Тангчолпан - 2 - 2

- Салим!!!
Ювукъ адам салгъан яра нече де яман тие экен. Салимни башы саллангъан. Аз заманны ичинде ону эсине бар зат гелди. Рашитни талабына гёре,
оьзюне выговор берилгени, яшланы арасында уялма тюшгени, Райса булангъы аралыгъы бузулгъаны, яшаву терсине барагъаны. Енгил башы ишлейген
кюйде оланы барына да Рашит гюнагьлы. Башгъалар да шолай дей чи.
Салим къазаплана, ювугъуна гёзлерин гётерме болмай, столдагъы бош
шишаны алды да, ону столну хырына уруп:
- Англашынмаймы? – деди.
Шиша сынып, гесек-гесек болуп гетди. Салимни къолунда ону бойну
къалды, ювугъуна къарама болмайгъан гёзлери де шиша гесекге тигилген.
Рашит, эшикни уруп ябып, чыгъып гетди.
Къырда ява. Ел гючленген, тек Салимни онда аварасы ёкъ. Ол бек ачувлу.
«Олар къайдан гелген? Гелсе де, Салим олар булан неге иче? Ичсе де магъа
шолай айтма нечик болду? Бир гюнагьсыз ювугъум къувалады, Мурат – биринчи душманым, Къазбекге де не этгенмен? Ёкъ ерден ювугъумдан айрылма тураман. Трактордан тайдырма къойгъан бусам бир зат да ёкъ эди. Яхшы
этемен деп, яман этдим бугъай. Шулай затгъадыр гёз этемен деп, къаш этген
дегени. Тайма тарыкъ, кимге сюйсе де берсинлер. Не тарыкъ балагьдыр бу
магъа?»
Тереклерден тёгюлген саргъылт япыракъланы ел айландырып, якъ-якъгъа
учура. Яшаву битген тюрлю-тюрлю тюслю япыракълар орамгъа омузлу
шаршав яйгъандай гёрюне. Бирден-эки шайтан ел гётерилип гетди. Ону айламасы ерден бир-нече япыракъланы гьавагъа гётерди ва оланы Рашитни
башындан, къаркъарасындан айландырып ойната. Шайтан елни арасында
къалгъан Рашит, юрюп болмай, токътап къалды. Учагъан япыракъланы бир
уллусу тувра Рашитни бетине ювукълашды ва «тамп» деп, бирев къапас ур13
гъандай, яягъына япалды. Рашит сесгенип гетди, ари-бери къарады, сонг
япыракъны эс этип, къолуна алды, шогъар къарагъан гьалда, ойгъа батды.
«Тайма тарыкъ, муна ювугъумну къапасы да» деп ойлады.
Шо ойлар айтгъанны этип, ол Алибекни янына барды, оьзюн тайдырмакъны тилеме сюйдю, амма секретарь огъар дертин айтма мюгьлет бермеди. Тындырыкълы кюйде ишни гьалын сорады. Рашит гёнгюлсюз жавап
берегенге гёре, ол секретарны гьалын англады, ишде ону бир четимликлери баргъа шекленди, буса да агьамият бермейген болуп къалды. Районда
комсомоллардан звенолар къурмакъ деген сиптечилик юрюлюп турагъанны
билдирди, оланы пайдасын, маънасын англатды. Алибекни сёйлевюне гёре,
Рашитни гёнгю де ачыла бара. Ону эс этген Алибек Рашитни пашманлыгъын
англама ва кёмек этме токъташды.
- Рашит, сен гёнгюлсюз гёрюнесен? Не иш бар?
О сорав бир он минут алда берилген буса, Рашит юрегиндеги дертин,
гелген мурадын шоссагьат айтажакъ эди, тек гьали, Алибек ону яхшы уллу
ишлеге ругьландыргъан сонг, ол башгъа ойгъа гелди.
- Ёкъ башгъа болгъан зат, - деп ишни яшырды.
Секретардан тайма сююп баргъан Рашит янгыдан ишге ругьланып къайтды ва узакъ къалмай, жыйын да этип, фермада къушчулардан комсомол
звено къурду. Ону звеночусу болуп да Райса сайланды.
Экинчи бёлюк
Кёп къыйынлыкъда Рашит комсомоллар булан юртда чебер иш гёреген коллектив къура. Шо ишде огъар библиотекарь Рабат кёп кёмек эте. Къызны ушатагъан
башгъа уланы болса да, концерт булан иш гёре туруп, Рашит де, Рабат да бир-бирине исинип къалалар…
1
Иш бите турагъанда, Рашит ферманы конторуну терезесинден къарап,
ёл булан гелеген Рабатны гёрдю. Къызыл юзлю бетине къызгъылт тюслю
къысгъа плащы ажайып арив яраша, башында да къызыл явлугъу, юрюмей
токътаса, бийик оьсген къызыл гюл деп къояжакъсан. Къолларын плащыны
кисесине сукъгъан, сабурдан геле, къолтугъунда да къызыл жылтлы китап.
Уланны юреги чалт ишлеме башлады, этеген ишин де къоюп, къызны тергей.
«Арив къыз, гьакъыллы десенг – гьакъыллы, обур десенг – обур. Бир
кемчилиги бар буса, шо да бары да яшгъа бир йимик шат, исси къарай, юрегин билип де болмайсан. Арт вакътиде мени булан ажайып исси, амма мен
ачылып-чечилип сёйлеп болмайман. Мен ушатгъан булан битеми, къызны
юрегин билмеймен чи. Исси къарав буса болуп къаламы? Арив къыз, биревню яшавун чу насипли этежексен сен, тек кимни? Ариден сукъланып
тургъандан пайда ёкъ, сёйлеме герек. Ол не этекен бу заманда фермада?»
- деген ойлар булан терезеден тайды.
- Яраймы? – деди Рабат конторну эшигин аста ачып.
Тартына-тартына сорашдылар.
- Нечик чыкъдынг булай, Рабат?
Къызны гёзлери Рашитде токътады, сонг алдына бакъды.
14
- Фермада гиччирек библиотека ачма сюемен. Шо гьакъда къызланы гёрме герек.
Рабатны олай хыялы да бар, тек аслу мурады – Рашитге ёлукъмакъ эди,
ону гёрмегени эки-уьч гюн де бола.
- Арив ойлашгъансан. Арив болар этсенг.
«Магъа не болуп къалгъан? Неге ачылып сёйлеп болмайман? Алда чы
бола эдим. Биз этеген лакъыр айып тюгюл чю, не этемен да мунча уялып,
тартынып, терлеп? Къызны ушатагъаным мангалайыма язылмагъан чы? Рабат да бир тамаша гёрюне, балики, ол да мени йимикдир?..»
- Къызлар бу гече дежурствода, олар къайтмай. Сен барып сёйлеп гел,
гьона, шо корпусда, - деп улан къолу булан гёрсетди.
- Яхшы, барайым, - деп къыз гётерилди, сонг огъар къарады да. – Сен
гелмеймисен? – деп сорады.
Гёзлер, тилейген гёзлер. Рашит шо гёзлени гьали англады, шо къарав алдатма кюй ёкъ, уялчан, шо бир заманны ичинде сагъынгъан, айрылма сюймейген къарав.
Рашитни юреги шат, къычырып йырлама яда кюлеме кепи геле.
- Мен гелмейим, Рабат, сен бар, ахшам бирге гетербиз. Мен сагъа шунда
къарап туражакъман, ишлерим къарангы бола туруп битежек.
- Яхшы, гелермен.
Гьали болгъанча тар, тунукъ тиеген конторну уью Рашитге уллу да, ярыкъ да гёрюндю. Къызгъа да къыр шайлы ярыкъ тийди, гёзге тиеген чакъы
зат бары йыртыллай. Кёкде гюн болмаса да, къызны юрегинде шат гюнеш
иржая, исси учгъунларын къаркъарасына яя, исите.
Рабат чыкъгъанда, улан тёшюне билеклерин де чатап, ону артындан къарай къалды.
Гьали ону эсине бир къыз гелди. Ону да муна шулай къызыл плащы бар
эди. Ол да шулай гетди, артына бир сама бурулмады, тек ол Рабатны йимик
гёнгюллю гетмеди, гёзьяшлар тёге туруп гетди. Яшлыгъы, сююв, эсделиклер.
…Рашит техникумну уьчюнчю курсунда охуйгъанда, теннис секцияны
юрюте эди. Бир ахшам секциягъа гелгенде, ону арты булан залгъа бир ят
къыз гирди. Ап-акъ бетинде ойлу къарайгъан ачыкъ гёзлери, акъ кофтасын
белинден къысып токътагъан къысгъа сари юбкасы, арив къаркъарасын ерден айырагъан идти бийик табанлы туфлилери, инбашына яйылгъан салам
тюсдеги чачлары ол орус къыз экенни англата.
- Сизмисиз Рашит? – деп сорады къыз русча, Рашит столну сеткасын сала
турагъанда.
- Менмен.
- Секциягъа язылма яраймы?
- Къайдансыз сиз?
- Мен башгъа шагьардан перевод алып гелгенмен, экинчи курсгъа.
- Ярай, неге ярамай.
Рашит о заман бу къыз булан кёп-кёп таъсирли ёлугъуву болажагъын,
ону сагъынажагъын, къыз ону юрегинде сююв дамгъа къояжагъын билмей
эди.
- Сиз ойнап боламысыз?
15
- Бираз боламан.
Къыз биринчи передачаны бергендокъ да, Рашит ол яхшы ойнайгъанны
англады. Гертилей де, ол улангъа пай бермей, бир урув ура, бир урув, шарны гёрюп де болмай къаласан. Рашит гьатта терледи, утса да, кёп къыйынлыкъда утду. Сонг гьар ахшам оюн. Къыз шарны артындан барагъан кюй,
ону тамашагъа къарардай арив къаркъарасы, енгил юрюшю, шарны алып
столгъа гелегени, бетини иржайыву, улан оьзюн тергейгенни билип, уялыв,
къызарагъан яякълар. Муна къыз полдагъы шаргъа иелди, къысгъа гёлегинден арив, толу аякълары ачылды, къаркъарасын арив тутуп гётерилди,
гётерилгендокъ, улангъа къарай, иржая, огъар ракетаны силлеп, «не тергейсен мени» деген маънаны англата, инбашларына яйылгъан алтын чачларын
артгъа атып, Рашитге багъып геле. Бу затлар бары да улан учун насип, ону
эсирте, шо заман къыз оьзюне багъып гелеген кюйню буссагьатда да унутмай. Бир-бирине исинив, шагьар бавда сыгъанакъ гелеген гече сыр чечив,
уланны къучагъында къызны йылаву…
Къызны атасы орус, анасы къумукъ болгъан. атасыны адамлары «миллетинг тюгюл» деген маънаны гьар гюнлер дегенлей къопдура тутуп, ахырда
оланы айыргъан, сонг къошулгъан, дагъы да айырылгъан. Эришив, къавгъа,
эки ортада – къыз.
Ол Рашитни къучагъында йылай туруп:
- Рашит, бир-бирибизге бек исингенче аралыгъыбызны бузсакъ къолай.
Болгъан ишден сонг башгъа-башгъа миллетлени, биригип, насипли яшавуна инанмайман. Олайлар кёп барны да билемен, тек оьзюме инанмайман,
- дегени. Сонг гёзлерин сибирип тургъаны, улангъа яхшы тигилгени, исси
эринлерин ону мангалайына тийдирип, лепекесин сыйпагъаны: «Рашит, геч
менден» деп эсирген адамдай, къаркъарасын жыйып болмай, общежитиеге
тербенгени.
Дагъы бир де секциягъа гелмеди. Рашит нече-нече тилесе де, гелмеди,
ёлукъмагъа чы бютюнлей къаршы эди, узакъ къалмай, башгъа шагьаргъа
гетибокъ да къалды.
«Тап шолай плащы бар эди» деп кюстюндю Рашит.
Къарангылыкъ уллу къучакълары булан ерни къучакълагъан. Рашит де,
Рабат да янаша гелелер. Нени гьакъында да лакъыр эте, тек юреклерини
талабы арагъа чыкъмай.
- Муратны тайдырмаса болмажакъ клубдан.
- Тайдырма, аллагьисен, не этесен муну? Булайына да гёбюп юрюй. Бир
ахшам йылатып да алды мени.
- Неге, не саялы? – деп улан токътап къалды.
- Сен саялы…
Иннемей турдулар.
- Рабат, ёлдан тайып бираз заман лакъыр этейиксене, - деп Рашит ёлбойдагъы тереклени гёрсетди.
- Гьуя, бирев гёрсе?
- Гёрсе, не бола?
- Не болсун хари, буса да…
- Не буса да?
- Не хабар да яяжакъ.
16
- Сен шогъар къаршымысан?
Къыз улангъа къарады, сонг алдына багъып, кюледи.
Къазбек булан ёлугъагъанда, Рабат Рашитни ушатмай эди. Тек ол оьзюне кёмек этме башлагъанда, улангъа башгъа гёзден къарады. Ону ишни
бажарагъанын, гьакъылын, эринмейгенлигин, яшлардан оьзюн оьр тутмайгъанын ушатды. Рашитни бурма чачларына, къараявуз бетине, бетини даим
ойлу турушуна рази болмай турду, амма бара-бара, ону булан кёп ёлугъа
туруп, уланны намуслу, таза юрегин англады, башда сувукъ гёрюнеген бет
келпети исси де, арив де гёрюнеген болду. Нетип де огъар ёлукъма, гьатта
масхаралар этме де къарай. Вечерде ону булан бийиген сонг чу ону къара, ойлу гёзлерин, самайларында агъара башлагъан бурма чачларын, гючлю
къаркъарасын сагъынагъан да болду. Юрегине янгыдан сююв къабунду, тек
Рашитге бакъгъан сююв алдагъысы йимик енгил тюгюл, терен, таза сююв,
уландан уялтагъан, терс сёзю тарлыкъдырагъан, гечелер ойлашдыртагъан,
орунда талаша туруп танг къатдыртагъан сююв. Гьали болмаса, Рабат олай
терен гьисни бир де сезмеген.
Къыз да, улан да, гьариси бир терекге де таянып, лакъыр этелер. Гёзлени уялчан учгъунлары, исси сёзлер, арив таза ойлар гьашыкъланы къуршагъан.
- Рашит къайтайыкъ, геч де болуп бара.
Улан къызны къолун тутуп, гиччи татавулдан чыгъарды ва олар юртгъа
тюз болдулар.
«Намуслу яш, ахшамдан берли къыраман авлакъда янгызбыз, тюзевлю
билегимни сама да тутмады. Къазбек болгъур… Сокъур болгъанман хари»
деп ойлап, къыз биринчи ёлугъувдан тутуп да, Къазбек оьзюн гючден къучакълагъанын эсине алды.
Рабат, урлап-урлап, улангъа къарай, ол да къызны тергеп тура болгъан
экен, бирге иржайдылар.
Уьчюнчю бёлюк
Рабат да Рашит де бир-бирин ушатагъанны англагъанда, буланы сюймейгенлер
секретарны уьстюнден комсомолну район комитетине арза язалар…
1
Рашит гезикли жыйын чакъыргъан, янгыз олтуруп, гьазирлене. Бу ахшам
ону жыйыны болагъанны билген Загьир комсомолну райкомуна гелген арз
кагъызны да алып, парторгну кабинетине гирип гелди. Арз кагъызны тергеме. Загьир юртгъа гелип гетген эди. Я парторгну, я советни председателин
тапмай шо гьакъда къурдашы Къазбек булан лакъыр этди. Ол да ювугъун
къонакъ да этип, кагъыздагъы затлар тюппе-тюз деп билдирди. Ол чу Рашитни райкомгъа чакъырып такъсырлама, гьатта тайдырма герек деп айта
эди, амма район комитетни талабына гёре, кагъызны жыйында охума борчлу
болду ва ону секретардан тайдырма къасты бар. Шо мурат булан райком
комсомолну инструктору Загьир Рашитлени жыйынында ортакъчылыкъ
эте.
17
– Сени уьстюнгден арза гелген, шону жыйынгъа салма тарыкъ. Арзаны
масаласын биринчилей сал, мен алгъасайман, – деди ол сорашып битип.
«Ол да не арздыр, не этгенмен?» деп Рашитни юрегине от къуюлуп гетди. Арз деген сёз огъар бек яман тийди.
– Къайда, не арзадыр?
– Гёрсетме ярамай, сонг къарарсан.
– Бизин план булан масъалаларыбыз бар, шолардан сонг саларбыз.
– Сен райком булан нечик сёйлейсен? Мен сагъа башлап салма герек деймен, сен буса терсине тартасан. Сен айтгъанны этсенг къутуласан.
Бир керен Загьир фермагъа гелип, Рашитден он тавукъ тилеген эди, ол
да, ишде Муса-агъав ёкъгъа гёре, берип болмагъан эди. Шону яман гёрген
Загьир гьали ондан оьч алма сюе.
«Къызгъанчлыгъынгдан он тавукъ берип болмадынг. Нечикдир гьали?
Сени къысматынг мени къолумда тюгюлмю да? Дюнья негьакъ айланмай.
Алибек булан чы къыйышгъан бу, не буса да арт вакътиде буланы организациясын кёп макътай».
Загьир ювугъу Къазбеклерде бираз затлар да тайдырып гелген. Къазбек
де, Мурат да ону толтуруп йибергенлер. Ол Муратгъа жыйынгъа гелмекни
ва сёйлемекни де тилеген.
– Тюпдегилер оьрдегелер айтгъанны этсе къутулагъан адамлар, так что
райком айтгъанны эт, битди-гетди.
Рашит иннемей къалды, ёкъ, ол къоркъуп токътамады. Огь не сюе эди
эришме, ол тюз этмейгенни айтма, англатма, арзны башлап салып яшланы
гёнгюн бузгъан сонг, план булан гелеген масъалалар тындырыкълы чечилмежегин, тек ери тюгюл деп токътады.
Жыйын заманында башланды. Ону председатели этип яшлар Салимни
сайлады. Ол жыйынны масъалаларын охуду, арза лап артгъа салынгъан. Загьир ачувлугъундан терлеп гетди.
– Арзаны биринчи салыгъыз!
– Билмеймен, шолай язылгъан. Биринчи масъалагъа Арсенге сёз беребиз,
– деп, ол олтуруп, Арсен турду. Загьир, туруп, оьзю айтагъанны этдирме
сюйсе де, турмады, къарайым гьали сагъа деп токъташды.
Салим ювугъу Рашитден хыйлы заман айырылып турду, амма янгы йылны гечесинден сонг терен ойлашды ва янгы ёлдашларындан бюс-бютюнлей
айырылды. Нечакъы къаст этсе де Къазбек де, Мурат до ону дагъы ичиртип
болмады. Рашит ону булан ярашма сююп концертге къошулмакъны тиледи,
гелмеди. «Огонёкгъа» чакъырды – къошулмады, эшиклени япсарларындан
къарап гетди, комсомолланы чачывгъа къуршалгъан эки сменалы ишине
къошулмакъны да англатды. Салим юрек тутса да, Рашитни юреги огъар
бакъгъан яндан таза эди. Ону Салим кёп геч англады ва нечакъы уялса да,
чачывгъа къошулду, лап эсги тракторгъа да минип, гечеси-гюню булан токътамай дегенлей ишлеп, яшлагъа янгыдан къошулду. Рашитни разилигин
къазанды ва юртда оркестр къурма гиришген.
Загьирни таклифи бир йыл алда этилген буса ону сёзю тугулма бола эди,
тек комсомоллар бир йылны ичинде кёп затгъа гёзюн ачгъан, англаву артгъан. Гьали олар башда йимик гьайсыз тюгюл.
Гелгенли хохаягъан улан биревню де кепине гелмей. «Этермен мен сагъа
18
этерлени. О столда ахырынчы керен олтураман деп къой. Токъта сен бир!»
– деп, къазаплана къонакъ олтургъан еринде. Заманда бир ачувлу гёзлерин
Рашитге къарата, ол буса бек сабур гёрюне, журналдагъы суратлагъа къарай. Гёрюне… юрегинде не гьал барны янгыз ол биле.
Ахырда къонакъгъа сёз берилди.
– Ёлдашлар, – деп башлады ол – райкомгъа сизин юртдан арз гелген. Ол
гьар заман райком деген сёзге комсомол деген сёзню къошмай. Къызлар
ярда къурдашлары булан лакъыр эте буса чы, эки сёзюнде бир райком да,
райком деп тура. Ону о хасиятын билегенлер ичинден кюлей. Муна гьали
йимик танымайгъанлар иннемей къала, гьатта, тартына. Ол папкасындан
бир кагъыз чыгъарып оьрге гётерди.
– Муну мен охуй да турмайым, маънасын айтсам да таманлыкъ этер.
– Оху, бары да эшитсин, биз яшлардан яшырагъан зат ёкъ, – деди гьали
болгъанча иннемей тургъан Рашит.
Охусам, сагъа яман дегенлей, Загьир къычырып охуп йиберди. Бир зат да
англамайгъан яшлар хозгъалышма башлады, бир охуйгъангъа, бир де алдына бакъгъан Рашитге къарай. Арз охулуп битгенде, адагъан, къазаплангъан
гёзлер «ким язгъан?» деген соравгъа жавап къыдырагъандай, бир-бирине
яман тигиле. Комсомолланы бетлеринде гьалеклик гёрюне, янгыз бирев рагьат олтургъан – Мурат.
– Мен бар затны тергегенмен, гертилей де, бир гюнагьсызлагъа выговорлар берилген. Жыйынгъа гелмеген деп завклубну ишинден тайдыртгъан.
Олай затлар ярамай гьалиги заманда. Биз сизин секретарны тайдырма гёз
алгъа тутгъанбыз. Райком шолай тийишли гёре. Оьрден айтгъан сонг, къаршылыкъ этмеге сизин де ихтиярыгъыз ёкъ.
Яшлар гьар ким ичинден эрише, дувлай, ачувлана. Къызланы яякълары
бир къызара, бир агъара, гёзлери гьалеклик билдире, уланланы еринде токътавсуз хозгъавулу, заманда бир терен тыныш алывлары яшланы гьалын англата.
– Муна, Салим дегенге, яшлар къаршы чыгъа туруп – выговор. Бу бир.
Жыйынгъа гелмеген деп Муратгъа выговор – бу эки сагъа. Причем, эки
гюнню ичинде эки выговор! Рашит, сен прокурор болмагъанынг халкъ учун
уллу яхшылыкъ. Къырда адам чы къоймажакъ эдинг. Ким ихтияр берген сагъа, слушай, райкомгъа да сорамай шолай затланы этмеге!
Салим Рашитге къарады, сонг алдына бакъды, ойлаша. Ол не ойлаша
экен? Ювугъума къайтарыш этме ери гелди деп ойлашадыр? Балики, Рашитге чатакъ салып, ол муну юрегин яргъандай, Рашитни юреги ярылагъан
кюйде этме план къурадыр? Ол туруп сёйлесе, Рашит оьзюне бир гюнагьсыз выговор бергенни айтса, ону бирдагъылар да якъласа, битди тюгюлмю
секретарны иши? Салим, гелди чи ери. Къайтарыш эт, юрегингни басылт, не
олтурасан? Тур! Аз гече юхусуз къалдынгмы Рашит саялы!
Салим атылып эретурду.
– Яхшы, англашына, – деди ол къонакъгъа къарап.
– Мен сёйлеп битмегенмен, олтур!
Озокъда, Салимни яшавда кёп хаталары болду, хыйлы заман ювугъуна
хосур болуп да турду, амма ол бир заманда да намусун, эркеклигин тас этмеген.
19
– Багъышла, ёлдаш, менмен шу жыйынны председатели. Башгъалагъа да
тынгламакъны тийишли гёремен, тюз зат сагъа.
– Мен сагъа ёлдаш тюгюлмен, райкомдан гелгенмен мен!
– Нечакъы да гьабас этгенсен. Райкомну да, сени де пикруларыгъыз бизге ачыкъ болду. Менмен шо выговорну алгъан! Бармы айтагъанынг? Яхшы
этген берген буса, тюз этген, къурдаш. Тийишли экенге берген! Магъа онча
юреги авруйгъан ол да ким экен?
– Слушайте, мен битмегенмен сёйлеп!
– Яраймы? – деп Арсен эретурду, оланы эришивю бёлюнюп къалды.
– Шо кагъызны ким язса да кукай адам язгъан! Мен къоркъмайман айтгъан сёзюмден! Кукай язгъан! Кимни алдына да шо сёзлериме жавап берме
гьазирмен! – деп олтуруп къалды.
Муратны ювугъу турду. Къазбек шолай уьйретген эди.
– Райком тюз айта. Муратны не саялы тайдыргъан ишинден? Рашит тил
этген саялы. Выговорну да огъар тюз бермеген эди, башлап предупреждение
берме тарыкъ эди. Рашитни кёп терс ишлери бар, кёп.
Кепленген къонакъ ихтиярсыз атылып турду.
– Лотону айтсагъыз? Гечени узагъында акъчагъа лото ойнайгъан адамдан
секретарь боламы?
Райкомдагъылар кюлеп завх этди ону эшитгенде. Ол дагъы да сёйлеген
буса ярай эди, Мурат тургъанны гёрюп, токътады.
– Рашит, мени не этген деп тайдыртдынг ишден? Не этген деп выговор
бердинг? Жыйынгъа гелмесем, причиним бар эди. Сиз ахшамлар бошсуз,
мен буса ишдедим. Ишлей деп выговор береми? Сен оьзюнг боласан тюзлюк де, тюзлюк деп. Къайда да тюзлюк? Мен билемен сен мени неге тайдыртгъанны. –
Рабатны салма сююп. Рабат да сагъа мени гьакъымдан бир затлар айтгъан болажакъ.
Бу масъала башлангъанлы юреги ярылып гетме турагъан Рабат, оьзюню
атын эшитгенде, къаркъарасы бирден – бир бошады, йылавлары гелип тап
тамагъына тыгъылгъан. Бир яндан яшлардан уяла, эринлерин де хабып, алдына бакъгъан.
– Гьар ким гючюм бар деп досун ишге сала буса о не бола? – деп, Мурат
дагъы да ув яйды. Тап Къазбек уьйретген кюйде айтды. Рабат чыдап болмай
атылып турду. Муратгъа тувра къарап:
– Таман, эркек, уялмайсан! – деп къычырды.
О къычырывну ичинде йылав да, гьалеклик де бар эди. Къыз бармакълары булан бетин япды, чабып кабинетден чыкъды. Атылып Айшат да турду.
– Намусунг ёкъ сени, Мурат! – деп къурдашыны артындан алгъасады.
Шыплыкъ, юреклер гьалеклене, авузлар ачылмай.
– Гёремисиз, сизин секретарь не эте? – деди олтургъан еринде къонакъ.
Сёйлеме сююп, отгъа нап тёкме сююп, туруп геле. Салим атылып турду.
– Ёлдашлар, бу сизге очар тюгюл, комсомол жыйын. Бу не, сорав ёкъ,
соргъу ёкъ сюйсегиз турасыз, сюйсегиз олтурасыз. Олтур, ёлдаш, сагъа сёз
берилмеген, бергенде сёйлерсен, – деп Салим Загьирге яман тигилди.
– Сёйлеме къой адамланы!
– Къоймайман! Ёлдаш райком, яда сен жыйынны бизге юрютме къой яда
буса… – деп ари-бери къарады, къайтып огъар тигилди. – Яда мен жыйынны ябаман.
20
– Не зат? Не ихтиярынг бар сени?!
Рашит эришивге бир сёз де къошмай, алдына да багъып ойлашып тура,
«Къара сен Салимге, вот молодец, гьа? Мен болмас эдим шолай. Лапдасы
– бар затны тюз эте, ол чу жыйынны председатели. Сёзлерини маънасы хасиятына къыйыша, воллагь, япса, ябып да къояжакъ» деп ичинден хошлана. Гьали ону абзарда шат чарнайгъан къушлар, тилин де чыгъарып рагьат
ятагъан ит, бирден чыкъгъан къара мишик, ону гёргенде абзаргъа тюшген
ала-пелекет, оланы бир-бирине оьчлюгю, оьзю «адамлар чы тюгюл шолай,
олар чы англамай бир-бирин» деп ойлагъаны эсине гелди.
Буса да ону гёнгю бираз ачылгъан. Ёкъ, оьзюн ювугъу якълайгъангъа
къуванмай, иш онда тюгюл, иш ювугъу жыйынны тюз юрютегенликде, ону
гьакъылына, къомсомол ишде чалыша туруп, яшлар англавлу, бир-бирине
бавурлу болгъанына къувана.
– Ёлдашлар, комсомолдан гелген адам жыйынны юрютме къоймайгъангъа гёре, ону япмакъ деген адам къол гётеригиз, – деп Салим башлап оьзю
гётерди. Таклифни арив гёрген яшлар шюссагъат рази болду. Артда къошулса да япмакъ дегенлени арасына Шапини къолу да къошулду. Къаршылар да
ёкъ тюгюл: Мурат, къонакъ.
– Райкомдан гелген, сен бизин организацияны члени тюгюлсен, гьабас
гётересен къолунгну, – деди Салим кюлемсиреп.
Оьзюню янгылышына уялгъан къонакъ къолун тез яшырды, бу ишни ол
ачувлангъанлыгъындан этген эди.
– Бу комсомол къурум тюгюл, телижибин уя, – деди Салимге яман къарап, – всё равно, мен айтагъан болажакъ!
Жыйын ябулса да яшлар яйылма алгъасамай. Олар Рашитге маслагьат
эте, арзны масхарагъа айландырма къарай, тогъуша, не гереклер этсе де
секретарны юреги тююлген, юрекде, я олай этермен, я булай этермен деген
зат ёкъ. Я ачувланмай арзгъа, я къуванмай яшланы якълавуна, яда туруп,
Муратгъа да, къонакъгъа да тийишлисин неге айтмадым деп гьёкюнмей.
Бир де башгъа тюгюл ят адамны уьстюнден арз этилгенге, жыйындагъы бу
тартышыв, эришив де ону уьстюнден болмагъангъа. Хатирин къалдыргъан
адамгъа топдай болуп толагъан, эришме, тюзлюкню якълама экиге минип
турагъан Рашитни юреги пап-парахат, тёшюнде бары-ёгъу да билинмей. Тек
бираздан, яшлар яйылгъан сонг, янгыз уьйде ону юрегине тюрлю-тюрлю ойлар гележек.
«Все, битди. Эртенокъ бараман Алибекни уьстюне де, язарман арза да,
таярман. Не тарыкъ балагьдыр? Негьакъ Рабатны да чырмадым. Амалсыз,
кёп тиледи оьзюн салмагыз деп, сёз болажакъ деп. Гюнагь менде».
Гьали, тюнегюн экинчилей охуп битдирген Н. Островскийни «Болат
нечик чыныкъгъан» деген китабындагъы комсомолец Корчагинни къатты
келпети эсине гелди. Ойлай туруп, янгыдан гюч алды, Корчагинден уялды,
бирден-бир яхшы чалышма токъташды.
«Неге таяман? Вуллагь, тайман хари гьали чи. Ону язгъанлагъа чы мен
тайгъан герек, шолагъа ачувгъа да тайман. Оьзюм тилеп тайсам да, тайдыргъан дежек. Тайман, амма ишлермен, оьзюме де, яшлагъа да яллыкъ
бермеген кюйде. Дагъы бир затгъа да гьёкюнмеймен – шу ишге Рабатны
чырмагъаныма гьёкюнемен. Арзаны да, озокъда, Мурат язгъан» деп токъташдырды.
21
Дёртюнчю бёлюк
Эки йылны узагъында Рашит кёп къыйынлыкъда къурса да, комсомолланы
къуршап, натижада оланы загьмат низамын артдырып, юртну ишлерине къуршап,
яшланы къастлыгъын шайлы артдырып бажара. Комсомолну район комитети ону
ишине яхшы багьа бере…
I
Яшыл «Москвич» фермагъа гелип токътагъанда, Рашит де, къаравулчу
да къапу алда олтуруп тура эди. Рашит комсомолну райкомуну машинин таныды, уьстюне юрюдю. Алибек булан сорашды, ону янында къолунда папка
да булан бир ят улан да бар.
– Обком комсомолну инструктору, – деди Алибек ол уланны гёрсетип.
Конторгъа гирдилер. Алибек бек хошлу гёрюне, кюлей, масхаралар эте.
Сонг ол къонакъдан папканы алды, ондан кагъыз чыгъарды.
– Рашит, муну биз сагъа жыйын да этип тапшурма герек эдик, тек гьали
заман ёкъ. Сени комсомолну Центральный Комитети Грамота булан савгъатлай. Гьакъ юрекден къутлайман, – деп иржайды, къолун узатып, сол къолу
булан грамотаны тапшурду.
– Къутлайман, – деп ят улан къолун берди.
Не этежегин билмей Рашит ренкли кагъызгъа къарай. Грамотаны оьр
мююшюнде Ленинни сураты, алды булан сыдра болуп Ленинчи комсомол
къазангъан алты да Орденни суратлары.
– Рашит, биз бир къуллукъгъа гелгенбиз, – деген Алибекни сёзлери ону
сесгендирип йиберди.
«Жанлар тарыкъ болажакъ, биринчилей тилей оьзю де» деп ойлады Рашит огъар къарагъан гьалда.
– Бизден болагъанны этербиз, айтыгъыз.
Алибек, де къонакъ да оьзюне тамаша тикленгенине ол адап къалды. «Не
айтма сюе шулар, мени сынама гелгенми, не этген?» О къаравну Рашит башгъачалай англады.
– Юрюгюз уьйге барайыкъ, тюш де болду, – деди.
– Рашит, сагъа нече йыл бола? – деп сорады къонакъ.
Бирден-бир тамаша болгъан Рашит:
– Тюнегюн йигирма дёрт битди, – деди.
– Юрюгюз, тувгъан гюнюмню де этип къояйыкъ.
– Савбол, Рашит. Булай зат бар: бизин экинчи секретарь башгъа ишге
чыгъа. Сен рази бусанг, тезде болажакъ сайлавларда ону ерине сени гёрсетме сюебиз, – деди Алибек.
Рашит бир къонакъгъа, бир де Алибекге къарап бир зат да англамай.
«Масхара эте буса, неге кюлемейлер? Англардым чы мен».
– Мен сизин англамайман.
– Шолай, Рашит, англамай не бар мунда? Алибек сени тийишли гёре де
разибит, райком партия да къаршылыкъ этмей, – деди къонакъ да.
– Сиз не сёйлейсиз? Районну тюгюл, юртну ишин де болмайбыз къуруп.
Менден секретарь боламы?
– Сен алгъасама, Рашит, ойлашып къара. Биз секретарь этип салма адам
табып болмай гелмегенбиз, сени тийишли гёргенге генгенбиз. Алгъасама,
22
ойлаш, – деди Алибек. – Тангала бизге билдир. Бридагъы-бир затны унутма,
булай случай яшавда гьар заман болмай. Ну, биз гетдик, аман къал.
– Я уьйге барайыкъар…
– Савбол, Рашит, сагъат бирде жыйыныбыз бар, – деп Алибек сагъатына
къарады.
«Тюшюммю, тюлюммю?» деп ойлай Рашит машинни артындан къарагъан гьалда. Алибек айтагъанны ону юреги башлап къабул этмей турду, тек
бара-бара тюрлю-тюрлю ойлагъа геле. Олар оьзюне неге гелгенни англама
сююп, ол этген чакъы ишин эсине ала.
Гьар ахшам ишден я машин, я автобус булан къайтагъан Рашит юртгъа
яяв тербенди.
Алгъасамай юрюй туруп Алибек айтгъанны англама сюе.
«Къайдан-къайдан мен гелгенмен эсине? Да, мен юртум учун оьзюмден
болагъанны этме къаст этгенмен. Ишде янгылышларыбыз да болгъан, амма
этген ишлерибиз де аз тюгюл. Эки йылны ичинде не де этме къарадыкъ, коллектив де къурулгъан. Буса да… Алибек айтгъанлай булай таклиф яшавумда
я болур, я болмас. Не этейим экен? Озокъда, кабинет, алдымда ишлейгенлер,
гьакимлик, кимни къувандырмай? Олай ишни ким сюймей?
Сюйген булан болуп къаламы? Районну жагьиллерини башын тутмакъ
учун яхшы билим тарыкъ, бажарагъан баш тарыкъ? Ёкъ, мен олай ишге гьазир тюгюлмен. Алибек биз комсомолну ишин тынч къургъан деп турадыр.
Яшланы къуршап бажаргъанча мени башымдан нелер гетгени янгыз магъа
белгили. О буса – район. Гьазир тюгюлмен».
Фермадан гелеген машин Рашитни къаршысына етишип токътады, минмекни билдирди, тек ол къолу булан гетмекни англатып, яяв юрюдю.
«Тангала, тангала жавап берме де герек. Анама, атама да сорайым, агъам
да не дей экен, шолар къаршылыкъ этмесе, балики, рази болурман. Ишлеп
болмай магъа не болгъан? Оьзюме чакъы билимим де бар, охума тюшермен.
Онда да болар чы магъа уьйретегенлер, ёлгъа салагъанлар, Алибек оьзю
бар. Да, Рабат? Ол нечик экен? Агъам чы рази де болур, тек атам-анам тамаша рази къалса. Мен шо хабарны арагъа чыгъаргъандокъ, билемен анам
неден башлажакъны. «Сени ишинг кёп арив. Армиядан къайтып сени янгы
гёрюп турабыз, биз де къартбыз, агъанг да абзардан чыкъгъан, сен де бизден къачма сюесен. Кимге тарыкъбыз да биз, къартлар» деп тарлыгъажакъ.
Шоланы хатирин де къалдырып, гертилей де, нечик гетерсен? Оьзюнг айры
кабинетде де олтуруп, машин булан да къыдырып, оьзюнгню тюзелген яшавунгдан да къуванып, къартланы нечик янгыз къоярсан? Неге олар янгыз
бола? Аллагьгъа шюкюр, агъам бар, къардашларыбыз бар, олар къарар, мен
де айгъа чыгъып гетмеймен чи. Къарайыкъ, бу ахшам бар зат чечилер. Алибекни хатирин де нечик къалдырарсан? Ол магъа этген чакъы яхшылыкъны
англама герек чи».
Фермагъа багъып барагъан машин къычыртып, ону ойларын бёлдю,
башы булан икрам этип, шофёрну саламын алгъан сонг, дагъы да ойлагъа
чомулду.
«Алибек булан ишлемек мени учун насип тюгюлмю? Ону бажарывлугъуна чы сукъланаман, янашасында болсам кёп затны дагъы да уьйренермен.
Нечик этме герек? Мени еримде Алибек нечик этер эди экен?».
Шо ойлар булан талаша туруп, ол юртгъа гирди.
23
Бешинчи бёлюк
Нечакъы къаст этсе де, Къазбек Рабатны юрегин елеп бажармай, олар айырылалар. Сюеген къызын оьзюнден айыргъан саялы Къазбек Рашитни яшавуна кёп
четимликлер этме къарай…
Рашит де, Рабат да юрт ягъадагъы терек бойда ёлугъуп, бир-бирине сыр чечелер…
I
Рашит Рабатны гёрмегени бир аз да бола. Жуманы узагъында бир-бирин