Latin

Къумукъланы Айтывлары ва Аталар Сёзлери - 24

Total number of words is 3686
Total number of unique words is 1551
37.8 of words are in the 2000 most common words
56.6 of words are in the 5000 most common words
64.5 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
Пасатлыкъдан арек бол.
Пастан байлыкъ – бир айлыкъ, бир айлыкъ байлыкъ учун дос-къардашдан айрылдыкъ.
Пастан байлыкъ – бир айлыкъ.
Пастан битди – бет къалды.
Пастан битер – бет къалар.
Пастан бишгенде пастанчы кар болур.
Пастан бишди – салкъын тюшдю.
Пагьмусузгъа бий болгъунча, пагьмулугъа къул бол.
Пачалар да аналарындан ялангъач тувгъанлар.
Пачалыкъ ёл – уллу ёл, адашып, шашып гетмес.
Пачалыкъ ёл – уллу ёл.
Пачанг къаргъа буса, ашайгъанынг покъ болур.
Пачанг сокъур буса, бир гёзюнгню къысып къой.
Пачасыз яшап бола ‒ акъчасыз яшап болмай.
Пашманлыкъ – жан авруву, къалгъаны – сан авруву.
Пашманлыкъ пачагъа да гелер.
Печни артында ятгъан булан къалач бишмес.
Пикири ачыкъны ою да ‒ ачыкъ.
Пил гётермесни тил гётере // Пил гётермейгенни тил гётерер.
Пилав – татывлукъну белгиси.
Пилав – татывлукъну, талав – оьчлюкню ишарасы.
Пилавдан къайтгъан къашыкъ сынсын.
Пилни де адамлар еге.
Писиревсюз анангны къызы оьлейим.
Писиревсюз къуллукъ – зая оьлюм.
Писиревсюз къуллукъ, – зая оьлюм, сагъа тюшген не намус.
Писиревюм – бир кепек.
Пис-пис тогъузавуч, гёзюнг гёрсюн, къарнынг тоймасын (къаргъыш айтыв).
Питнени къырдагъы – гьеч, къырылагъаны болмаса.
Питнечи къылда – экинчи йылда.
Питнечини башы, башда къанамаса да, артда къанар.
Питнечини гёзюне къара – оьзюне къарама.
Питнечини сёзю – ув.
Питнечини сёзюне къарама – гёзюне къара.
Питнечини сёзюне къарама – оьзюне къара.
Питнечини сёзюне къарама.
Питнечини тилинде – балы, тилчигинде агъусу болур.
352
Пичге «пич» демей – ямангъа «пич» дей.
Плансыз иш ‒ къолайсыз иш.
Покъ ашайгъан гишини къашыгъы белинде болур.
Покъ ашайгъан гишини къашыгъы янында болур.
Покъ хотгъайгъан къонгузакъ: сен ондан тайыш узакъ.
Покъгъа гирме, гирсенг, этек гётерме.
Покъгъа кюрек табылыр.
Покъгъа кюрек эсгимес.
Покъгъа тийсенг, ийис этер.
Покъдан ёкъ ‒ яхшы.
Покъдан тезек ‒ къолай.
Посагъа бийик болгъанмы?
Посагъадан атланмай, хабарынгны башлама.
Президент айтар ‒ депутат этер.
Пулу ёкъну гюню ёкъ, пулу кёпню досу ‒ кёп.
Пуч гишини къылаву да ‒ талавлу.
Пуч юрюген пуч оьлюр.
Пучлукъгъа гёре борчлукъ.
Пучну янашасыны янындан ярым ай арек.
Пысгъып янагъан отдан исси болмас.
Пысыллап янагъан от исив бермес.
Пысып турмакъ ‒ гьайгевню гьакъылы.
Р
Рагьат тёшегинде оьлмекден душман булан ябушуп оьлмек ‒ яхшы.
Рагьатлыкъ бошлукъда тюгюл.
Рагьатлыкъ сюйсенг, герти бол.
Рагьатлыкъда усталыкъ болмас.
Рагьатлыкъны анасы – загьмат.
Рагьатсыз юрюш – къатынсыз туруш.
Рагьму – бирлик бар ерде.
Рагьму къайда яшайсан? – Бирлик бар ерде.
Рагьмугъа рагьму – тёре, рагьму – адамгъа гёре.
Рагьмулу адам емишли терекдир.
Рагьмулу рагьмусу булан рагьатлыкъ табар.
Рагьмулукъ азда да, кёпде де тюгюл – хадирин билмекде.
Рагьмуну атасы – гьакъылдыр.
Рагьмуну гечи ёкъ.
Рагьмусуз адамдан рагьмулу ит ‒ яхшы.
Рагьмусуз атын къыйнар.
Рагьмусуз гиччини атар, уллуну сатар.
Рагьмусуз гишиден рагьмулу ит ‒ яхшы.
Рагьмусуз къол балагь салар башына.
Рагьмусузну ягьы ёкъ.
Разилик буса, къызы гьазир.
Разиликсиз бий де алмас халкъдан сый.
353
Раиятны92 азабы – ханны ажжалыны ачгъычы.
Раиятны гьалын башгъалардан сорама ‒ батырлардан сора.
Раствор бар ‒ керпич ёкъ, керпич бар ‒ раствор ёкъ.
Ренкине къарап ёлдаш бол.
Ругьну еси ‒ намус.
Рум ат буса да, азгъан ат арбаны тартмас.
Рушбат бергенни шагьаты шайлы сёйлер.
Рызкъы ‒ ишде, иш ‒ къолда.
Рызкъы герек буса, белинг талгъынча ишле.
Рызкъы ёкъ ерде берекет болмас.
Рызкъы кёкден авмай.
Рызкъы кёкден тюшмей.
С
Сабан салсанг, терен сал.
Сабан сюрген бел язар.
Сабан сюрегендей яшагъан.
Сабан сюрсенг – тюзде, къатын алсанг – гюзде.
Сабан тутгъан – бирев, къашыкъ тутгъан – бешев.
Сабан тутгъан ач къалмас.
Сабангъа баргъан – санлы аякъ.
Сабангъа егилген оьгюз оькюрмес.
Сабанлыкълар тюбю ‒ сари саз.
Сабанны тирилиги сюрюлгенине гёре болур.
Сабанчы бусанг, къазма бил – алим бусанг, язма бил.
Сабанчы иннырда танылыр.
Сабанчы йыласа, сабан къазапланар.
Сабанчы яз чачывны гюзде этер ургъасын.
Сабанчы янгурну сюер ‒ арбачы къургъакъны сюер.
Сабанчыны баш насиби ‒ оьгюз.
Сабанчыны гьалын туварчыдан сора.
Сабанчыны ёлдашы – хуржун.
Сабаны барны насиби бар.
Сабаны болмагъанны саламы болмас.
Сабаны ёкъну саламы да ёкъ.
Сабанын алгъан балтасын да урлагъан.
Сабанынг алтын буса да, гьайдамасанг, ач къаларсан.
Сабанынг алтын буса да, къызгъанып, гьайдамасанг, ач къаларсан.
Сабанында сёйлешген индырында гёнгюремес.
Сабанында сёйлешген иннырында гьёкюнмес.
Сабанында сёйлешген иннырында эришмес.
Сабий булан къарт бирдир.
Сабий тувса – гёрме бар, савгъатынгны берме бар.
Сабийликде уьйретмесенг, уллу болса, тюзелмес.
92
Раият ‒ шавхалны къолундагъы адам.
354
Сабийни тилин анасы билир.
Сабийсиз къатын – емишсиз терек.
Сабудан алып, сагьгъа тёк.
Сабур – женнетни ачгъычы, алгъасавлукъ – шайтан батгъычы.
Сабур – женнетни ачгъычы.
Сабур ‒ оьмюр хазнасы.
Сабур алтын буса, гьаракат ‒ инжи.
Сабур болсанг, озарсан ‒ сабурсуз болсанг, тозарсан.
Сабур етер муратгъа – сабурсуз къалар уятгъа.
Сабур женнетден чыкъгъан.
Сабур мурадына етер.
Сабур сонгун ойлашар.
Сабур тюбю ‒ саламат.
Сабур тюбю – сари алтын, гьёкюнюр алгъасагъан.
Сабур тюбю – сари алтын, сабургъа зат етерми?
Сабур тюбю ‒ сари алтын, саргъаймаса, неси алтын?
Сабур тюбю – сари алтын, уялар алгъасагъан.
Сабур тюбю – сари алтын.
Сабур тюбюне етер зат ёкъ.
Сабур чыдар ‒ сабурсуз йылар.
Сабур эрде эркеклик бар.
Сабур этген – мурадына етген.
Сабур этген етер муратгъа ‒ сабурсуз къалар уятгъа.
Сабур этген етер муратгъа ‒ сабур этмеген къалар уятгъа.
Сабур этген май ашар.
Сабур этген сююнюр – алгъасагъан сюрюнюр.
Сабур этген сююнюр.
Сабурланы иши бир де бузулмас.
Сабурланы иши сан да бузулмас.
Сабурлар сонгун ойлашар.
Сабурлар сонгун ойлашар: «сен-мен» десе, осал гирир кебине.
Сабурлу бусанг, озарсан ‒ сабурсуз бусанг, тозарсан.
Сабурлу озар – сабурсуз тозар.
Сабурлугъунгну ташгъа байла.
Сабурлукъ ‒ уьстюнлюкню ачгъычы.
Сабурлукъ булан бетьярыкълыкъ табар.
Сабурлукъ сакъ батгъычдыр.
Сабурлукъ этген – мурадына етген.
Сабурсуз, оьз аягъына сюрюнюп, йыгъылыр.
Сабурсузну иши ‒ тамурсуз.
Сабын алгъан балтасын да урлагъан.
Сабын тутгъан бузмаса, савут бузмас.
Сав адамгъа ярлылыкъ ёкъ.
Сав адамны къуллугъу битерми?
Сав адамны эби табыла – оьлген языкъ.
Сав адамны эби табылыр.
Сав бармакъгъа – чюпюрек.
355
Сав гишини къуллугъу битмес.
Сав гьакъыл енгмейген балагь болмас.
Сав заманда мал ‒ татли, баш авруса, жан ‒ татли.
Сав къалгъан амал этер.
Сав къалгъангъа амал болур.
Сав къалгъанланы эби бар // Сав къалгъанланы эби гелир.
Сав малны къуйругъун гесгенде йимик.
Савгъат савгъат этилинмей.
Савгъат этилген атны тюсюне къарамай.
Савгъатгъа берилген зат оьмюрлюкге сакъланагъангъа гьисапдыр.
Савгъатлы къонакъ – уьй еси.
Савгъатны сокъмакъларындан юрюгюнче, Сираткёпюрден оьтме рагьат: илбис
кёп.
Савда гёнгюн алмагъан йыламасын оьлгенде.
Савда сав буса, авругъанда да, оьлгенде де сав болур.
Савда сыйламагъан оьлгенде йылама.
Савдюгерге базар герек.
Савдюгерде дослукъ ёкъ.
Савдюгерде иман ёкъ.
Савдюгерни арты болур абдюгер.
Савдюгерчи йылкъы гьайдар.
Савдюгерчи къатын башлап эрине хыянат болур.
Савдюгерчини эсинде – байлыкъ, ярлыны эсинде – айлыкъ.
Савдюгерчини эсинде – байлыкъ.
Савлугъу бар салгъанны сан этер.
Савлугъу бек сакъланар ятгъынча чий ичгенни.
Савлугъум – баш байлыгъым.
Савлугъун сакъламагъан савлугъундан айрылыр.
Савлугъунг болмаса, мал гёзге гёрюнмей.
Савлугъундан да, байлыгъындан да пайдаланып бажармайгъан гишиге савлукъ
да, байлыкъ да негер тарыкъдыр.
Савлукъ – байлыкъ.
Савлукъ ‒ байлыкъдан артыкъ.
Савлукъ – инг уллу байлыкъ.
Савлукъ ‒ сатып алагъан зат тюгюл.
Савлукъ ‒ табиатны рагьматы.
Савлукъ болса, байлыкъ табылыр.
Савлукъ болса, иш табылыр.
Савлукъ буса, мал да, гьал да табылыр.
Савлукъ буса, мал табылыр.
«Савлукъ» деген – болжаллы гюн, аз заман.
«Савлукъ» деген – болжаллы гюн, аз заман: бир дюньяда эки къайтып
айланмай.
Савлукъ ёкъ буса, адамны яшавда да гёнгю болмай.
Савлукъ ёкъда сулагь ютар кавлугъунг.
Савлукъ сюйсенг, аз аша – яхшы чайнап, тез аша.
Савлукъ сюйсенг, аз аша // Савлукъ сюйсенг, кёп ашама.
356
Савлукъ сюйсенг, таза тур.
Савлукъ эшекде де бар: адамлыкъ герек.
Савлукъда хорлукъ ёкъ.
Савлукъдан уллу байлыкъ болмас.
Савлукъдан уллу байлыкъ къайда бар?
Савлукъну багьасы ёкъ.
Савлукъну бар заманда аямасанг, тас этгенде излеп тапмассан.
Савлукъну хадирин билмей бусанг, аврувгъа ачувланма.
Савлукъну хадирин гетген сонг билирсен.
Савмагъа инеги ёкъну къумасында93 айраны болмас. [Гьайдакъ диалект].
Савну бети – ярыкъ, оьлгенни бети – чарыкъ.
Савну эби табылыр – оьлген языкъ.
Савулагъан инекни бузаву кесилмас 94. [Гьайдакъ диалект].
Савунчуну къолундан сют тамар.
Савусгъан гелип уьйню ювугъунда къычырса, къонакъ гелер.
Савусгъан чарнагъанда бир сююнч болмай къалмай.
Савут гьар заман тарыкъ болмай.
Савут есине де явдур.
Савутлу адамгъа савутсуз булан ябушма ярамай.
Савут-сабанг ‒ санынгдыр, минген атынг ‒ жанынгдыр.
Савутсуз дав болмас.
Сагагъа салгъан эшек тегенек отлар.
Сагагъа салгъан эшек тегенек чёплер.
Сагъа – ялгъан, магъа – герти.
Сагъа айтгъан да ‒ бир, айтмагъан да ‒ бир.
Сагъа айтгъан да ‒ бир, къабурлагъа зурнай сокъгъан да ‒ бир.
Сагъа айтгъан да ‒ бир, оьлюге зурнай сокъгъан да ‒ бир.
Сагъа айтгъан да – бир, элге айтгъан да – бир.
Сагъа айтгъан да, тамгъа айтгъан да ‒ бир.
Сагъа айтгъанны ташгъа айтса, таш жанланар эди.
Сагъа айтып зая этмеге сёзюм ёкъ.
Сагъа аччы сёз айтса да, сен татли сёз булан жавап бер.
Сагъа башгъаны сырын айтгъан сени сырынгны башгъагъа да айтар.
Сагъа берилген эки къулакъ, бир тил: эки тынгла – бир сёйле.
Сагъа бишмей буса, магъа да гюймей.
Сагъа иелмейгенге югюнюп этме абур ‒ абурну да, сыйны да, къазанма герек
сабур.
Сагъа иелмейгенге югюнюп этме абур.
Сагъа къарап, мени гёре.
Сагъа къатты айтса да, сен йымышакъ сёз булан жавап бер.
Сагъа сёйлеген де ‒ бир, тамгъа сёйлеген де ‒ бир.
Сагъа сёйлеген де, къабурлагъа зурнай сокъгъан да ‒ бир.
Сагъа таш булан ургъангъа аш булан ур.
Сагъа тёгюлсе, магъа да чачылыр.
93
94
Къума (гьайдакъ диалектде) − адабият тилде ‒ хума.
«Сютден айрылмас» деген маънада.
357
Сагъа тынгламайгъан ерде сёйлеме.
Сагъа эр болур ‒ баланга ата болмас.
Сагъа явмай буса, мени де гюйдюрмей // Сагъа явмай буса, магъа да гюймей.
Сагъа яман сёйлесе де, сен йылы сёз булан жавап бер.
Сагъа яхшы къалай бёрк.
Сагъа яхшылыкъ этген адамгъа яхшылыкъ этмеге болмасанг, этген яхшылыгъын сама унутма.
Сагъалангъанланы гьакъыллысы – гюнагьлы // Сагъаллашгъанланы гьакъыллысы – гюнагьлы.
Сагъыш ‒ сари май тюгюл.
Сагьатчыны сагьаты ёкъ.
Сагьаты етгенде амал ёкъ.
Садагъа арандан чыкъмас // Садагъа сарайдан чыкъмас.
Садагъа этгенни оьмюрю узакъ болур.
Садагъалы уьйню хоншусу да гелишли болур.
Садагъангны савунгда эт.
Садагъаны caтып ал.
Садагъаны азы-кёбю болмас.
Садагъаны садагъасы гючлю бола.
Садагъаны сатып ал.
Садагъасына гёре зувабы, сёзюне гёре жавабы.
Садагъасына гёре зувабы, соравуна гёре жавабы.
Садагъасына гёре зувабы.
Садагъачы садагъачыны сюймес.
Садагъачыны жаны ‒ торбасында.
Садагъачыны торбасы ‒ тешик.
Саз ер ‒ яйлавгъа, къысгъа йип байлавгъа ярамай.
Саз ер яйлавгъа ярамас.
Сайлагъан ‒ сайгъа.
Сайлагъан ‒ сазгъа, йыгъылгъан бузгъа.
Сайлагъан ‒ сазгъа, кёп излеген азгъа.
Сайлагъан ‒ сазгъа, сыргъалагъан ‒ бузгъа.
Сайлагъан эрнин хабар.
Сайламай алма – санамай берме.
Сайлангъан гишини сай сёзю аз болур.
Сайлап берген сайлап алар.
Сакъ къалдырыр, сангырав алдырыр.
Сакъ сёйлесенг, тилинг сагъа беклик къаладыр ‒ бош сёйлесенг, балагьдыр.
Сакъ уьюне сав барар.
Сакъал гьакъыллыкъны аламаты тюгюл: сакъалы эчкиники де бола.
Сакъал текеде де бар.
Сакъалгъа къарама ‒ гьакъылгъа къара.
Сакъалсызны сёзю гьисапгъа алынмас.
Сакъалы ‒ узун, гьакъылы ‒ къысгъа.
Сакъалы акъ болгъан учун акъсакъал болмай.
Сакъалы болгъан булан супу болмас.
Сакъалы оьсген – гьакъылы оьсмеген.
358
Сакъалы узун ‒ гьакъылы къысгъа.
Сакъалы узун гишини гьакъылы къысгъа болур.
Сакъалы эчкини де бар – мыйыгъы мишикни де бар.
Сакъалы эчкини де бар.
Сакъалым ёкъ – абурум ёкъ.
Сакъалына инанып, имандан къалдыкъ.
Сакъла арбаны – гелер заманы.
Сакъла саламны – гелер заманы.
Сакъла саманны – гелер заманы.
Сакъла тонунг – гелер гюню.
Сакълагъанны сакъалына.
Сакълыгъын тас этген чычкъан – мишикге азыкъ.
Сакълыкъ – яшавну анасы.
Сакълыкъ къоркъув тюгюл.
Сакълыкъ сакъат этмес.
Сакълыкъгъа сокъурдан уьйрен.
Сал байлагъан сув гечер.
Салаланы сансызы – сандыгъында малсызы.
Салам бермек ‒ сюннет, салам алмакъ ‒ парз.
Салам булан сёз башлар.
Салам сатсанг, хоншунга сат: бир четенде оьзюнг олтурарсан.
Саламатлыкъ сакълагъан абур алар ‒ авлия сёйлеген къабур алар.
Саламатлыкъ сакълагъан абур алар.
Саламгъа – салам, каламгъа – калам.
Саламны биченден айырып болмай.
Саламы нечик буса, жавабы да шолай.
Саламына гёре жавабы.
Саламынг бар буса, отдан къоркъ.
Саламынга гёре къувугъунг, оьзюнгге гёре ювугъунг.
Салат95 болагъан унну, кюлню96 суву булан басмагъа тюше. [Терик диалект].
Салатавдан кёк кёкюресе, тюзге къара – къыбладан кёкюресе, тавгъа къара.
Салгъан къатынны табанлары алтын болур.
Салгъан чыгъар къазандан – салмагъан чыгъар сагьдан.
Салгъан чыгъар къазандан, салмагъан чыгъар сагьдан – къалгъан зат эпден гелер, бар буса, намус-ягьдан.
Салгъан чыгъар къазандан.
Салкъын юзлюден йылы сёз чыкъмас – сувугъан печден исси экмек чыкъмас.
Салкъын юзлюден йылы сёз чыкъмас.
Салкъынчы оьзден тюшюр гёзден.
Салмагъа сари токътай болмаса, чал бедевню юню азар.
Салмайгъан къатынынг «саламан» деме.
Самайлары – сари алтын, чачларын сирке басгъан.
Самалардан саллар созулмас ‒ сабурланы иши сан да бузулмас.
Самурсакъ баш гёммегенмен чи.
95
Салат – бирикмейген ун.
Кюлню мунда «эмен агъачны кюлю» деген маънада.
96
359
Самурсакъ баш гьажгъа баргъан булан татли болмас.
Самурсакъ етти аврувдан сав этер.
Самурсакъ нече керен гьажгъа барса да, ийиси таймас.
Самурсакъны гелин этгенде, къыркъ гюн ийиси чыкъмагъан // Самурсакъны
гелин этгенлер: къыркъ гюн ийиси чыкъмагъан.
Самъел97 болуп эшсе де, башынгны тыкъма икъгъа.
Сан авруса, баш тынглар – баш авруса, не тынглар?
Сан сав чакъы борч эсгимес.
Сан талмаса, жан талмас.
Санавгъа бар – сангъа ёкъ.
Санавгъа барбыз.
Санавгъа тюзбюз.
Санавсуз акъча болмай.
Санаву бар ‒ саны ёкъ.
Санамай, «сегиз» деме.
Санап бас аягъынгны – ойлап сёйле сёзюнгню.
Сангъа бар – санавгъа ёкъ.
Сангырав – бир янгъа, сокъур – бир янгъа.
Сангырав – эшитгенин, сокъур гёргенин айтар.
Сангырав бусанг, тилсиз къатын ал.
Сангырав да, тилкъав да ‒ бир йимик.
Сангырав да, тилсиз де бир йимикдир.
Сангырав кёп эшите ‒ сокъур кёп гёре.
Сангырав къулакъ эл бузар – ярым молла дин бузар.
Сангырав къулакъ эл бузар.
Сангырав къулакъда гюнагь ёкъ.
Сангырав учун эки керен намаз чакъырмас.
Сангырав эшитгенин айтар ‒ сокъур гёргенин айтар.
Сангырав эшитгенин айтар.
Сангыравгъа кёк кёкюремей ‒ сокъургъа яшмын яшнамай.
Сангыравгъа кёк кёкюремей.
Сангыравгъа салам берсенг: «Атангны жаны учун», – дер.
Сангыравгъа тюртюп къой.
Сангыравгъа тюшден ерли // Сангыравгъа тюшден сонг.
Сангыравгъа эки азан къычырмай.
Сангыравну алдында йырламас.
Сангыравну артына барма.
Сандыгъы кёп деп къыз алма.
Сандыгъы уллу деп къыз алма.
Сандыкъда малы кёп деп, яманны къызын алма.
Сандыкъда малы кёп деп, яманны къызын алма ‒ ял къуйругъу уллу деп,
ямандан айгъыр алма.
Сандыкъда себи98 кёп деп, яманны къызын алма.
97
Самъел ‒ Африкада ва Гюнбатыш Азияны чёллеринде болагъан къайнар къургъакъ
ел.
98
Себи ‒ къалымы, малы.
360
Саниат99 аш, сув тилемес ‒ оьзю берер.
Санларынг сав буса, юрегинг тав болур.
Санлы эрни садакъдан100 бил.
Саны бар ‒ жаны ёкъ.
Саны бар – сыпаты ёкъ.
Саны савну юреги ‒ токъ.
Саны сакъат сав болур – гьакъылы сакъат шав болур.
Саны ярты ‒ неден де ярты.
Саны ярты ярты тюгюл, гьакъылы ярты ‒ ярты.
Саным негьакъ сёгюлмес – къаным негьакъ тёгюлмес.
Санына бакъма – ичине бакъ. [Гьайдакъ диалект].
Санынг сав болса, юрегинг тав болур.
Сапда турмайгъан балта.
Сапны алгъан балтасын да урлагъан.
Сапсыз балта агъач чапма ярамас.
Сапун булан нечакъы жувса да, къара къаргъа акъ болмас.
Сари майгъа не сёз бар?
Сарсакъны ким де сагъынмас.
Сарын – сапсыз да маъналы.
Сатагъанны иманы ёкъ ‒ алагъанны амалы ёкъ.
Сатма билген алма да билир.
Сатма тюлкю терини, алып битмей сыдырып.
Сатмайгъан малынгны «сатаман» деме, салмайгъан къатынынг «саламан»
деме.
Сатмайгъан малынгны «сатаман» деме.
Сатыв – хатирни сюймей.
Сатыв булан гиши савлугъун сакъламас.
Сатыв къавгъасыз болмас.
Сатыв-алывны орта бойлу адам булан эт.
Сатывда къардаш болмас.
Сатывда хатир болмас.
Сатывда ювукъ болмас.
Сатывчу кёр сатмасын ‒ алывчу кёр алмасын.
Сатывчуну иманы ёкъ – алывчуну амалы ёкъ.
Сатывчуну къыйыны кёп тынчындан.
Сатывчуну сёзю ‒ итти, алывчуну гёзю ‒ итти.
Сатылгъан зат оьмюрлюкге тас болгъангъа гьисап.
Сатылгъан мал – атылгъан окъ.
Сатып алгъан самурсакъ саптагъына ерли бал болур.
«Сатып алгъанман», ‒ деп, малай101 сапун ашай болгъан.
«Сатып алгъанман», ‒ деп, ногъайлы сапун ашай болгъан.
Сатып алмагъан къул болмас.
Сатып ёл алгъан // Сатып ёл алма.
99
Саниат ‒ касбу.
Садакъ ‒ окъ-жая салынагъан къап, дорба.
101
Малай ‒ къуллукъчу.
100
361
Сатып макътавлар алма.
Сахават гиши – тюзелер иши.
Саякъ адам таякъ табар.
Саякъ айлангъан таякъ табар.
Саякъ гетди ‒ артындан таякъ гетди.
Саякъ ит я эт табар, я ону сюегин табар.
Саякъ итге ким де урар ‒ янгыз гиши есирдей турар.
Саякъ итге ким де урар.
Саякъ къалгъан таякъ табар.
Саякъ къатын уьй бузар.
Саякъ къыдыргъан таякъ табар.
Саякъ янашасын ян этер.
Саякъгъа – таякъ.
Саякъны янашасын ян этме.
Себепсиз зат болмас.
Себепсиз оьлюм болмас.
Себепсиз сув да сай болмай.
Себепсиз япыракъ да тербенмей.
Сегиз гюнге ‒ тогъуз байрам.
Сегиз инек сакълама – семиз инек сакъла. [Гьайдакъ диалект].
Сегиз оьгюз булан сабан салгъан ач къалмас.
Сегиз оьгюзден семиз оьгюз яхшы.
Сегиз сыйыр сакълагъанча, семиз сыйыр сакъла.
Сегиз эчкиге – сексен теке.
Сегиз эчкиге сексен теке.
Сегизден семиз ‒ яхшы.
Сёгюлген сёгюлмес ‒ сёкген сёгюлюр.
Сёз – авур, иш – енгил.
Сёз ‒ адамны дюньясыны баш белгиси.
Сёз – аякълы, баш – къулакълы.
Сёз – башгъа, иш – башгъа.
Сёз – бир гюнлюк, тил – оьмюрлюк.
Сёз – бир, къулакъ – эки.
Сёз – гёнгюлню гюзгюсю.
Сёз – гюмюш, йыр – алтын.
Сёз ‒ жанны дарманы.
Сёз – савутдан гючлю.
Сёз ‒ савутдан итти, садакъдан гючлю.
Сёз ‒ савутдан итти.
Сёз ‒ садакъдан гючлю.
Сёз – сёзге таянар.
Сёз ‒ сёзню иргъагъы.
Сёз – сюекден, таякъ этден оьтер.
Сёз авзудан чыкъгъан сонг, эл къопса да, тутулмас.
Сёз авзунгдан чыкъгъынча – сеники, чыкъгъан сонг – элники.
Сёз анасы – къулакъ, сув анасы – булакъ.
Сёз артындан сёз чыгъар, кёп сёйлесе, гёз чыгъар.
362
Сёз артындан сёз чыгъар.
Сёз атасы – къулакъ, сув атасы – булакъ.
Сёз атасы къулакъдыр ‒ сув атасы булакъдыр.
Сёз батмагъангъа гюлле де батмас.
Сёз башгъа – иш башгъа.
Сёз билесен, сёйле ‒ инансынлар; билмей бусанг, сёйлеме.
Сёз биревню авзундан чыгъар да, биревню къулагъына гирир.
Сёз болмаса, йыр болмай – йыр болмаса, кюй болмай.
Сёз болмаса, йыр болмай.
Сёз болмаса, тил де ёкъ.
Сёз булан аш бишмес.
Сёз булан ёлну арты табылмас.
Сёз булан макътангъанча, иш булан макътан // Сёз булан макътанма – иш
булан макътан.
Сёз булан пилав биширип болмай: дюгю де герек.
Сёз булан сыйлама ‒ аш булан сыйла.
Сёз булан тюгюл, иш булан гёрсет.
Сёз булан халкъланы къошма да болур, айырма да.
Сёз булан халкълар къошулмагъа да бола, айрылмагъа да бола.
Сёз герекмей – иш герек.
Сёз гесгенни къылыч гесмес.
Сёз гюйдюрген сав болмас.
Сёз гюмюш буса, иш – алтын.
Сёз десенг ‒ къап-къап, иш десенг, Гьаштархандан тап.
Сёз десенг ‒ къап-къап.
Сёз еринде айтылса, сёздюр.
Сёз есин табар.
Сёз жымчыкъ йимик: авуздан чыкъса, тутуп болмассан.
Сёз жымчыкъ тюгюл: авуздан чыкъса, тутуп болмассан.
Сёз жымчыкъ тюгюл: учурсанг, тутуп болмассан.
Сёз кёп болса, иш аз болур.
Сёз кёп ерде иш аз бола.
Сёз кёркю – айтыв.
Сёз къанатсыз учар.
Сёз къуш тюгюл: авуздан чыкъса, тутуп болмассан.
Сёз къуш тюгюл: учду буса – гетди.
Сёз къысгъа болсун – къол уста болсун.
Сёз отуз тишингни арасындан чыкъса, отуз адамгъа етер.
Сёз оьзюню тынглавчусун табар.
Сёз салайым алдынга – ким тынгласа, ол алсын.
Сёз салайым ортагъа – ким бажарса, ол алар.
Сёз сёз чыгъарар ‒ юмурукъ гёз чыгъарар.
Сёз сёзге таявдыр.
Сёз сёзден тувар.
Сёз сёзден чыгъар ‒ сёйлемесенг, неден чыгъар?
Сёз сёзден чыгъар.
Сёз сёзню айтдырыр ‒ юмурукъ гёзню чыгъарар.
363
Сёз сёзню айтдырыр.
Сёз сёзню ачар.
Сёз сёзню йыгъар.
Сёз сёзню табар.
Сёз сёзню тарта ‒ яхшы сёз юрекде ята.
Сёз сёзню тувдура ‒ масхара кюлкю чыгъара.
Сёз сёзню чыгъарар ‒ юмурукъ гёзню чыгъарар.
Сёз сёзню чыгъарар.
Сёз сёйлесенг, аз сёйле, ерине гёре тюз сёйле ‒ тюз сёйлеп болмай бусанг, яз
сёйлеме ‒ гюз сёйле.
Сёз сёйлесенг, аз сёйле, ерине гёре тюз сёйле.
Сёз сёйлесенг, ойлап сёйле.
Сёз сюекден оьтер, таякъ ‒ этден.
Сёз сюекден оьтер.
Сёз сюймейген (гиши) тирмен къургъан.
Сёз темирден оьтер.
Сёз тюлкюге етсе, тавукъ сакъ болсун.
Сёз хадирин билмеген оьз хадирин билмес.
Сёз халкъны тургъузур.
Сёз халкъны хозгъар.
Сёз юрекден чыгъар.
Сёз ярасы бителмес ‒ къылыч яра бителер.
Сёз ярасы сав болмас.
Сёз, авзунгдан чыкъса, эл къопса да, тутулмас.
Сёзге авур ‒ ишге енгил.
Сёзге инанма – гёзге инан.
Сёзге инанма – ишге инан.
Сёзге къазан ярашар ‒ намазгъа азан ярашар.
Сёзге къарама – къыйывуна къара.
Сёзге тутулгъан – ишден къутулгъан.
Сёзге уста ярыкъ юлдуз йимикдир.
Сёзде макътанма – ишде макътан.
Сёзден билгени.
Сёзден гьабижай да бола, сёз болатны да ирите.
Сёзден сёз тувар.
Сёзден сёз чыгъар.
Сёзден сёз чыгъар: сёйлемесенг не чыгъар?
Сёзлерден къурулгъан тав ишден къурулгъан тёбеге тиймей.
Сёзлеринг гюмюш буса, сёйлемей тургъанынг ‒ алтын.
Сёзлю отбашда берекет токътамас.
Сёзню – азы, къызны – назы яхшы.
Сёзню къысгъасы ‒ яхшы.
Сёзню – къысгъасы, йипни узуну ‒ яхшы.
Сёзню азы ‒ яхшы.
Сёзню айтма тюшмей артын ахтармай.
Сёзню алды къатты болса, арты татли болур.
Сёзню анасы – къулакъ, сувну анасы – булакъ.
364
Сёзню арты ёкъ.
Сёзню асили кетен къапда сакъланмай.
Сёзню атасы ‒ къулакъ.
Сёзню ачыгъы ‒ яхшы, ёлну ярыгъы ‒ яхшы.
Сёзню ачыгъы ‒ яхшы.
Сёзню багьасы ‒ тынглагъан.
Сёзню башы – къулакъ.
Сёзню башы – масхара.
Сёзню билген ишни де билир.
Сёзню бошуна атгъандан, бошалып ятгъан ‒ къолай.
Сёзню ерине гёре айтма тарыкъ.
Сёзню еси – авзу.
Сёзню инг де оьздени – айтмай англангъан сёздюр.
Сёзню кёбю – эшекге юк.
Сёзню кёплюгю ‒ гьакъылны азлыгъы.
Сёзню кёркю – айтывда.
Сёзню къанаты бар.
Сёзню къатлама: къатласанг, маънасы гетер.
Сёзню къувгъан сёзлюк болур.
Сёзню къызывунда айт.
Сёзню къысгъасы ‒ яхшы, бавну узуну ‒ яхшы.
Сёзню къысгъасы ‒ яхшы, йипни узуну ‒ яхшы.
Сёзню къысгъасы ‒ яхшы.
Сёзню къысгъасы татли болур.
Сёзню къысгъасы татывлу болур.
Сёзню онгун терслеген сыйы булан гёмюлмес.
Сёзню оьлчевю ‒ гьакъыл, гьакъылны оьлчевю ‒ сёз.
Сёзню сёз ачар.
Сёзню сёйлеген ерде къалгъаны ‒ яхшы.
Сёзню сонгу – башындан белгили.
Сёзню сюйген сёз табасы болур.
Сёзню сюйген семирмес.
Сёзню сюйгенни башы ‒ сёзлюк.
Сёзню тамакъда тангла: башын къой, артын англа.
Сёзню тилмачы гёздюр.
Сёзню туврасы ‒ яхшы.
Сёзню туврасы темирни тешер.
Сёзню тузу – айтыв.
Сёзню тынглайгъангъа айт.
Сёзню тюбюн сёз табар.
Сёзню тюзю – айтывда.
Сёзню тюшюнюп сёйле.
Сёзню хозгъасанг, сёз чыгъар.
Сёзню эшитеген – къулакъ, сув болагъан ер – булакъ.
Сёзню яхшысы ‒ балдан да татли.
Сёзню, кёп ойлашып, сонг айтмалы.
Сёзчю сёзден эринмес.
365
Сёзю ‒ бир тюрлю, иши ‒ бир тюрлю.
Сёзю – гьакъ, юзю – акъ.
Сёзю – сёз, айтгъаны – айтгъан.
Сёзю ‒ татли, юреги ‒ къатты.
Сёзю ‒ уллу, оьзю ‒ гиччи.
Сёзю – хош, кисеси – бош.
Сёзю барда сеси ёкъ ‒ тили барда эси ёкъ.
Сёзю барда сеси ёкъ.
Сёзю булан йыбата – экмек бермей, узата.
Сёзю булан сюйдюре ‒ гёзю булан гюйдюре.
Сёзю гьакъны юзю ‒ акъ.
Сёзю де ‒ бир, оьзю де ‒ бир.
Сёзю де бар, оьзю де бар.
Сёзю сёзге ошамай ‒ авзу бир де бошамай.
Сёзю сёзге ошамай, авзу бир де бошамай ‒ шолай болгъунча адам, оьлсе
къолай, яшамай.
Сёзю сёзге ошамай, авзу сёзден бошамай.
Сёзю сёзге ошамай, амма авзу бошамай.
Сёзю сёзге ошамай, амма авзу токътамай.
Сёзю чалт гиши пагьмулу болур.
Сёзю ялгъанны гертиси де – шек-шек.
Сёзю ялгъанны гертиси де шекли болур.
Сёзю яман гишини гёзю яхшы боламы ‒ гёзю яман гишини оьзю яхшы
боламы?
Сёзю яман гишини гёзю яхшы боламы?
Сёзю яманны оьзю ‒ яман.
Сёзюм сёздюр.
Сёзюнг авзунгдан чыкъгъынча, ону еси – сенсен.
Сёзюнг булан ишинг бир болсун.
Сёзюнг булан макътанма – ишинг булан макътан.
Сёзюнг гюмюш буса, ишинг – алтын.
Сёзюнг де, ишинг де бир болсун.
Сёзюнг къысгъа болсун – къолунг уста болсун.
Сёзюнг оьлгюнче, оьзюнг оьл.
Сёзюнгню гишиге айтгъанча, тузу бармы, ойлашып къара.
Сёзюнгню къайтарып айтсанг, маънасы гетер.
Сёзюне бакъма – ишине бакъ. [Гьайдакъ диалект].
Сёзюне гёре ‒ жавабы, садагъасына гёре ‒ зувабы.
Сёзюне инанма – ишине къара.
Сёзюне къарагъанда ‒ токъ, гёзюне къарагъанда ‒ ач.
Сёзюне къарама – ишине къара.
Сёзюне къарама – къыйывуна къара.
Сёзюне ялгъан къошагъан гиши бир заманда да талайлы болмас.
Сейир сесден чыгъар – яманлыкъ терсден чыгъар.
Сёйлевчю агьмакъ буса, тынглавчу гьакъыллы болма герек.
Сёйлевчю тапма къыйын тюгюл – тынглавчу тапма къыйын.
Сёйлеген – гюмюш, тынглагъан – алтын.
366
Сёйлеген булан сёз битмес // Сёйлеген учун сёз битмес.
Сёйлеген тутула ‒ сёйлемеген къутула.
Сёйлеген чакъы сёз кёп болур.
Сёйлегенче адамны гьакъылы билинмес.
Сёйлей туруп ашама – ашай туруп сёйлеме.
Сёйлей туруп ашама.
Сёйлейген авлия буса, тынглайгъан гьакъыллы болма герек.
Сёйлейген билмей ‒ билеген сёйлемей.
Сёйлейген гиши агьмакъ буса да, тынглайгъан гьакъыллы болма герек.
Сёйлейген дели буса, тынглагъан гьакъыллы болмагъа герек.
Сёйлейген ерде сёзсюз болма.
Сёйлейген сёзюнгню адамгъа гёре сёйле.
Сёйлейген чача – тынглайгъан ора.
Сёйлейгенге бакъма – сёйлетегенге бакъ.
Сёйлейгенде – алда, ишге етсе – артда.
Сёйлейгенде авзунгну оьлчеп ач.
Сёйлейгенде сёзлери къапгъа сыймай.
Сёйлейгенде сёзлери къапгъа сыймай ‒ ишлейгенде шолай болма ким къоймай.
Сёйлейгенинг сакъ сёйле: авуз ‒ бир, къулакъ ‒ эки.
Сёйлей-сёйлей, сёз чыгъар – тюрте турса, гёз чыгъар.
Сёйлей-сёйлей, сёз чыгъар.
Сёйлеме ‒ тынч, ишлеме ‒ къыйын.
Сёйлеме билмейген оюнну бузар.
Сёйлеме билмек – яхшы, тынглап билмек – ондан да яхшы.
Сёйлемеге билмеген согъуп къачар.
Сёйлемеге билмей бусанг, пайдасыз сёйлеме.
Сёйлемеге билмей бусанг, сёйлемей тур.
Сёйлемеге билмейген лакъырны бузар.
Сёйлемеге уьйренген – тынглама да уьйрен.
Сёйлемек – гюмюш буса, сёйлемей турмакъ – алтын.
Сёйлеп билеген тынглап да билир.
Сёйлеп билмеген сёгюп къачар.
Сёйлеп билмеген сёз гелтирир.
Сёйлеп билмеген сугъуп къачар.
Сёйлеп билмей бусанг, пысып тур.
Сёйлеп билмей бусанг, сёйлемей турмагъа сама уьйрен.
Сёйлеп билмей бусанг, тынглап билмеймисен.
Сёйлеп билмейген авуздан тилсиз авуз ‒ къолай.
Сёйлеп билмейген сёгюп къачар.
Сёйлеп билмейген сёз бузар.
Сёйлеп билмейген сёзюне батар.
Сёйлеп билмейген созуп къачар.
Сёйлеп билмейген уруп къачар.
Сёйлеп болмагъан сёгюп къача – уруп болмагъан тюртюп къача.
Сёйлеп болмагъан сёгюп къача.
Сёйлеп болмагъан сугъуп гетер.
Сёйлеп болмай бусанг, пысып бол // Сёйлеп болмасанг, пысып бол.
367
Сёйлеп болмайгъан адам ‒ инсанны инг языгъы.
Сёйлеп гёрсетме – ишлеп гёрсет.
Сёйлер сёзюнг сёйлеп айт, дёрт де янгъа гёзлеп айт.
Сёйлер сёзюнг сёйлеп айт, дёрт де янгъа къарап айт.
Сёйлер сёзюнг тюзлеп айт, дёрт де янынг гёзлеп айт.
Сёйлесем ‒ бир хайыр, сёйлемесем, эки ‒ хайыр.
You have read 1 text from Kumyk literature.
Next - Къумукъланы Айтывлары ва Аталар Сёзлери - 25