ, sine Änglaternga alıp barmam, Londannıñ manarasına alıp menmäm,— dip orışır ide.

Ul gına da tügel, soñınnan mögallimäsenä dä usal süzlär äytep, kürşe bülmädä tavış çıgarır, irtägesen, gafu soraganday, hämmäsenä dä, «kolak yalı öçen» digändäy, berär büläk birer ide. Ukıy-öyränä torgaç, ätiseneñ telennän töşkän ul Änglatern, Londan, manara hakında Şärifä belep, üz aldına kölep tä yörde: şulkadär baylıgı bula torıp, cäğrafiyä fänennän häbärdar tügel ikän bit atası! Ul olug manara, dönyanıñ sigezençe moğcizası,

ber dä Londanda tözelmägän, fransalarnıñ Paric şähärendä şul!

Bu belemnäre Şärifäne ätisennän östen çıgardı, mögallimäseneñ tärbiyä säğatläre aña ruhi irekneñ närsä ikänlegen tatırga mömkinçelek birde. Baylar arasında Hafiz dörestän cäditçe sanalsa da, küp mäsälälärdä, bigräk tä häl gıylemendä, kadimçelärdän hiç tä kalışmadı. Monı da akrınlap töşenä başladı kızı. Anıñ öçen kızık ide. Ägär dä berär katlaulı mäsälä kilep çıksa, ätise:

— Kazandagı Galävetdin bay bu hakta niçek uylıy ikän, Allahı täğalä boyırsa, bu barganımda tögäl belep kaytam äle! — dip, zäñgär kaläm belän sızgalap, kuyın däftärenä yazıp ta kuya ide.

Ä Şärifä bik yahşı belä. Ätiseneñ bu däftären kulına totıp karaganı bar: anda närsä yazılsa, ul inde häl itelä. Äle elgäre, monnan ike kış elek: «Gollandskiy ätäç ike tavık kükäye saldı»,—dip yazıp kuygannan soñ, şul yalgışına niçä tapkır törtelep, adäm hurı bulgan ide. Gollandskiy ätäçlär kükäy dä sala ikän dip söyläp yörgän bit. Ä çınlıkta golland ätäçe belän yäşägän tavıklarınıñ ölgerlegen häm kükäy taşu tärtiben genä isäpkä alıp bargan cirennän yalgış yazgan bulgan. Kem belä, golland ätäçe dä tatarnıkınnan artık tügellegen töşengäç, maktanu niyäte belän yüri şulay söylänep yörgänder? Telgä ostalıkta anıñ belän yarışırlık keşe yuk dilär bit!

Şulay itep, zatlı kız Şärifäneñ genä, zimagur Häläf kayttı dip, itäge kıskarmadı. Yegetlär hakında uylarga aña äle irtäräk ide, annan soñ, törek lisanında yazılgan rumannardagı yegetlär bulsa ikän ul, iseñ kitär ide.

II

Ä Şärifä, çınlıkta, zimagur Häläfneñ kem ikänlegen dä, tös-kıyafäten dä belmi ide. Şunıñ belän bähetle buldı. Üzenä gaybät itep kenä işettergälädelär: ul, bädbähet, kalada ihtilalçılar belän bik äşnä ikän dä, ut çıgar-makçılar, padişah galicänaplarına tel-teş tidermäkçelär, di. Avızına tämäke kapkaç, ut çıgarmıy kalmas inde, bulır-bulır...

Şärifäneñ irken vakıtları, mögallimä apası da, berniçä köngä yal sorap, kalaga kitte. Yäş kızlar ukıy torgan rumannar da kiterermen, dide. Şärifä bigräk tä Gayaz İshakıynı soratırga ütende, soñgı aralarda, menä öçençe yılı diyärlek, yaña çıkkan kitapların aldıra almıy. Padişah anı ber dä yaratmıy, di şul. Andıy olug ädipne dä üz itmäskä mömkin mikänni soñ? Ber dä ukıy belmime ällä? Yuk, araların yüri butıy torgandır!

Şärifä, täräzä yanına kilep, çäçäkle-çuklı kalın pärdä artındagı toman kebek sıyık ak çeltärlärne kütärde, yäşellekkä törengän tau sırtlarında yörgän mal-tuarnı nokta-nokta bulıp sibelgän cirlärennän şäyläde. Yakındarak balalar yögereşep uynıy ide. Ämma mäş kilüläreneñ çır-çuı aña işetelmäde, alarga bik tä küñelsezder kebek toyıldı üzenä.

Avıl balaları tösle gomergä dä şulay uynap yögergäne bulmadı Şärifäneñ. Keçkenä çagında ber katışıp karagan ide, kızık tapmıyça, kaytıp kitte. Şuşı ikençe kattagı bülmäsenä kütärelep, kulına kurçagın aldı da, üsep citkänçe anıñ belän genä uynadı. Yäştäşläre bulgan avıl kızları häm malayları bik tä usallar häm dorfalar tösle toyıldı. Soñınnan, inde kitaplar ukıy başlagaç, ul monıñ şulay ikänlegenä tulısınça inandı. Ä kurçagın inde küptän türdäge pıyala işekle kiştägä utırtıp kuydı. Äle häzer dä, kayvakıt, küñele balasınıp kitkändä, şul kurçagın kulına ala da söyläşterä başlıy:

— Häleñ ni häl? Cankisägem minem!

— Utırıp ardım diseñme?

— Apañnıñ eşläre küp, ukıysı, belem estise bar!

— Uynıysım kilä diseñme?

— Äydä, yarar, uynap alıyk, alay bulgaç...

Ämma azga gına dip başlagan uyını säğatlärgä suzıla da, änise yä apası kürep alıp, orışalar üzen.

— Sin inde kurçak uyını yäşennän çıkkan! Ätiyeñ belsä,— dilär,— bezne orışır, kitabıña utır!

— Kaladan kayttı damıni?

Şärifäneñ tutırıp karagan kara matur küzlärennän oyalıp, alar çarasızdan başların tübän iyälär. Niçek inde bolay? Üzläre gel döres söylärgä kuşalar, ä üzläre yalganlıylar?

— Döresen äytäbez! Ätiyeñ ul şundıy keşe, kötmägändä kaytıp kerä. Sinnän imtihan tota başlıy. Belmäsäñ, köneñne kurçak kına uynap uzdırgansıñ, di, karamıysız balanı dip, bezne dä açulana.

Şärifä alarnı añlıy, ämma avızın tursaytıp, irennären salındıra. Üpkälägändäy itä. Menä yögereşä başlıylar. Berse kızıl prännek kiterä, ikençese, kitaplardagı räsemnärne kürsätep, berär hikäyä söyli. Ä Şärifä, astırtın gına kölep, haman da elekkeçä üzaldına başın salındırıp utıra birä.

Kızık ta çakları bulgan ikän. İnde häzer üste şul. Alay kılanu ber dä kileşmi. Kitaptagı kızlar şikelle näzakät iyäse, pöhtä güzäl banu däräcäsenä omtıla ul. Ä andıylarga avız tursaytu hiç tä kileşmi. Alar gorur başların ber dä salındırmıylar. Üpkälägändä dä, çitkä yögerep, keşedän kaçıp kına küzlärennän tamgan ence yäşlären kulyaulık çitenä cıyalar. Şärifä dä häzer şulay itä başladı. Berkönne, mögallimä apasınıñ däresen töşenä almıyça gacizlängäç, üpkäläp, çarşau artına postı da yılamakçı bulıp mataştı. Tik nigäder ul güzäl bikälärneke tösle itep küzlärennän yäşläre yılgaday akmadı, ber tamçı gına kilgän kebek buldı da tuktadı. Ni ğarlek inde bu? Şular kebek itep yılıy da almagaç, niçek inde alarga tiñläşä alsın? Yuk, üzläre şikelle hiçşiksez buldıra belergä öyränergä kiräk! Kalışalar dimeni? Bälki säbäbe bardır? Nigä moñınçı başına da kiterep karamagan? Ul ruman kızlarınıñ söygän yarları bar bit, şularnı yaratuları säbäple, hislärennän taşıp yılıylar!

Şärifäneñ gomere gel açışlardan gına tora, haman da kitaplar öyränüdän. Tukta, mähäbbät, dide bit äle. Äye, äye, söyü säğadätenä tartıla anıñ küñele.

Kinät yözläre balkıp kitüdän Şärifä üze dä oyalıp, çeltärne töşerde dä kulına kitabın aldı.

— Mähäbbät!.. Äy mähäbbät, min bit sineñ nindi ikänlegeñne beläm! İ Hodayım, miña da Tahir-Zöhrälärneñ mähäbbäten nasıyp äyläsäñ ide...

Şärifä yalgıştı. Bolay uk yaramıy ide. Ah, yalgıştı. Belmi idemeni ul Tahir-Zöhrälärneñ bähetsez mähäbbäten, ukıgannarı yuk idemeni Säyfelmölek-Bädıygılcamal, Yosıf-Zöläyha, tagın da küpmelärneñ gıyşık gazapların kiçerüläre hakında? Bar ide, küp märtäbälär ukıganı bar ide.

— Çın mähäbbät bulsa, barça sınaularına da tüzär idem...

Andıy olı mähäbbätne kem äle gel şulay bähetsez, gazaplı gına dip äytkän? «Söyü — säğadät» digännären kaya kuyasıñ?

Ä Şärifä yaratsa — barı tik bähete öçen genä yar söyäçäk. Anıñ ul yegete, bägıren özgälärlek canaşı kala şäkerte kebek bulır, başına käläpüşen kıñgır salıp yörer, çäçe beraz ozın, cäditçä kisterelgän, mıyıgı — kara, ıspay... Äy lä, şuşı qadär ük mömkin dimeni? Yarar inde, borını çak kına käkreräk bulsa da röhsät, tik töreklärneke kebek yämsez, tukmaktay räveştägese genä turı kilmäsen. Änä «Mulla Nasretdin» mäcälläsendä nindi häşärät itep yasıylar üzlären. Yuk, andıyları kiräkmäs. «Añ» curnalında bik matur beräüne urnaştırgannar ide, menä şundıyragı yahşı bulır!

Şärifä kabat täräzä yanına kilde, kelälären kütärep, açıp uk cibärde. Dönya görläp tora ide. Tirä-yakta därtle koşlar sayraşalar, balalar çır-çu kilä. Ä havası da havası, örfiyä kebek, bitne sıpırıp kına ala, niçek rähät! Ällä uramga çıgasımı ikän, şäkertlär dä oçrap borçırlık tügel.

III

Yuragan yuş kilä di bit. Yugarı oçtan beräü bire taba atlıy ide. Buyga ozınçarak, kakça yözle, kara mıyıklı bu keşe ni säbäpleder tuktalıp kaldı häm kütärelep karadı. Şärifägä yäşerenergä inde soñ ide. Küzläre oçraştı. Täväkkäl häm olı küzläre belän yeget anı koçıp kına aldı. Kıznıñ täqate kitte. Ber mälgä yöräge tibüdän tuktaldı, kaysıdır cirennän, küñeleneñ iñ argı poçmagınnan nider kubarıldımı, başı çaykalıp kitte. Moña qadär tatımagan oyat häm kurku hise katış därte kuzgalıp, bägıre kiselde. Toygıları yözenä bärep, bit almaların kızartıp çıgardı. Ägär dä täräzä yañagına totınıp kalmagan bulsa, Şärifä artka kitep avası ide. Yeget tä tartılıp kuydı, güyäki şuşı häräkäte belän anı bäladän kotkarıp kaldı. Alar yözgä-yöz, irengä-iren oçraşkan kebek buldılar.

Yuk, yuk, bu qadärle yaramıy, bolay uk mömkin tügel!

Şärifä artka çigende. Turı kilep, yomşak urın-cirgä utırdı. Kulındagı kitabın kükrägenä kıstı. Hislären yäşerergä teläde. Ul arada yanına kergän änise:

— Köpä-köndez urın-cir östendä yugalıp utırasıñ! Nindi bulmagan eş di äle bu? Nindi ädäpsezlek,— dip söylängäläp bülmädä yörende.— Küzle enäne kürmädeñme?.. Cilänemne yañartırga tegüçe Bibiäsma abıstay kilgän. Kaya kuyasızdır şunı? — digän cirennän, ezlägän äybersen tabıp, kuana-kuana çıgıp kitte. Şuşı minutta bu yort eçendä niçä can iyäse bulsa, härkaysınıñ üz häsräte belän yäşägän vakıtı ide.

Äniseneñ kiräkmäsne sizenüennän kurıkkan Şärifä hislär toygısınnan arınırga ölgerde. Töse kayttı. Kızıllıgı kaçtı. Ämma täne buylap kaynar tir yögerde.

İnde täräzä pärdäse artına kaçıp kına küzätte Şärifä. Yeget çınnan da çibär, ber kaşık su belän yotarlık ide. Äye, Kazan şäkerte bulırga kiräk. Östendä karasu-zäñgär batisttan tegelgän cäditlär ciläne, başındagı kara käläpüşe beraz avışıp tora. Yarabbi, çäçläre dä zamança, rumandagı kaharmannarnıkı tösle itep kisterelgän läbasa! Mıyıgı da bar ikän, kileşle genä kürenä. Ul bala belän närsä söyläşä soñ ul? Kesäsennän çıgarıp, ällä tagın känfit tä birdeme? Şulaydır, şulaydır, Şärifäne soraştıra torgandır. Bu yak keşese tügelder. Kazannandır! Bolay uk osta kılanmas ide. Ä-ä... Belde! Kitap satuçı bulırga kiräk, ütep barışlıy tuktalgandır. Mädräsädän dä şäkertlärne çıkkan, taralışkan digännär ide. Şunda fatir töşkänder. Yuksa yugarı oçtan bire taba kilmäs ide. Näq üze! Ul pöhtälek, häräkätlärendäge tärtip, yılmayularındagı zatlılık! Ay, bägırem, häy-häy genä... Mondıy yeget soltanına unbiş kız gıyşık totadır äle. Ätise dä berär kadim säüdägärder. Üze yörep mal cıysın dip, ulın şuşı yırak säfärenä kuıp çıgargandır. İ bäğır, tamakları da açıkkandır inde, biçarakay...

Mähäbbätneñ berençe oçkını çäçräp kitüdän Şärifäneñ tele akılın almaştırdı, ni söyläsä, şunı döres dip belde, närsä uylasa, anı pışıldap kabatladı. İ bala, bolay uk ber kürüdän yeget taba algaç häm aña gıyşık ta tota başlagaç, bähetläreñ bulır da bulır inde üzeñneñ!

IV

Kiçkä Şärifäneñ kulına ber hat kilep ireşte. Anı kitergän kız — kürşe Sägıydä ciñgineñ zäñgär küzle söyeklese ide. Ul kayvakıt şulay kergäläp yöri, Şärifä apasınnan kitaplar ukıtıp, hikäyälär tıñlıy, hätta ölkännärdän yäşerep kenä ikese bergä kurçak ta uynıy idelär. Hucalar monı belsälär dä, kürmämeşkä salınıp, alarnı büldermi idelär. Bigräk tä änise inde, kızı Şärifäneñ buy citep kilgäne belän kileşergä telämi, balasıtıp karıy ide. Çınlıkta kızı üze dä, baliğlık yäşenä ireşep, häzer zur bulıp kilgänen sizmäde. Moña qadär şulay ide.

— İ bala, alay uk yarıy dimeni? Tämam kurkıtıp betergänbez ikän, ätiyeñ dä artıgın soraştırıp aptıratmasın, äytep kuyarmın. Çäy eçep alırsıñ, yal itmiçä yaramas...

Asraunı çakırıp, tiz genä östäl yasap, çäy hästären kürergä, bülmälärneñ havasın alıştırırga boyırdı. Şärifä, ber äytkän süzennän kire kaytıp, anıñ öçen atalgan bu hezmätlärennän baş tarta almıy ide inde.

V

Korıtay Hafiz kaytıp kerügä, böten dönya beryulı häräkätkä kilä. Moña qadär itäk iläp yörgän hezmätçelär, tiz ara üzlärenä şögıl tabıp, can-färmanga eşkä totınalar, hämmäse dä üzläreneñ ölgerlek häm tırışlıkların kürsätergä aşıgalar. Mähşär kupkan diyärseñ. Barı tik olı kikrikle golland ätäçe genä, näseldän kilgän gorurlıknı saklap, işegaldı urtasına çıgıp basa da, kukrayıp tavış sala. Ällä şuşı räveşle hucasın sälamli, ällä inde anıñ belän yarışırga teläp urtaga çakıra, härvakıt şulay kılana.

Ayak astına oçragan hämmä koş-kort Hafizdan biş-altı adım çitkä oçarga mömkin, ämma dä ätäçkä tidem yuk. Maktanıçı häm kuanıçına äverelgän bu asıl koş güyäki anıñ üze ide tösle, härhäldä şul: yort arasında eşläüçelär anı barı tik huca belän genä tiñlilär, cayı çıkkanda, keşe-kara küzennän yäşerep kenä üzennän baynıñ üçen alırga da küp uylap tormıylar, ämma da ätäçneñ tavışka şäplege, kimsenügä ber dä rizalık birmäve alarnı kurkıta. Hätta bolay dip äytälär: imeş, bay abzıy bu ätäçeneñ koyrıgında niçä kanat-kaurıy barlıgın da tögäl belä ikän, telen dä añlıy! Ämma alay uk tügelder inde! Bulmagannı. Söläyman päygambärmeni ul, koş-kort telen beleşterergä?

Bu yulı Korıtay Hafiz häm dä kanäğatsezlek, häm dä usallık belän cenlänep kayttı. Säbäben barı tik Şärifäneñ änkäse Fagıylä abıstay gına sorap belergä mömkin ide dä, ireneñ korı avızdan çıkkan ike süzennän anıñ da soravı tamagına utırıp kaldı.

— Abau, atası, närsä kılanuıñ bu? — dip äytergä tiyeş ide dä, täqaten tabarga ölgerde. Üz cayına yäşäp yatkan tınıç könnäreneñ kötmägändä tuzanı kütäreläse ide yuksa.

Aşap-eçkäç kenä Korıtay Hafiz beraz tınıçlana töşte. Äüväle pärämäç belän kaynar şulpadan täm taptı, annarı östälgä tokmaçlı aş belän tavık kiterdelär, anısınnan da kanäğatlek itkäç, bäleş başlap, yartısına yakın öleşen aşadı, vak bäleş häm taba koymagı belän çäy eçte, kaymak, may häm balnı çamadan tış kullanudan eçe katıp kitkändäy buldı, kiyerelep kuydı, tämam büselep, känäfigä kilep utırdı häm tagın da soradı:

— Kaya, hatın, sözmä kitersennär äle, äyt alarga!— dip kikerde.

— Sin närsä inde, atası, tärtipsezlänäseñ,— digän süzenä iyärtep, Fagıylä abıstay tiz arada häbär saldı: — Abzagızga sözmä kiteregez!..

— Alay dimä äle sin, Fagıylä, kikerü — Allahı täğalägä şöker-hämde digännär borıngılar. Kalada da, Sadri Maksudovlar yanında çak tıyılıp kalam, anda — yahşı tügel, ä moñda — kileşep tora. Ätkäm märhüm, avır tufragı ciñel bulsın, ber kikergändä citmeş diyü päriyeneñ tamagına söyäk tıgıla diyä torgan ide, bezdän genä kalmasın. Sözmäne ällä kürşe avıldan äyländerep kiterälär inde? Äyt äle üzlärenä...

Bu süze citä kaldı, asrau, biten ak yaulıgı belän örpägän häldä yögertep kenä kilep tä citte, näzek häm yomşak kulında utırgan çokırnı bay abzasına suzdı. Anıñ bu räveştä kürenüenä ük Kazan hanälärendä hatınnar belän şayargalarga ber dä karşılıgı bulmagan Hafiznıñ därte kuzgaldı. «Kol kızları ilä uynaunı päygambärlär dä yat itmägännär äle...» — diyäräk niyätlänep, cay çamalarga kiräklegen fikerenä kirtläp kuydı. Ämma bu uyları: «Alla saklasın, cen balasıdır bu, kotırtıp yöri»,— dip, «Äguze bismillah...» belän tämamlandı.

Sözmädän Hafiz baynıñ aşkazanı tegermän taşıday eşli başladı, ämma yulda şaktıy aralarnı yoklap kaytuı säbäple, küzläre elenergä uylamıy idelär bulsa kiräk. Yatıp alası itmäde. Känäfidä ayak bökläp utırgan häldä:

— Anası, kızıbız kaya soñ? Bar, çakır äle bire! — dip ämer birde.

Ämma Fagıylä abıstay:

— Atası, kaldırıp tor balanı, sineñ kanäğatlegeñ öçen artıgın tırışıp ukıgan bulırga kiräk, arıbrak kitkän,— digäç:

— Yarar, yarar, anası... Bala torıp torsın,— dip, kötelmägän cirdän kileşep tä kuydı. Avıl hällären soraştırırga kereşte häm: — Tege zimagur nigä äle bezneñ kapka töbendä çuala? Ut-küzdän Allah saklasın! Äytkännär ide anı, kalada bik tä kızıllanıp yöri, dip. Çıbırkılap kudırdım äle üzen!—dide.

— Aña ni kalgan ikän inde monda?

— Äytäm bit, yamanlık belän yöri ul, yamanlık, belän. Keşe aldında oyat. Anıñ hakında süz çıkkaç ta, bezneñ avıldan dip äytergä telem barmadı. Urısça kiyenep, başına kartuz sılap yöri di. Ni ğalämät çäçen üstergän. Zimagur da zimagur, Häläf tä zimagur inde menä... Allah saklasın, andıylar belän ber oçraşsañ, ikençe tapkır küräseñ kilmäs!

— Çıbırkı belän kudırtıp döres eşlämägänseñ, atası, kotırtıp dip äytüem...

— Sin äle, Fagıylä,— Hafiz bay yomşargan cirennän kinät kızıp kitte,— öyrätep utırgan bulma çüpräk başıñ belän. Monda, üz avılım urtasında şul mesken zimagurdan kurkıp torırga kem dip beldeñ äle mine... Bazar könne Zemskoy upravaga kerep, min anı kulga aldırtırga da küp soramamın.

Cilkäsenä uñlı-sullı bolgap diyärlek çapanın elgän Hafiz bay işektän çıgıp uk kitte. Kazan hällären soraştırırga süz cayı kilgänenä ömettä bulgan Fagıylä abıstaynıñ da, üpkä-bavırı urınınnan kuzgalıp, ireneñ bu räveşle pırdımsızlanuına käyefe kırılırga ölgerde. «İrkäläp ber süz dä äytmäde bit, yünsez!» — dip uylarga kodrätennän kilmäde, ämma dä:

— Rizıgıgız tämsez peşkän, israf itüdän artıgın belmisez, bay abzagız açulandı,— dip, tik-tomalga barısın da orışırga totındı. Buşap kalgan östälneñ yort hezmätçelärenä bütänçä söylägänen başına kertep tä kararga telämäde.

Bu könne dä Şärifä kiçkä qadär üz eşläre häm hisläre belän mäş kilde, anı borçırga cörät itärlek hiçkem tabılmadı. İren sagınudan täqate kitkän änkäse isä barı tik üz buy-sını, kiyeme-çibärlege öçen can attı.

VI

İkençe köndä bulgan vakıygalarnıñ bernindi dä ähämiyäte yuk ide. Güyäki Şärifäneñ bähete tämam sünep, kügendä ärsez kara kurgaşın bolıtlar gına kaldı. Uñ vä sulı butaldı. Mondıy çakta kiñäşergä mögallimä apası da yanında tügel içmasam. Bu qadär dä çibärlek häm insaf iyäse kızga küklär üzläreneñ märhämäten yullamasa, dönyalıknıñ döreslege betep, hakıykat tälinkäse vatılırga gına tiyeş bit!

Ämma Allahı täğaläneñ hökeme bar närsälärdän dä alda yörde. İkençe kärrä yazılgan asıl eçtälektäge hat Şärifäneñ küñele kügendä koyaşnı balkıttı. Anda oşbu yullardan gayre hiçnärsä bulmasa da, zihene kamil vä tärbiyä iyäsenä citärlek ide:

«Gıyzzät sahibe Şärifä tutaş!

Barça güzällekne Sezneñ yözeñezdä kürgän bez fäqıyregez ömet vä intizar bilän küp häsrättämez ki, ägärem dä bu kiçädä Sezne kapuıñız töbendä oçratmasak, Allahı täğalä rähim-şäfkaten kılsın ide genä diyep teläremezdä kalamız! Säğadät dulkınlarında yöretkän näfsemez korabı Sez ki güzällek iyäse kemsänäneñ yanına kilep citärlek hälendä tügelder. Ägärem atañız kebek olug zat bezneñ barlıgımıznı inkarlek belän çit-yat kıla kürmäsä ide, aldıñızga kerep, ayak bökläp, kulıñızga ber kagılıp ütüne märtäbä sanar idek...»

Hatnıñ ahırı ukıy almaslık häreflär belän çuarlangan ide. Şul da citä kaldı, Şärifäneñ küñelendä ällä nindi bilgesez hislär öyermäsen kuzgatıp cibärde. Asılda alar hiçber häbär birerlek yazmalar bulmıyça, barı tik surätkä häm räsem işegä ohşaş nindider häräkätlär belän genä bizälgän idelär.

Ämma Şärifä canaşnıñ küñele alardan bilgesez gıylem vä serlärne ezläde, çönki hatta kirägennän artık täesirle süzlär tabılırga tiyeşlegen kötte. Citeşmägänen hıyalı tutırdı häm başına ällä nindi uylar kilep, bäheten arttırdı.

Bu vakıtta hat sahibe yeget kemsänä, mädräsädä älegä torıp kalgan şäkertlär yanına kiç utırırga barıp, arada süz kuzgatkan, hätta kesäsennän uyın kartası çıgarıp öläşkän häm dönyasın onıtırga ölgergän ide. Otış häsräte belän mavıgıp, äzmäver şäkertlär, moña qadär ber-ber avıldan sabançı agay kiler dä üzlären mullalıkka däğva kılır dip, täräzä töbennän kitmägän cirlärennän kuzgalıp, mädräsä poçmagında öyelgän kat-kat mendär östen cay vä rähätlek öçen kulayrak kürdelär. Alardan bolarnı küpsenergä mömkin bulgan hälfäläre isä Korıtay Hafiznıñ yortında aş häm sıydan hörmät tabuı säbäple, bolar yäştän ukılgan härtörle kitap hikmätlärendäge kebek üzlären säğadät çülmägendä tösle his ittelär. Kiçne uzdırıp, töngä qadär daulaştılar, karta uyını arasında üzläreneñ çınnan da sırtların kayızlagan işan-mulla ırugınıñ näsel-näsäben et ittelär. Bähetläre dä şunıñ belän artkanday toyıldı. Ämma küz şärifläre açık buludan tış, küñel häm zihennäre dä kamillekkä ireşergä citeşmäülek säbäple, alar haman da surä belän ayät arasında butalgan ahmak kıyafätlärennän çıga almadılar. Döres, barı tik Siraci mähdüm genä uyınga katnaşı yuk keşe şikelle «Gıylme häyät vä käüsäre has» iseme ilä kulyazma hälendä taralış tapkan ber däftärdän ällä nindi säyer hällär tabıp kuandı. Atası märhüm bulıp ta, mullalıknı kulına alırga ölgermi kaldı, avılları öçen ul artık dip tabıldı. Anda kire kaytu öçen yulı biklängän ide. Säbäbe barı tik atasında dip uylasa da, yalgıştı ul, bik yalgıştı. Avıllarınıñ umırtka baganası bulgan Kärim baynıñ çokırga audarıluınnan soñ, barçalarnı üzlärenä buysındırırga ölgergän at karagı çuaşlar,— bälki, alar çınlıkta çuaşlar bulmıyça, mişär taifäsennän azgan kavemnärder, monısı uk vakıygalarnı söyläüçedän açık belenmäde,— caylarına kimçelek kitermäslek zat — Särdälek Yängir-Hafisä iseme belän dan algan beräüne hötbäçe ittelär. Padişah häzrätläre bu Siraci mähdümneñ avılı başına kara haçi agaçı, yağni kara bagana utırttırgannan birle annan häbär bolayga taba çıkmıy, alarga taba hat-mäktüp ireşmi ide. İnde ike yıl dävamında ber-ber ömet belän gomeren mädräsä eçendä mögallimlekkä öyränüçe pişkadäm räveşendä uzdırıp ta, cayı kilmägänlektän härtörle äsärlär aşa gıylem häsrätendä kalgan akıl iyäseneñ üpkä avıruınnan häm küñele bozıludan teşläre koyıla başlap, borın astına cebek töşärgä ölgerde. Häzrätläre belde, Siraciga zähmät kagılgan, imeşter. Bozau tizäge belän yözen uıp, kükrägenä arış bolamıgı sılamaganda, barıber fayda timäs, sırhavı kuätlänä genä barır, dide.

Ämma mähdümneñ küñele yäşäü häm täräkkıyät teli ide. Boharada barça ğalimnärne «ber tişekkä tıkkan» Kursavi häzrätläreneñ kitaplarına tayanıp eş yörtergä uylagan zamana balası niyätlären härvakıt şulay zurdan kora şul. Täharäte bozıluına iğtibar itmästän namazın taşlamagan mähdümne iptäşläre dä çit-yat kıla başlasa, eşläre yahşılık belän betmäyäçäk ide. Şulay da Siraci mähdüm üz cayın üze belep, bıyılgısı cäydä kırgıy başkort häm kırgız dalalarına yünälergä särmaya tuplauga kereşkäç, annan ayırılunı bäla kebek avır ber gazap kürgän ölkän yäştäge äzmäver şäkertlär monı mömkin qadär häyer-sadakadan baş tartırga öndi başladılar. Tik şunı gına berse dä belmäde: irtägä, tañ ätäçläre kıçkırıp, mäscedtä namaz ukılu belän yulga çıgaçak säüdä kärvanı Siracinı bu mädräsädän çitkä alıp kitäçäk ide. Menä şunlıktan ul älegä halıkka faş itelmägän moğcizalı kitaplarga soñgı vakıtlarda iğtibar küzen saldı, küñelen bagladı. Kırgıy başkort vä kırgız dairäsendä mondıy häbärlär gayät tä kiräk bulaçak äle aña.

VII

Korıtay Hafizlar yortında mäcles tañgaça suzıldı. Şärifä bu arada biş yatıp, altı tordı. Atasınıñ da, mullalarnıñ da telendä zimagur Häläf ide. Öç mähälläne ber itep yörgän Hafiz baynıñ mayın kaynatsa, barı tik şuşı mälgun Häläf kenä kaynatadır, mögayın? Yuksa barısı berdäy anı ettän alıp etkä taşlamas, avızların pıçratıp gazap çikmäs ide.

Zimagur Häläfneñ bähete şuşı süzlärdän, mägärem ki, arta kalsa, annan da bay häm gorur zat dönya yözeñdä yäşämäs vä yäşärgä dä mömkin tügel ide. Ay-yay da yämsez keşe ikän üze. Äle kiçä genä yugarı oçta iserek baştan teläsä närsälär äytkäläp yörgän, imeş tä, sukır Gayşägä bäylängän, di.

— Avıldan kudırtırga kiräk anı!

Korıtay Hafiz süzne şuşı räveşle korı totkanlıktan, berara äñgämägä katışmıy utırgan Kärimulla mäzin dä fikeren belderep kenä avızın açtı:

— Yaramastır, cämäğat...

Mäclestäşlärneñ küñelenä huş kilergä mömkin bulmagan bu kälimäneñ urınsız ikänlegen akılındagı härkem töşenergä ölgergänçe, Şärifäneñ ätkäse:

— Ällä, kem, ni tügelme... Atañ balası...— dip, uñlı-sullı äytep kuyuga, hämmäse ber avızdan diyärlek hahıldadılar. Bu kölüläreneñ asılı, älbättä, bar ide. Yarlı-yabagaydan adäm rätenä kerä başlagan mäzinneñ buın tuganı bulgan zimagur Häläf aña yakın ide. Çukınsın dönyası dip, ni oçrasa, şunı çukındırıp yörgän urıs dinçeläre belän, yözgä-yöz kilep, orışlarda katnaşkan, kaladagı teatr häm kämit tösle zamança eşlärdän yahşı häbärdarlıgı bulgan Korıtay Hafiz, mäsäläne tiz ara säyäsätkä borıp cibärep, üzenä kiräkçä süz tuglatu cayın bu oçrakta da tiz taptı:

— Sin, kara äle, Kärimulla, ni dip äytim, mähdüm süze siña kileşmäs inde.— Anıñ bu söylägänennän mıskıllaudan bigräk, mulla näselennän kilgän imamnarnı zurlau, üz yagına tagın nıgrak audaru teläge dä barlıgı sizengän keşegä ber dä yäşeren tügel ide. Allah saklasın, bu Kärimullanı akılga kuätle, holıkka sabır dip äytälär, keşe aldında da söyekle, yuksa böten teläk-moratlarnı bozıp taşlavı bar.— Alay uk, yakınıñ digäç tä, döres bulmas. Hatın yagınnan kardäşlekne päygambärebez dä yugarı kuymagan. Taşla. Zimagur kem dä, sin kem! Allahıga şöker, bıyılgı zäkyatkä üzegezgä ber tay birerbez. Şulayrak uylap tora idek,— dip östämäsenme.

Bette Kärimulla mäzin, art ayakları belän çalındı, süzennän kire kaytu yagın karadı. İrlärdä ser torsa, hatınnar gaybätçegä çıkmas ide.

Mäclesneñ ahırında mayda gına peşkän bäleş töbe tamakların kikertä başlap, kürşe yaktagı abıstayları da kaytu vakıtı citkänlegen töşenergä ölgerdelär.

İkençe könne taralıp, monda söylängän süzlärdän ser bularak kilep ireşkän häbär şul ide: kiçen kaytkanda Kärimulla mäzinneñ abıstayı, irenä tayak başı belän törtkäläp, anıñ umırtka söyägen zägıyfländergän, di, mesken, irtänge namazda, säcdägä kitkän cirennän artık avaz çıgarıp, täharäten sındırgan ikän. İmeş, tagın da şul, Kärimullanı mäzinlektän töşerep, mädräsädä cäy uzdıruçı adaşkan başkort malayı Alataynı,— Allahı tayı digän isemder inde,— anıñ urınına kütärmäkçelär bugay digännär ide, däres ireşelgän süz bulmadı, ahrısı. Şulay da Kärimulla mäzinneñ kötelmägändä hastalanuı halıknı borçuga salgan. Öşkerü-tökerü ğalämätläreneñ hikmäte bar ikänlegenä çın küñeldän ışangan yarlı-yabagaynıñ küñelenä huş kilgän, balalarına ürnäk sanalgan keşeneñ bolay adäm rätennän çıguı avıldagı könküreşneñ tärtiben bozarga mömkinlegen sizengän baylar, ike kön rättän, üzen häm abıstayın aşka çakırıp, şaktıy sıylagaç kına sihäten taptı Allah bändäse. Ämma küz karaşında mäker häm ışanıçsızlık ğalämätläre kalganlıgın Korıtay Hafiz öçençe küze belän sizenä ide bulsa kiräk, zimagur Häläfne bötenläy dä hisaptan kaldırganday kılandı, mäcleslärdä telgä almaska buldı. Şulay itep, äüväle hiç säbäpsez yamanatı taralgan yegetne hämmäse dä küñellärennän ciñel genä çıgarıp taşlaganday ittelär. Ämma bu häl vakıtlı gına ide. Ul haman da şulay inde, ägär dä olug davıl işe nämärsä bulırga cıyına ikän, dönyalar tämam tınıçlanıp kalganday toyıla, şom cirgä señep tora.