Latin

Къумукъланы Айтывлары ва Аталар Сёзлери - 16

Total number of words is 3792
Total number of unique words is 1463
36.9 of words are in the 2000 most common words
55.4 of words are in the 5000 most common words
64.1 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
Инсангъа борчлу болма: «сонг берермен», – деп, алма.
Инсанлагъа гюч береген илмудур.
230
Инсанлыкъ ‒ къылыкъланы инг де асилидир.
Инсанлыкъны инг де асили – гьакъыллыкъ.
Инсанны ‒ юзюнден, оьгюзню мююзюнден тутар.
Инсанны азатламакъдан уллу ва сыйлы борч болмас.
Инсанны иш безей, авузну тиш безей.
Инсанны иш безей.
Инсанны иши – гьакъылына гёре.
Инсанны хадирин инсан билир.
Инсансан ‒ элге оша, юз элли минг йыл яша.
Инсансан ‒ элге оша.
Инсап къылыкъланы инг де аривюдюр.
Инсаплы адамны тили ‒ таза.
Инсаплы къатын – сёзюнден белгили.
Инсаплыны тили – таза.
Ириялыкъ да ‒ аривлюк.
Исбайы адамгъа гьар не зат да яраша.
Исбайы болмакъ чачдандыр.
Исбайы ичинден къартыллар.
Исбайы къатын – къыр безевю, гьакъыллы къатын – уьй безевю.
Исбайы онгмас ‒ исси онгар.
Исбайы сувукъ болмас – къартыллар.
Исбайы тонгар ‒ эсги онгар.
Исбайыгъа насипни ел гелтирир.
Исбайылыкъ гьакъылдан оьтеген гезиклер кёп.
Исбайылыкъ чачдандыр.
Исбайылыкъ чачдандыр ‒ арив болмакъ къашдандыр.
Исбайылыкъ, не опуракъ гийсенг де, бузулмай.
Исбайыны илыкъгъаны – оьлгени.
Исбайыны ирисин эл гелтирир.
Исси ашгъа «бисмилла».
Исси гелер ер булан ‒ сувукъ гелер ел булан.
Исси гийим эт йылытыр ‒ исси сёз бет йылытыр.
Исси гьабижай, сувукъ сув – тиш агъусу.
Исси гьабижай, сувукъ сув – тиш агъусу; къарт гишиге яш къатын – уьй
агъусу.
Исси сюек сындырмас.
Исси ятдырыр ‒ сувукъ чапдырыр.
Иссиден сюек сынмай.
Иссилик яй чилледе къысар.
Иссиликде таш да чартлар.
Ит – адамны къурдашы.
Ит – биченни уьстюнде: оьзю де ашамай, ашайгъанланы да къоймай.
Ит – итге, ит – къуйругъуна.
Ит ‒ итни, эшек эшекни сюер.
Ит ‒ итни, эшек эшекни якълар.
Ит ‒ къойчуну къулагъы.
Ит ‒ къойчуну ёлдашы.
231
Ит ‒ тойгъан еринде яхшы.
Ит – тойгъан еринде, эр – тувгъан элинде.
Ит ‒ тойгъан ерине, игит ‒ тувгъан ерине.
Ит «хапмас» деме.
Ит адамны къулагъыдыр.
Ит айгъа къарап гьаплар.
Ит айтгъан: «Дагъы йыл уя этермен», – деп, янгыдан къышны заманы гелгенде:
«Баягъы кюйде къышны арба тюпде оьтгерермен», – деп къоя.
Ит асырагъанны бёрю тапмас.
Ит атасын да танымас.
Ит атасын танымас.
Ит аягъына ит басмас.
Ит баласы ‒ итге яхшы, къуш баласы ‒ къушгъа яхшы // Ит баласы ‒ итге,
къуш баласы ‒ къушгъа.
Ит баш сугъагъан ер тюгюл.
Ит башлап итни таныр, сонг буса есин таныр.
Ит болмагъан ерде тюлкю кёп болур.
Ит боранлы гюн къутурур.
Ит булан къурдаш болсанг, таякъны ташлама.
Ит булан къурдаш болсанг, янынгда таягъынг болсун.
Ит булан къуюгъа тюшгендей.
Ит булан ятгъан бит булан турар.
Ит булан ятгъан бюрче булан турар.
Ит бурнундан улур.
Ит гебенде ята эди: оьзю де ашамай эди, инекни де ашама къоймай эди. [Гьайдакъ диалект].
Ит гёзю тютюн гёрмес ‒ гёрсе де бютюн гёрмес.
Ит гёрмесе, гьапламас.
Ит гетер ‒ бёрю гелер.
Ит гётермес ‒ ирк гётерер.
Ит гетип, бёрю гелди // Ит гетсе, бёрю гелер.
Ит гьавда сыналар.
Ит гьамар сакълай ‒ мишик къазан сакълай.
Ит гьаплай деп, ёлавчу ёлдан къайтмас.
Ит гьаплайгъан ерде адамлар болмай къалмай.
Ит гьаплар – кериван гечер // Ит гьаплар ‒ кериван юрюр.
Ит гьаплар – кериван гечер, кёп сёйлеген шорпа ичер.
Ит де оьз юртюн биле.
Ит де оьзюню еринде арслан йимикдир.
Ит деме ‒ къуйругъу ёкъ, сыйыр деме ‒ мююзю ёкъ.
Ит ёкъ ерде къоян да макътанар.
Ит ёкъ ерде тюлкю юрюр. (Абурлу ёкъ ерде абурсуз тёрге чыгъар деген
маънада).
Ит ёлукъса, тебип тайдыр – донгуз ёлукъса, ёл бер.
Ит есисин хабар.
Ит игитге гьаплар ‒ къоркъачны хабар.
232
Ит излеген итге ёлугъур, ат излеген явгъа ёлугъур, къыз излеген тойгъа
ёлугъур.
Ит излеген итге ёлугъур.
Ит итге буюрур, ит де къуйругъуна буюрур.
Ит итге буюрур.
Ит итге гьаплар.
Ит итдей оьлюр.
Ит итден оьлюр.
Ит итлигин къоймас.
Ит итлигин этер.
Ит итлигин этмей къоймас.
Ит итлигин этмей турмас.
Ит итни ашамас.
Ит итни аягъын басмас.
Ит итни къуйругъун хапмас.
Ит итни къуйругъуна басмас.
Ит итни сынамас.
Ит итни таныр, сонг буса есин таныр.
Ит итни хапмас.
Ит ким ашатса да, рази.
Ит къанлы болсун ‒ игит жанлы болсун.
Ит къарт болур ‒ гючюк ит болур.
Ит къоркъачны хабар // Ит къоркъачгъа хабар.
Ит къоркъмайгъангъа гьаплар, къоркъачгъа хабар // Ит къоркъачгъа хабар ‒
къоркъмайгъангъа гьаплар.
Ит къуйругъун гесгенге амыракъ болур.
Ит къуйругъун гесгенге ий болур.
Ит къуйругъун гесгенге ялыныр.
Ит къуйругъун гесгенни ялар.
Ит къуйругъун чююре.
Ит къуйругъуна етгенде юзюр.
Ит къутурса, есин хабар.
Ит къышда: «Яйгъа чыкъсам, сюеклерден уя тигер эдим», – дей болгъан, яз
гелгенде унутуп къала болгъан.
Ит мурдар оьлюр.
Ит оьз орамында – арслан.
Ит оьзю ит экенни билсе, юреги ярылып, оьлюр эди.
Ит оьзюню къуйругъун оьзю гётермесе, ону ким гётере?
Ит оьзюню нажжас билмес ‒ билсе, межигитге гирмес.
Ит оьлгенге бёрю йыламас.
Ит оьлсе, еси чыгъар.
Ит оюну – ит булан.
Ит семирсе, къутурур.
Ит сени гёргюнчеге, сен итни гёрсенг, къолай. [Къоянны сёзлери].
Ит сюекден къачмас.
Ит сюекни сайлагъандай.
Ит тартар ‒ бёрю йыртар.
233
Ит териге гирдинг буса, ‒ гьапла.
Ит тийгенни ит ашар.
Ит тойгъан ерин излей ‒ эр тувгъан ерин излей.
Ит тойгъан ерин излер.
Ит тойгъан ерине алгъасар.
Ит тойса, есине чабар.
Ит тутгъан сюек итни авзунда ‒ яхшы.
Ит улугъан булан Айгъа зарал берерми? // Ит улугъан булан Айгъа зарал болурму?
Ит улур – майдан къалар, йигит оьлюр – жан къалар. [Терик диалект].
Ит улуса, бёрю гелер.
Ит уясында оьзюн арслан гёрюр.
Ит хапгъан ичинден гююр.
Ит хапгъан ичинден ичгъыныр.
Ит хапмас ‒ ат тепмес деме.
Ит чаба деп, бит чаба.
Ит чайнагъан – итге.
Ит чайнагъан сюек ‒ итге.
Ит экмек бергенге хабар.
Ит юрюр ‒ ел сюрюр.
Ит яраны тили булан ялап къолай эте.
Ит яшгъа тиймес.
Ит, гёрмей, гьырылламас.
Ит, нечакъы нас, нажжас буса да, денгизни сувун булгъамагъа болмас.
Ит: «Къышдан яйгъа чыкъсам, сюеклерден тёшек этер эдим», – дей болгъан, яз
гелгенде унутуп къала болгъан.
Итге – ит оьлюмю.
Итге «гьырт» деген де, мишикге «шит» деген де бугъар барып тие.
Итге арыкълыгъын билдирмес учун, бёрю сыртын гёпдюрюр // Итге арыгъын
билдирмей, бёрю сыртын гёпдюрген.
Итге атылгъан сюек йимик.
Итге берсенг ашынгны, итлер ашар башынгны ‒ эрге берсенг ашынгны, эрлер
сыйлар башынгны.
Итге берсенг ашынгны, итлер ашар башынгны.
Итге гёре ит болма.
Итге де намус герек, къазанны башы ачылса. [Терик диалект].
Итге ит оьлюм.
Итге итдей оьлюм.
Итге сюек булан ургъан учун гьанцылламас.
Итге урма агъачы ёкъ, хамур басма уьлепе уну ёкъ.
Итге урма агъачы ёкъ.
Итге урма таягъы ёкъ.
Итге чарыкъ тиксенг, оьзю ашар.
Итге чарыкъ этсе, къулагъын оьзю чайнар.
Итге чарыкъ этсенг, оьзю ашар.
Итден – гючюк, эшекден къодукъ торайыр.
Итден де, атдан да, яман къатындан да Аллагь сакъласын.
234
Итден ит тувар.
Итден къалгъанны арслан ашамас.
Итден къалгъанны мишик ашамас.
Итден къоркъгъан тиленчи болмас.
Итден къоркъгъан садагъачы болмас.
«Итден къутуламан», ‒ деп, бёрюге тутулма.
Итден къутулгъан къоян йимик.
Итден сюек артмас.
Ити бар къонакъ сыйынмас.
Ити яман атып къутулур ‒ аты яман сатып къутулур.
Ити яман атып къутулур ‒ аты яман сатып къутулур ‒ хоншусу яман къачып
къутулур.
Итинг гишини хапгъынча, оьзюнгню хапсын.
Итинг яман буса, сатып къутулурсан.
Итинг яман буса, сатып къутулурсан ‒ тилинг яман буса, нечик къутулурсан?
Итингни сыйласанг, халинге чычар.
Итлеге шорпа тёкгенде йимик.
Итлени арасына гирсенг, итдей улурсан // Итлени арасына тюшсенг, итдей
улурсан // Итлени арасына тюшсенг, улурсан.
Итлер бир-бири булан ябуша буса, уручу абзаргъа тартынмай гирир // Итлер
бир-бири булан ябушса, уручу абзаргъа рагьат гирир.
Итлер булан турсанг, ит йимик гьапларсан.
Итлер де билмей гьапламай.
Итлер жыйылгъан ерде гьыр-мыр кёп болур.
Итлер къайыр болгъанлы, таякълар багьа болгъан.
Итли къонакъ сыйынмас.
Итлигин этер итлер ‒ дюньялагъа ой салгъан аман къаралсын Гитлер.
Итлигин этер итлер.
Итни гьавгъа баргъанда сынар.
Итни авзуна таякъ сугъуп гьаплатма.
Итни авзуна таякъ сукъса, гьырыллар.
Итни авзундан сюек алып болмай // Итни авзундан сюекни алып болмас.
Итни авзундан сюек алып болмай.
Итни авзундан сюекни чыгъарып алгъан йимик.
Итни авлиясы сокътагъа умут этер.
Итни авлиясы, сокътагъа умут этип, шорпадан да къуру къалар.
Итни агъайы болмас.
Итни агъы да, къарасы да – бир.
Итни агъы да, къарасы да итдир.
Итни агъы-къарасы болмай.
Итни акъайы болмас.
Итни атасы ‒ минг, анасы ‒ бир.
Итни ачувун не сюек, не таякъ басылтыр.
Итни баласы ит болур.
Итни башын енгсенг, къуйругъу оьзю енгилир.
Итни башын ит ашар.
Итни башын сыйпасанг, къуйругъун къымылдатар.
235
Итни гёргенде, таякъ эсинге тюшюр.
Итни гьавгъа баргъанда сынар, игитни ‒ явгъа баргъанда.
Итни гьавгъа баргъанда сынар.
Итни гьайгевю кёрюкдеги чудугъа умут этер.
Итни гьайгевю чудугъа умут этген.
Итни гьаплайгъанындан къоркъма ‒ гьапламайгъанындан къоркъ.
Итни гьырыллагъаны ‒ саламлашгъаны.
Итни дерти – сюекде.
Итни индемеси – яман.
Итни къаргъышы бёрюге етмес.
Итни къарты – бёрюге аш.
Итни къуйругъун тутгъан сувда батылыр.
Итни къуйругъун тутгъан сувда батылыр ‒ атны къуйругъун тутгъан ягъагъа
атылыр.
Итни къуйругъундан тутгъан сувдан гетер.
Итни къызбайы уру гетгенден сонг гьаплар.
Итни къылычы – авзунда.
Итни къылычы – шорпа, атны къылычы – арпа.
Итни семиртсенг, сени хабар.
Итни сыйпасанг, къолунгну ялар.
Итни сынар гьавгъа баргъанда, игитни – давгъа баргъанда.
Итни тилеги къабул болса, кёкден сюек явар.
Итни тилеги къабул буса, кёкден сюеклер явар эди.
Итни тилегин къабул этсе, кёкден сюеклер тюшюр.
Итни тили ‒ ярасына дарман.
Итни тюйсе, мишик сююнюр.
Итни тюйсенг, мишик сююнюр.
Итни хапгъанын гёрген ‒ еси.
Итни эркелетсенг, къолунгну ялар.
Итни этге тойдурсанг, къутурур.
Итни яманын гючюк талар.
Итнигюн – сапаргъа яхшы гюн.
Итнигюн итдей болур.
Итсиз абзар – сангырав.
Итсиз авул болмай.
Итсиз къоян тутулмай.
Итсиз сирив болмас.
Итсиз сиривге бёрю гирир.
Итсиз сиривге бёрю тюшюр.
Итсиз сиривге бёрю чабар.
Итти бичакъ – къынгъа оьч, ялгъан сёз – жангъа оьч.
Итти бичакъ – къынгъа оьч.
Итти бичакъ – къында яхшы.
Итти сёзню къылыч гесмес.
Ихтиярлы гиши – бар гиши, ихтиярсыз гиши – ёкъ гиши.
Ихтиярлы гиши – ихтибарлы гиши.
Ич бузулса, ят озар.
236
Ич ел – пич ел.
Ич ел ичин ачар ‒ баш ел балагь салар.
Ичген адам айыкъгъынча – бютюн авулгъа пача.
Ичген адам тойгъанча – бютюн авулгъа пача.
Ичген ичиндегин ойлар, айыкъ ‒ гьакъылындагъын.
Ичген ичиндегин ойлар.
Ичген эр гьаракъы ичмес ‒ къатынны гёзьяшын ичер.
Ичгенге денгиз тобукъгъа геле.
Ичгенге сорама: оьзю айтар.
Ичгенни ичи гюер.
Ички ичме: бары да яманлыкъланы анасы ичгидир.
Ичдим шарап ‒ болдум харап.
Иче бусанг, ич – гьакъылынгны ичме.
Ичегенлер булан олтурсанг, къутулмассан давундан.
Ичи гетгенни иштаны билир.
Ичи къараны юзюнде нюр болмас.
Ичилген ерде тёгюлме де тёгюлюр.
Ичилип этилген иш ич-бавурну аямай.
«Ичимдеги ‒ тышымда» деп, яшайгъан заман тюгюл.
Ичимден чыкъды хата ‒ къайда барайым сата?
Ичингде от янса да, тютюнюн чыгъарма.
Ичингдегин ичингде чиритме.
Ичингден чыкъгъан йылан буса да, белинге байла.
Ичинде жаны барны башында ажалы бола.
Ичиндеги битген сонг, ит ашасын хуманы.
Ичиндегин ичингде чиритме.
Ичинден сакъал чыкъгъан.
Ичип билмеген гьакъылын ичер.
Ички авуртар башны.
Ички ичге гирсе, гьакъыл тышгъа чыгъар.
Ички ичдегин айтдырыр.
Ички ичден чыгъарар ичгенни бар гьюнерин.
Ички ичден чыгъарар ичгенни гьар гьюнерин.
Ички ичин чыгъарар.
Ички ичингдегин чыгъарар.
Ички ичиндегин айтдырыр.
Ички ичине гирсе, ичиндегин чыгъарар.
Ичкиге салам берсенг, савбол эт гьакъылынга.
Ичкини аввалы – гюч, ахыры – пуч. (Авлетлер кёмеклешмей деген маънада).
Ичкини алды къувана, арты ‒ жыгъана.
Ичкиники ‒ тири, артыкъ ичген – итимни бири.
Ичкичи авзун кепдирмес ‒ уьюне чёп де гелтирмес.
Ичкичи адам той бузар ‒ саякъ къатын уьй бузар.
Ичкичи адам той бузар.
Ичкичи бёркюн гьаракъыгъа сатар.
Ичкичи булан дос бусанг, ичексиз къаларсан.
Ичкичи ишлеме сюймес.
237
Ичкичини ичиндеги ‒ тышында.
Ичлер булан ят бусанг, ятлар минир яврунга.
Ичмеге суву ёкъ.
Иш ‒ адамны къанаты; къанатлы бол, къанатлы!
Иш ‒ билгенники, къылыч ‒ тутгъанныки // Иш – билгенни, къылыч –
тутгъанны. [Гьайдакъ диалект].
Иш ‒ кёп, кёмюр ‒ аз; уста ‒ кёп, темир ‒ аз.
Иш адамдан къоркъа ‒ адам ишден къоркъмай.
Иш адамдан къоркъар.
Иш адамны адамлыгъын танытыр.
Иш адамны билимин де тишей, берекетин де болдура.
Иш адамны гюзгюсюдюр.
Иш алда болса, авзунг балда болур.
Иш атынгны айтдырыр.
Иш бар ерде аш бар.
Иш бар ерде хата болур.
Иш батырдан къоркъар.
Иш башгъа ‒ сёз башгъа.
Иш башлагъанда макътанма.
Иш башлагъанда макътанма ‒ иш битгенде макътан // Иш башында макътанма
‒ иш битгенде макътан.
Иш башында макътанма.
Иш бел язар.
Иш билген ‒ тизир, билмеген ‒ бузар.
Иш билекде тюгюл, – юрекде.
Иш билмеген иш уьстюнде оьлген.
Иш билмейли, гьакъыл билмессен.
Иш битген сонг ойнама ярай.
Иш битгенде насигьат берегенлер кёп болур.
Иш битгенде, маслагьатчылар кёп бола.
Иш битдиргенни иши битер.
Иш битмейли, гюч битмес.
Иш битмейли, дерт битмес.
Иш булан вакъти тез гете.
Иш булан заман тез гете.
Иш буюрса, – бугъа, бурнун гьар затгъа сугъа.
Иш буюрса, буюгъа, бурнун гьар затгъа сугъа.
Иш гёрсе, акъсай – сув гёрсе, сувсай.
Иш гёрсе, акъсай.
Иш гишини – гюзгюсю.
Иш гишини гиши этер.
Иш гьакъыллыны табар ‒ гьакъыллы ишни табар.
Иш ёлдашлар – къардашлар.
Иш ишге уьйрете.
Иш ишдир, ишни таманы ‒ ишни ёкъдур ер къазмакъдан яманы.
Иш къайратлыдан къоркъар.
Иш къалдыргъан ‒ ял алдыргъан.
238
Иш къачагъан зат тюгюл.
Иш къылычы – иштагьлыкъ.
Иш оьзю уьйрете.
Иш сени енгмесин ‒ сен ишни енг.
Иш сынавда тюгюл ‒ бажарывлукъда.
Иш сюйген онгар ‒ сюймеген тонгар.
Иш сюйгенде эл сюйген.
Иш сюйгенни даражасы артар.
Иш сюйгенни даражасы артар ‒ ишсюймесни бузукълугъу артар.
Иш сюйгенни эл сюер.
Иш сюймеген гюн гёрмес.
Иш сюймеген гюн этмес.
Иш сюймейген гишиден кюрт салгъан тавукъ ‒ яхшы.
Иш сюймейген гюн гёрмес.
Иш тапшурмакъ – гьюнер тюгюл, ишни этмек – гьюнер.
Иш тапшурса, буюгъа, бурнун гьар затгъа сугъа.
Иш тюшген ерде ишле ‒ аш тюшген ерде аша.
Иш устадан къоркъар // Иш устасындан къоркъар.
Иш хабарны сувума къоймай.
Иш этип билмейгенни тили узун болур.
Иш этмеге бажармайгъан гиши кёп сёйлер.
Иш этмеге бажармайгъанны тили узун болур.
Иш яшда тюгюл ‒ башда.
Ишге ‒ вакъти, оюнгъа ‒ сагьат.
Ишге – чолакъ, ашгъа – къонакъ.
Ишге болжал салма.
Ишге ёлукъгъанда – иш, ашгъа ёлукъгъанда – аш.
Ишге ёлукъгъанда ишле, ашгъа ёлукъгъанда аша.
Ишге ёлукъгъанда ишле.
Ишге къаршы болгъан ишлер ‒ ашгъа къаршы болгъан ашар.
Ишге къаршы болгъан ишлер.
Ишге чакъырсанг, бармас ‒ ашгъа чакъырсанг, къалмас.
Ишге эринчек кёп такъыллар.
Ишгъынсыз иш бажармас.
Ишгюн ‒ дюнья малына тенг.
Ишде ‒ артгъа, ашда ‒ алгъа.
Ишде алдынлыкъ алмакъ – исбайылыкъ.
Ишде заман тез гетер.
Ишде сыналгъан ‒ элге аявлу.
Ишде терлемегенни къазаны къайнамас.
Ишде уллу-гиччи болмас // Ишде уллу-гиччи ёкъ.
Ишден безмек эринчекликдир.
Ишден къача бусанг, ашдан да къач.
Ишден къачгъан – ашдан къачгъан.
Ишден къачгъан да, ашдан къачгъан да ‒ бир.
Ишден къачсанг, ашдан да къач.
Ишден къоркъгъанны насиби болмас.
239
Ишден къоркъма ‒ иш сенден къоркъсун.
Ишден къоркъмагъан къышдан къоркъмас.
Ишден оьлген ёкъ.
Ишден тартынгъан эргишиден адам болмас.
Ишден ялкъма – ишсизликден ялкъ.
Иши ‒ уллу, тепсиси ‒ къуру.
Иши бар иш артдырыр ‒ иши ёкъ иш къалдырыр.
Иши баргъа бир гюн ‒ байрам, иши ёкъгъа гьар гюн ‒ байрам.
Иши баргъа гюн етмес ‒ иши ёкъгъа гюн гетмес.
Иши баргъа заман етмей ‒ иши ёкъгъа заман оьтмей.
Иши баргъа сагьат етмей ‒ иши ёкъгъа сагьат оьтмей.
Иши барны ашы бар.
Иши барны гьюрмети бар.
Иши барны гючю бар.
Иши барны сыйы бар.
Иши барны эл сюер.
Иши барны, ашы бар ‒ иши ёкъну ашы ёкъ.
Иши барны, ашы бар.
Иши ёкъ ач олтургъан ‒ ашы ёкъ ораза тутгъан.
Иши ёкъ гишиге гьар гюн ‒ байрам.
Иши ёкъ жибин тутар.
Иши ёкъ иш табар: иштан салып, бит багъар.
Иши ёкъ иш чыгъарар ‒ иштаны ёкъ ел чыгъарар.
Иши ёкъ иш чыгъарар ‒ иштаны ёкъ эл гезер.
Иши ёкъ иш чыгъарар.
Иши ёкъ къатынны къулагъы – узун.
Иши ёкъ къатынны тили – узун.
Иши ёкъ къатынны тили – узун.
Иши ёкъ къатынны къулагъы – узун, тили – ондан да узун.
Иши ёкъ хораз болуп къычырыр.
Иши ёкъгъа гьар гюн ‒ байрам.
Иши ёкъну – насиби ёкъ.
Иши ёкъну ‒ сыйы ёкъ.
Иши ёкъну ашы ёкъ ‒ ашы ёкъну иши ёкъ.
Иши ёкъну ашы ёкъ ‒ гечеси ёкъну гюню ёкъ.
Иши ёкъну ашы ёкъ.
Иши ёкъну гючю ёкъ.
Иши ёкъну рызкъысы ёкъ.
Иши ёкъну сыйы ёкъ.
Иши ишге ошамай ‒ къолу ишден бошамай.
Иши кёпню гючю – кёп.
Иши хотда ‒ иштаны парохотда.
Ишим сурат кёпюрню уьстюнде. (Чагъы уллу адамны сёзлери).
Ишин билген гишиге алтын болур бу дюнья, иш билмеген гишиге ялкъын
болур бу дюнья.
Ишин гёрюп, устагъа багьа бер.
Ишин сюйгенни эл сюер.
240
Ишин этип битдирип, эрине къаптал тикгендей.
Ишинг алгъа барса, тишинг балда болур.
Ишинг алда буса, авзунг балда болур
Ишинг бир болсун – берекетли болсун.
Ишинг тюгюл затлагъа башынгны сукъма.
Ишингни гишиге тапшурма.
Ишинде хыянат болгъан гиши талайлы болмас.
Ишине гёре – ашы.
Ишине гёре – гьюрмети.
Ишине гёре – сыйы.
Ишине гёре – ялы.
«Ишле» дегенде ишлемеген «ишлеме» дегенде ишлерсен.
Ишлеген – ашар, ишлемеген – ашамас.
Ишлеген – ашар, ишлемеген – башын хашыр.
Ишлеген – тишлеген, ишлемеген – кишнеген.
Ишлеген – тишнер, ишлемеген – тишнемес.
Ишлеген – тишнер.
Ишлеген адам янгылыр.
Ишлеген алар ‒ юхлагъан къалар.
Ишлеген ач къалмас – ач къалса да, кёп къалмас.
Ишлеген ач къалмас.
Ишлеген аш ашар ‒ ишлемеген таш ашар.
Ишлеген башгъа таякъ тиймей.
Ишлеген бир янгылыша ‒ ишлемеген минг янгылыша.
Ишлеген гиши мал табар.
Ишлеген гиши оьлмес ‒ ишлемеген гюн гёрмес.
Ишлеген гиши тишлеп ашар.
Ишлеген гиши токъ болур ‒ ишлемеген ёкъ болур.
Ишлеген иш артдырыр ‒ ишлемеген иш къалдырыр.
Ишлеген ишин билир.
Ишлеген ишлей ‒ ишлемеген тирсегин тёшлей.
Ишлеген къарыв табар.
Ишлеген къарыв табар ‒ ишлемеген аврув табар.
Ишлеген къарыв табар ‒ эринчек аврув табар.
Ишлеген насип гёрюр.
Ишлеген озар ‒ ишлемеген тозар.
Ишлеген озар.
Ишлеген оьлмес ‒ ишлемеген гюн гёрмес.
Ишлеген савлукъ табар ‒ эринчек аврув табар.
Ишлеген темир тот басмас.
Ишлеген тишлей ‒ ишлемеген кишней // Ишлеген тишнер ‒ ишлемеген
кишнер.
Ишлеген токъ болгъан ‒ ишлемеген ёкъ болгъан.
Ишлеген хор болмас.
Ишлеген эр тишлеп яшар – ишлемеген аврумай оьлюр.
Ишлегенге – азыкъ, ишлемеген – языкъ.
Ишлегенге – ёрме, ишлемегенге берме.
241
Ишлегенге таякъ тиймес.
Ишлегенден гиши оьлмей.
Ишлегенинг – гиши учун буса, билгенинг – оьзюнг учун.
Ишлегенинг ‒ элинге, уьйренгенинг ‒ оьзюнге.
Ишлегенинг ашарсан.
Ишлегенни ашы ‒ татли.
Ишлегенни гёзю ‒ ярыкъ.
Ишлегенни гёнгю – ярыкъ, ишлемеген болур арыкъ.
Ишлегенни иши битер ‒ ишсизни гюню оьтер.
Ишлейген насипни ишинде гёрюр.
Ишлейген насипни ишинде гёрюр – эринчек насипни тюшюнде гёрюр.
Ишлейгенде – бир гиши, ашайгъанда – кёп гиши.
Ишлейгенде кёп адам ‒ яхшы.
Ишлейгенде маймакълай ‒ ашайгъанда ойнакълай.
Ишлейгенде эринме.
Ишлейгенде эринме, ишде чолакъ гёрюнме.
Ишлейгенни къолу тынмас ‒ тилчини тили тынмас.
Ишлеме башлагъанны макътама – ишни битдиргенни макъта.
Ишлеме билеген ашама да билир.
Ишлеме билмейгенни иши битмес.
Ишлемеге иш ‒ яхшы, ашамагъа аш ‒ яхшы.
Ишлемеген арымас.
Ишлемеген ашамас.
Ишлемеген ашамас ‒ ишлеген ашар деген.
Ишлемеген гишини абуру болмас.
Ишлемеген онгмас.
Ишлемеген тишлемес ‒ ишлеген тишлер деген // Ишлемеген тишнемес ‒ ишлеген тишнер деген.
Ишлемеген тишлемес // Ишлемеген тишнемес.
Ишлемеген тишлемес, «агь» демеген «огь» демес.
Ишлемеген тишнемес, ишлегенге бар ‒ азыкъ.
Ишлемеген тоюнмас.
Ишлемеген янгылмас.
Ишлемегенден эсе аз ишлеген де – яхшы.
Ишлемей ашагъан аврумай оьлюр.
Ишлемей ашасанг, терлемей оьлюрсен.
Ишлемей рызкъы болмас ‒ ашамай къурсакъ тоймас.
Ишлемей рызкъы болмас.
Ишлемей тамакъ тоймай.
Ишлемей турса, топуракъ да бузула ‒ эринчеклик тартып, адамлар да бузула.
Ишлемей турса, топуракъ да бузула.
Ишлемей яшайгъан адамдан Аллагь сакъласын.
Ишлемей яшайгъан адамдан Аллагь сакъласын: ондан бир заманда да рагьму
чыкъмас.
Ишлемей яшайгъан адамдан рагьму гёзлеме.
Ишлемей, муратгъа етмес.
Ишлемейген балтаны тот басар.
242
Ишлемейген гиши мурадына етмес.
Ишлемейген гишиден курк54 салгъан тавукъ ‒ къолай. [Гьайдакъ диалект].
Ишлемейген гишини абуру болмас.
Ишлемейген яш «эргишимен» демесин.
Ишлемейген яш – югенсиз ат.
Ишлемейли, ашап болмай ‒ ашамасанг, яшап болмай.
Ишлемесе, бир пагьму да бишмей: ишдир пагьмуну атасы да, анасы да.
Ишлемесенг иш гюню, не ашарсан къыш гюню // Ишлемесенг иш гюн –
ашамассан къыш гюн.
Ишлемесенг план булан, ашарсан грамм булан.
Ишлемчикге ‒ къап-къап, эринчекге ‒ бош къап.
Ишленеген балта тот болмас.
Ишленеген темир тот болмас // Ишленеген темирни тот басмас.
Ишлени гиччи-миччиси болмай.
Ишлени этмейгенни эл булан эл жыйылып гёмме герек бел булан.
Ишленмейген темирни тот басар.
Ишлеп акъча тап ‒ рагьатланып ят.
Ишлеп ашасанг, гьар рызкъынг балдай татли болур.
Ишлеп ашасанг, татывлы болур.
Ишлеп билмейгенни иши битмес.
Ишлеп билмейгенни иши юрюмес.
Ишлеп тапгъан аш – татли.
Ишлеп тапгъан аш татывлу болур.
Ишлеп уьйренмеген адамны тили узун болур.
Ишлесенг ‒ тишлерсен.
Ишлесенг, терлерсен ‒ урласанг, тёлерсен.
Ишлетилмей ташлангъан чий гёнден гийим бичмес.
Ишли бусанг, харшлысан – харшлы бусанг, ашлысан.
Ишли бусанг, харшлысан.
Ишли гелер – иш артдырыр, ишсиз гелер – иш къалдырыр.
Ишли гелсе, иш артар ‒ ишсиз гелсе, иш къалар.
Ишли гелсе, иш артдырыр ‒ ишсиз гелсе, иш къалдырыр.
Ишли гиши – гючлю гиши.
Ишли гиши иш артдырыр.
Ишли гиши иш артдырыр ‒ ишсиз гиши иш къалдырыр.
Ишли иш артдырыр – ишсиз иш къалдырыр.
Ишлини къолу тынмас.
Ишлини къолу тынмас ‒ тилчини тили тынмас.
Ишни – заманында, дослукъну – девюрюнде.
Ишни авурун ‒ алда, енгилин артда эт.
Ишни авурун алда эт.
Ишни авурун алда эт – енгилин артда этерсен.
Ишни алгъасап башлама ‒ башлагъан сонг ташлама.
Ишни алгъасап башлама ‒ башлагъан сонг ташлама.
Ишни алды ‒ йыбанч, арты ‒ къуванч.
54
Курк ‒ кюрт.
243
Ишни алды булан къуванма ‒ арты булан къуван.
Ишни алды нечик башланса, арты да шолай битер.
Ишни алды нечик башланса, арты да шолай гетер.
Ишни ахырын ойламай, башлама.
Ишни башлагъан гишини макътама ‒ ишни битдирген гишини макъта.
Ишни башлагъанда ахырын ойла.
Ишни башлагъанда макътанма ‒ битдиргенде макътан.
Ишни башлагъанча, ахырын ойла.
Ишни башлайгъанда къуванма ‒ битдиргенде къуван.
Ишни башлайгъанда сонгун ойла.
Ишни башлама – башласанг, ташлама // Ишни башлама ‒ башлагъан сонг,
ташлама.
Ишни башлама – къыйын.
Ишни башлап ташлагъанча, башламай яхшы.
Ишни башы – ишни яртысы.
Ишни башы – негет.
Ишни башы – савлукъ.
Ишни башында макътанма ‒ артында макътан.
Ишни билеген гелсе, бир сёзюне тынгла, бир ишине къара.
Ишни битдиргенде макътан.
Ишни деми ‒ ахырында. [Гьайдакъ диалект].
Ишни инг леззетлиси ‒ билимге уьйренив.
Ишни сюегенге тапшурма ‒ билегенге тапшур.
Ишни сюйген гьёкюнмес.
Ишни сюйген иш чыгъарар ‒ иштаны ёкъ эл гезер.
Ишни сюйген иш чыгъарар.
Ишни сюйгенге берме – билегенге тапшур.
Ишни эт ‒ ойлашып эт.
Ишни этип, сонг макътан.
Ишни этип, сонг макътан: башлагъанча макътанма.
Ишни этип, сонг макътан: бетлешивлерден сакъ бол.
Ишни яманы болмас.
Ишни ярты этгенче, этмей къойгъан ‒ кёп яхшы.
Ишни яхшысы-яманы болмай.
Ишни, ахырын ойламай, башын башлама.
Ишсиз адамны къарны тоймас.
Ишсиз адамны сёзю кёп болур.
Ишсиз гиши – гючсюз гиши.
Ишсиз гиши иш къалдырыр.
Ишсиз гюнню Аллагь да бермесин.
Ишсиз гюнню Аллагь да гёрсетмесин.
Ишсиз къарны тоймас.
Ишсиз саякъ къатын алмас.
Ишсизлик – ярлылыкъны башы.
Ишсизни иши ‒ уру.
Ишсюймесге ит де бакъмас.
Ишсюймесни ит де сюймес.
244
Ишсюймесни ишге уьйретсенг, ол сагъа гьакъыл уьйретер.
Ишсюймесни къыз сюймес.
Ишсюймесни къыш сюймес.
Ишсюймесни эл сюймес.
Иштагъсыз ашагъан аш чархгъа пайда бермес.
Иштагьлыкъ – гьар гюнлюк ишни къызардашы.
Иштагьсыз иш тез арытыр.
Иштансыз белге – къайыш бав.
Иштаны ёкъ эл гезер.
Ишчи – ишинден белгили.
Ишчи адам жигерли болур.
Ишчи мурадын ишинде гёрюр, эринчек – тюшюнде гёрюр.
Ишчи мурадын ишинде гёрюр.
Ишчини баласы ишге уста болур.
Ишчини къызы ишге уста болур.
Ишчини яшы ишге уста болур.
Ишылмакъ да, сюйкелмек де – бирни йимик.
Й
Йибек аркъан уьзюлмес ‒ игит гиши сёгюлмес.
Йибек аркъан уьзюлмес ‒ игит гиши сёгюлмес.
Йиберилген окъгъа къайтыв ёкъ.
Йибиген явундан къоркъмас // Йибиген янгурдан къоркъмас.
Йигирмада тай минмеген къыркъда атгъа минмес.
Йип бойласанг, юммакъгъа ёлугъарсан.
Йип инче еринден уьзюлюр.
Йип назик еринден уьзюлюр.
Йип созулгъан еринден уьзюлюр.
Йипни узун къой.
Йипни узуну ‒ яхшы, сёзню къысгъасы ‒ яхшы.
Йипни узуну ‒ яхшы.
Йыбавну ёлу: ёрукъ берилген ‒ бичимингни гёрсет.
Йыгъылажагъым билген бусам, салам яяр эдим.
Йыгъылар еримни билсем, тёшек салар эдим.
Йыгъылгъан йыгъылгъанны сюер.
Йыгъылгъан сюрюнгенге кюлей болгъан.
Йыгъылгъан урушдан тоймас.
Йыгъылгъан ябушувдан тоймас.
Йыгъылгъанны аякъгъа тургъуз.
Йыгъылгъанны ер гётерер ‒ гётермесе, кёр гётерер.
Йыгъылгъанны ер гётерер.
Йыгъылгъанны сырты ерден тоймас.
Йыгъылма тюшсе, аякъларынгдан тюш.
Йыгъылмагъан да ёкъ, янгылмагъан да ёкъ.
Йыгъылсанг, гючлюден йыгъыл.
Йыгъылсанг, терекден йыгъыл ‒ бирев де сагъа кюлемесин.
245
Йыгъылсанг, учадан йыгъыл.
Йыл ‒ узун, оьмюр ‒ къысгъа.
Йыл болгъунча, къатынынгны макътама.
Йыл битмейли, къатынынгны макътама.
Йыл гетмей, гелин макътама.
Йыл гетмей, гиев макътама.
Йыл гюзгюсю – гюз арты.
Йыл йылгъа гелмей.
Йыл сайын бир янгы сёз эшитмеген къулакъ сангырав болур.
Йылав – осаллыкъны белгиси.
Йылав булан битмесе, кюлкюден яхшы зат ёкъ.
Йылав йылавну гётермес ‒ йылав гишини де оьлтюрмес.
Йылавуч йылап тоймас.
Йылавуч яш атасыны сакъалы булан ойнар.
Йылавуч яшны гёзю къычытыр.
Йылайгъангъа кюлеген йырлайгъангъа тынгламас.
Йылайгъангъа сорама – кюлейгенге сора // Йылайгъандан сорама –
кюлейгенден сора.
Йылайгъандан сорама – йыламайгъандан сора.
Йылама сюйген яш анасын чюмлер.
Йылама, къыз, вёре, эрге баргъынча, сонг гьынкъ этме заман болур
къангъынча.
Йыламагъан яшгъа (балагъа) эмчек ёкъ // Йыламайгъан яшгъа (балагъа) эмчек
ёкъ // Йыламайгъан яшгъа (балагъа) эмчек бермей.
Йыламайгъан баланы бешигин чайкъамай.
Йыламайгъан яш (бала) мамайсыз къала.
Йыламайгъан яш болмас ‒ яшынг тепсин башынга.
Йыламайгъан яш болмас ‒ яшынг ярсын башынгны.
Йыламайгъан яш болмас.
Йыламайгъан яшгъа аш бермес.
Йыламайгъан яшгъа мамай бермес.
Йылан агъу тапгъан чечекден балжибин бал табар.
Йылан булан дос болсанг, агъуланарсан.
Йылан да ий йыравгъа.
«Йылан йыл», ‒ деп сююнме (къуванма): йылкъы йылынг – алдынгда.
Йылан йыланны къуйругъун уьзмес ‒ тёре тёрени буйругъун бузмас.
Йылан йыланны къуйругъун уьзмес.
Йылан къуйрукъсуз болмас ‒ бий буйрукъсуз болмас.
Йылан отбашынгдан чыгъар. (Къатыны яман буса, шулай айтыла).
Йылан оьзю оьлсе де, къуйругъу оьлмес.
Йылан оьзюню агъусундан оьлмес.
Йылан оьлме заманы гелгенде гьызында ятар.
«Йылан оьлмей» дейлер, башын эзмесе.
Йылан оьлсе де, агъусу тишинде къалар.
Йылан оьлтюре бусанг, оьлтюр йылан чагъында.
Йылан оьлтюре бусанг, оьлтюр йылан чагъында: аждагьагъа айланса, Ажжал
бармас ягъына.
246
Йылан тапгъан посагъасына гёмюр.
Йылан хапгъан аркъандан къоркъар.
Йылан ютгъан ув болур ‒ отлукъ чакъгъан къув болур.
Йылан ютгъан ув болур.
Йылангъа сув берсенг де, агъу тамар.
Йыландан къоркъгъан адам, йип гёрсе де, къоркъар.
Йыландан къоркъгъан аркъандан къачар.
Йыландан къоркъгъан йипден къачар.
Йыландан къоркъгъан сувгъа гирмес.
Йыланны – тишинден, яманны тилинден ув тамар.
Йыланны авзу ув болур ‒ еси ёкъ мал дув болур.
Йыланны авзу ув болур.
Йыланны агъусу – тишинде.
You have read 1 text from Kumyk literature.
Next - Къумукъланы Айтывлары ва Аталар Сёзлери - 17