Latin

Къумукъланы Айтывлары ва Аталар Сёзлери - 11

Total number of words is 3689
Total number of unique words is 1632
36.9 of words are in the 2000 most common words
53.6 of words are in the 5000 most common words
63.6 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
Бош тирмен сувсуз да айлана.
Бош торбагъа ат гелмес.
Бош тургъан булан бой оьсмес // Бош тургъанны бою оьсмес.
Бош тургъандан бош айлангъан къолай.
Бош тургъунча, тегин ишле.
Бош турмагъан токъ турар.
Бош турмасгъа аш бер, эки де къолуна иш бер.
Бош туруп, кюрлюк оьтсе, оьгюз сюер сюзмеге.
Бош хабардан бош къазан да къолай.
Бош челек уллу тавуш этер.
152
Бош челекни тавушу уллу болур.
Бошавузгъа айтгъанынг да ‒ бир, элге айтгъанынг да ‒ бир.
Бою арив болмакъдан къылыгъы арив ‒ яхшы.
Бою бар оьсер, къабургъалы семирир.
Бою бир къарыш – сакъалы минг къарыш.
Боюма гёре – бой, къылыгъыма гёре къылыкъ тапмадым.
Боюма гёре бой тапсам да, къылыгъыма гёре къылыкъ тапмадым.
Боюма гёре гёлек тапсам да, юрегиме гёре юрек тапмадым.
Боюмдай бой табулса да, оюмдай ой табулмас.
Боюн болса, боюнса табылыр.
Боюна багьана ёкъ, борчу-харчы ёкъ буса.
Боюна бакъма – къолуна бакъ: бой ишлемей – къол ишлей.
Боюна бакъма – оюна бакъ.
Боюна къарама ‒ ишине къара.
Боюна къарама – къолуна къара.
Боюна къарама – оюна къара.
Боюна къарап, бёзюн ал ‒ анасына къарап, къызын ал.
Боюна къарап, бёзюн ал; инесине къарап, йибин ал.
Боюна къарап, бёзюн ал; инесине къарап, йибин ал; анасына къарап, къызын
ал.
Боюнг булан макътанма – уьюнг булан макътан.
Боюнг булан макътанма.
Боюнг тенглилер булан юрюме ‒ гьакъылынг тенглилер булан юрю.
Боюнга гёре бой табылса да, гьакъылынга гёре гьакъыл табылмас.
Боюнга гёре тонунг бич.
Боюнга къарап опуракъ бич.
Боюнга къарап тон бич.
Боюнга макътанма – оюнга макътан // Боюнгдан макътанма – оюнгдан
макътан.
Боюнгдай бой табылса да, оюнгдай ой табылмас.
Боюнгну узунлугъундан не пайда, башынгда мийинг аз буса?
Бояр аврувдан авругъангъа багъымчы не этсин?
Бояр аврувдан авруйгъан къатынгъа багъымчы не этсин?
Бу баламны баласы, балдан татли – анасы, бу баламны баласы, къара йылан –
анасы.
Бу баламны баласы, балдан татли – анасы.
Бу баламны баласы, къара йылан – анасы.
Бу болгъан муну дерти.
Бу дюньяда адашмагъан о дюньяда адашмас.
Бу дюньяда бал ‒ татли, балдан да бала ‒ татли.
Бу дюньяда денгизге ‒ къапкъач, кёкге ‒ батгъыч ва сюювге дарман етишмей.
Бу дюньяда ким къалгъан, ким къалажакъ?
Бу дюньяда оьлмейген ким бар?
Бу дюньяда этгенингни о дюньяда табарсан.
Бу дюньяда яшамагъан о дюньяда яшамас.
Бу дюньяны ёкълугъу ‒ акъча ёкълукъдан.
Бу дюньяны покълугъу – бары да акъча ёкълугъу.
153
Бу дюньяны сынамагъан о дюньягъа ярамас.
Бу ер – къайда, сен – къайда? (Хыйлы заман гёрюшмей, гёрюшгенде айтыла).
Бу жумагъа бу хутба ‒ таман.
Бу йылгъы бузав, былтыргъы тана; бырыкъларынг мен айтайым ‒ сен сана.
Бу межитге бу хутба ‒ таман. (Шу уьйге шу къалкъы таман деген маънада).
Бу уьйге бу къалкъы ‒ таман.
Бугъа булан сюзюшген оьгюзню мююзю тюшюр.
Бугъа екген мунгаймас ‒ оьгюз екген зар къалмас.
Бугъа секирегенни орнуна инек секире.
Бугъав алтын буса да – бугъав.
Бугъав булан иш этме, бутунга бугъав тюшмесин.
Бугъагъа бузав тапдырагъанлардан, къуйругъун авзуна хапдырагъанлардан ари
тур.
Бугъагъа бузав тиймес.
Бугъаны гючю – бойнунда.
Бугьтан таш ярар ‒ таш ярмаса, баш ярар.
Бугьтанны оьмюрю ‒ къысгъа.
Бугьтанчы башчы ерде гертиликни излеме.
Бугьтанчы болгъан ерде гертилик излеме.
Бугьтанчы бугьтандан оьлюр.
Бугьтанчыны шагьаты ‒ оьлю.
Бугюн ‒ бизден, тангала ‒ сизден.
Бугюн – сагъа, тангала – магъа.
Бугюн ‒ сизден, тангала ‒ бизден.
Бугюн – ярлы, тангала – барлы.
Бугюн ашагъанынг ‒ тангалагъа азыкъ.
Бугюн булан битип къалмай.
Бугюн булан гюн битмей.
Бугюн къонакъ ‒ эртен ёмакъ.
Бугюн магъа буса ‒ тангала сагъа.
Бугюн терек болмаса, тангала чумал оьсмес.
Бугюн чыкъгъан тавуш тогъуз гюнден етише.
Бугюн этген ишни багьасы болмас ‒ тангалагъа къалгъанына къар явар.
Бугюн этген ишни багьасы болмас.
Бугюн этежек ишни эртенге къойма тюшмей.
Бугюн этип, тангала гьёкюнмек ‒ яхшы зат тюгюл.
Бугюн этме болагъан ишни тангалагъа къойма.
Бугюнге санавгъа барбыз.
Бугюнге санавгъа дурусбуз.
Бугюнге санавгъа тюзбюз.
Бугюнгю ачувунг танга сакълама.
Бугюнгю ачувунг тангалагъа сакълама.
Бугюнгю ачувунг эртенге къой.
Бугюнгю ишни тангалагъа къалдырма.
Бугюнгю ишни тангалагъа къойма.
Бугюнгю ишни эртенге къалдырма.
Бугюнгю негетинг – эртенги девлетинг.
154
Бугюнню бетин этген, тангласын къара этген.
Бугюнню тангаласы да бар.
Бугюнюнгню эртенинге къалдырма.
Будай ашынг болмаса да, будай йимик юзюнг болсун.
Будай башны бошу – оьрге, толусу тюпге багъар.
Будай берип арпа алгъан ‒ акъча берип къайгъы алгъан.
Будай бишгинче, арпа ‒ гьабуге.
Будай бишгинче, арпа ‒ сабугъа.
Будай гёрсетип, арпа сатагъанлардан.
Будай етгенде оракъ багьалы болур.
Будай унунг ёкъ буса, будай тилинг ёкъму?
Будай чачгъан будай орар.
Будай чачып, арпа ормай.
Будайбаш ‒ дюньядагъы бары да башлагъа баш.
Будайбашны бошу – оьрге, толусу ерге багъар.
Будайдан ‒ будай, арпадан ‒ арпа.
Будайны – къылчыгъы, арпаны балчыгъы бар. (Ишсюймесни канты).
Будайны булутлу гюн чач.
Будайны яхшысы ‒ ерден, къатынны яхшысы ‒ эрден.
Будайны яхшысы ‒ ерден.
Буза бусанг, биз де гелейик.
Бузав асырамагъан оьгюз екмес.
Бузав урлагъан оьгюз де урлар.
Бузавгъа гьайкел такъгъан булан адам болмас.
Бузавланы арасында буту сынгъан тана бар.
Бузавланы арасында буту сынгъан танадай.
Бузавну да безендирсенг, къыз бола.
Бузавну да гийиндирсенг, къыз бола.
Бузавну урлагъан оьгюзню де урлар.
Бузаву оьлген сыйырны сютю болмас.
Бузгъа таянма ‒ къызгъа инанма.
Бузда токътагъан эшек йимик.
Буздан алда чыкъ – сувдан артда чыкъ.
Буздан сув тамар ‒ балавуздан бал тамар.
Буздан сув тамар ‒ шалиден бал тамар.
Буздан сув тамар.
Буздан чыкъсанг, алдын чыкъ ‒ сувдан чыкъсанг, артда чыкъ.
Буздан чыкъсанг, алдын чыкъ.
Бузма уьйренме ‒ тизме уьйрен.
Бузну уьстюнде налсыз ат йимик токътагъан.
Бузну уьстюнде токътагъан эшек йимик.
Бузукъ булан дос болгъунча, сав булан яв болгъан ‒ къолай.
Бузукъ булан дос болма.
Бузукъ сёз айтса, адамны мазасы гете.
Бузукъну чачып этмей, оьзю бола.
Бузукъну чачып этмей, оьзю чыгъа.
Бузукъну чачып этмей.
155
Бузулгъан адам ‒ тухумуна душман.
Бузулгъан элни батыр тюзелтер.
Бузулгъан эр – эдепсиз, бузулгъан эл – адатсыз.
Бузулгъанны тёре тиймес.
Буйрукъ булан оьлмей ‒ языв булан оьле.
Буйрукъларынгны бурмадым, изнуларынгдан чыкъмадым.
Буйрукъчулар кёп буса, кют бирини буйругъун.
Булагъа сёйлеген де, оьлюге зурнай сокъгъан да – бир.
Булай гьайдасам, арба ава ‒ алай гьайдасам, эшек оьле.
Булай олтуруп иш чыкъмас ‒ кампет ашап, тиш чыкъмас.
Булай этсем, анай оьле ‒ олай этсем, атай оьле.
Булакъ башындан сюзюгюр // Булакъ башындан сюзюлюр.
Булакъ башындан тонгар ‒ сув башындан сюзюгюр.
Булакъ башындан тонгар.
Булакъ болмаса, оьзен болмас эди.
Булакъ сув сюзюк болур.
Булакъ ювукъ гишини уьюнде суву болмас.
Булакъ юртну юреги.
Булакъгъа сувсуз элтип, сувсуз гелтирир.
Буламукъ – бузав къайтаргъынча.
Булгъангъан сув терен гёрюнюр.
Булгъанч буса да, сув ‒ яхшы, акъсакъ буса да, къыз ‒ яхшы.
Булгъанч сув терен гёрюнюр.
Булгъанчыкъ сув балыкъ тутма яхшы.
Булгъанчыкъ сувда балыкъ тутма яхшы.
Булгъанчыкъ сувда балыкъ яхшы тутулур.
Булгъанышып акъгъан сувгъа тыныв ёкъ.
Булгъаса, къашыкъ сындыра.
Булкъаны иши тез битер.
Булут ‒ кёкге, уят ‒ бетге ярашар.
Булут болса, янгур явар.
Булут елге къаршы юрюмей.
Булут кёп буса, янгур явмай къалмас.
Булутдан чыкъгъан гюн бек къызартар.
Булутланы еллер къувар.
Булутлар болмаса, явун явмас.
Булутлар Къубагъа гёчсе, къувукъ тёк ‒ Къырымгъа гёчсе, къыр къара.
Булутлар Къырымгъа юрюсе, къыр къара, къыблагъа юрюсе, уьй къара.
Булутлу гюн инныр екмес.
Булутлу гюн инныр салмас.
Булутлу гюн инныр яймас.
Булутсуз янгур болмас.
Бургъучну емиш терекге тюгюл урмас.
Бурну болмаса, эки де гёз бир-бирин чокъур эди.
Бурну булан сув ичмес.
Бурну салланып, авзуна гирме тура.
Бурну ташгъа тиймейли, сувда сюйрюк токътамас.
156
Бурнун гьар затгъа сугъа.
Бурнун чюйген сюрюнмей къалмас.
Бурнунг гирмейген ерге башынгны сукъма.
Бурнунгну бек чюйме: бутакъгъа илинесен.
Бурнуну ели хум чача.
Бурчакъ шорпа – къонакъгъа, шюрмелери – оракъгъа.
Бурчу кёп буламукъгъа себер.
«Буса»-ны емиши ёкъ.
Бусурман дин ‒ ашкере яхшы.
Бусурманны алды – онгмасын, арты – онгсун.
Бут уьстюне бут салып олтурмагъан, бутдай урчукъ толтурмагъан; барчыгелчи, тамакъ ялчы ‒ уьюнде олтурмагъан.
Бутакъда эретурма: йыгъыларсан, иелсе.
Бутакъда эретурма: сыргъаларсан иелсе, артдан арбагъа минме: йыгъыларсан,
чюелсе.
Буту байлангъан къаракъуш бек чокъуй.
Буту сынгъан тана бузавлар булан къалар.
Буту сынгъанын еси билир.
Бутуна ачувгъа шалбарын йыртгъан.
Бутунг сынса, я къысгъа болур, я узун болур.
Буюргъан ашар бюйрекни.
Буюргъан ашар къулакъны.
Буюргъан ашар хоразны.
Буюргъан болур.
Буюргъанны гёрмей, амал ёкъ // Буюргъанны гёрмесе, амал ёкъ.
Буюрмагъан ашгъа умут этме.
Буюрмагъан къулакъны уялмагъан гиши ашар.
Буюрмагъан къулгъа оьлюм ёкъ.
Буюрмагъанны ит ашар.
Былтыр оьлген ябалакъ бу йыл башын гётерген.
Былтыр оьлгенге бу йыл яс.
Былтыргъыны къар басгъан.
Бырынгъы сёзню кёп айтсанг, сёз билмесни башы аврур.
Бырынгъылар айтгъан сёз китапны ичинде де тюгюл, тышында да тюгюл.
Бытбылдыкъ арасында бюлбюл чарнамас.
Бытбылдыкъны уью ёкъ ‒ къайда барса, кюю ёкъ.
Бюгюн ярлы ‒ тангала барлы.
Бюйрек ашар буюргъан.
Бюлбюл де «гюл» дегенде гьарай салма башлагъан.
Бюлбюл йимик сарнай.
Бюлбюл йырындан тоймас.
Бюлбюл тили ‒ гюл тили.
Бюлбюл тили ‒ йыр тили.
Бюлбюлню башына гелгени тилинден чыгъар.
Бюлбюлню йыры ‒ кёп.
Бюлбюлню макъамы ‒ макъамлардан арив.
Бюлбюлню сарнавундан таный.
157
Бюртюкге бюртюк къошса, къап толар.
Бюртюклер оьсген сайын иелер будай башлар, тек, уьйден тарлыкъ таяр, кёп
болгъан сайын яшлар.
Бюртюклер оьсген сайын иелер будай башлар.
Бюрчеге айып этип, ювургъанын яллатгъан.
Бюрчелеге ачувланып, тонунгну отгъа атма.
Бюрчени тут да гёзюне кюл сеп // Бюрчени тут да, гёзюне кюл себеле.
В
Вазирни вазыллагъаны ‒ жибинден яман.
«Вай, сениден» пайда ёкъ, кёп сюеген дос-къардашдан айрылса.
«Вай» деген булан не пайда?
Вакил бир де утдурмай.
Вакъти – акъча: хадирин билмесенг, къача.
Вакъти – алтындан багьалы.
Вакъти етмей, ажжал гелмей.
Вакъти къайтмай: вакъти агъа сув йимик.
Вакътили иш ‒ вакътисинде яхшы.
Вакътини еси айтар.
Вакътини зая йибермес.
Вакътини зая этмек – гьакъылсыз башны иши.
Вакътини сакъламагъан ватанын да сакъламас.
Вакътисиз ачылгъан гюл тез сёнер // Вакътисиз ачылгъан гюл тез солар.
Вакътисиз ишлеген иш ‒ ишленмегенге гьисап.
Вакътисиз къыз сайланмас.
Вакъу терек – бутакъсыз.
Варисни малындан молла сююнюр.
Васвасны жувма ‒ насны жув.
Васвасны малы болса да, маслагьаты болмас.
Васият оьлюм гелтирмей.
Васиятынг мал болмасын насигьатынг тюз болсун.
Ватан йимик ер болмас.
Ватан учун отгъа тюшген янмас.
Ватан учун отгъа тюшсенг, янмассан.
Ватангъа сююв отбашдан башлана.
Ватангъа хыянат ‒ оьзюнге хыянат.
Ватандашым – къардашым, къыйынлы гюн – сырдашым.
Ватандашым – къардашым, къыйынлы гюн гелгенде, мени уллу сырдашым.
Ватанны байлыгъы – сени байлыгъынг.
Ватанны унутгъан кётюрлюк тутгъан.
Ватанны хадири ят эллерде билинир.
Ватансыз адам – къанатсыз къуш.
Ватансыз гиши – бахчасыз бюлбюл.
Ватансызны сыйынагъан ери – денгиз.
Ватаны ёкъ адам ватандаш болмас.
Ватаны ёкъдан ватандаш болмас.
158
Ватаны ёкъну ватандашы ёкъ.
Ватанын сатгъан – оьзюне къабур къазгъан.
Ватанын сатгъан атасын да сатар.
Ватанын сатгъан эр болмас // Ватанын сатгъандан эр болмас.
Ватанын унутгъан ватансыз къалар.
Ватанын унутгъан гиши ‒ адашгъан гиши.
Ватанына къуллукъ этген ‒ мурадына етген.
Ватанына намарт болгъан атасын сатар.
Ватанынгны топрагъы ‒ ана сютюдей азиз.
Ватаныны янгуру да огъар ‒ эм сув йимик.
Ваъда ‒ намус гюзгюсю.
Ваъдагъа ялгъан болмакъ – адамсызлыкъдыр
Ваъдагъа
ялгъан
болмакъ
адамсызлыкъдыр,
ваъдасында
турмакъ
адамлыкъдыр.
Ваъдагъа ялгъан болмакъ адамсызлыкъдыр.
Ваъданы сангырав англар ‒ саптакъсыз англамас.
Ваъдасында турмакъ ‒ адамлыкъдыр, ваъдагъа ялгъан болмакъ ‒ адамсызлыкъдыр.
Ваъдасында турмакъ ‒ адамлыкъдыр.
Ваъзаны ваъдасы – экевге.
Ваъзаны сангырав англар – гьайгев англамас.
Вилаятны онгмагъаны да, тонгмагъаны да ‒ башындан.
Г
Гавгьар ‒ гиччи, багьасы ‒ уллу.
Гавгьар гичгине буса да, багьасы ‒ зор.
Гамиш гёдек къозласа, бирев де эшитмей чувун ‒ тавукъ йымырткъа къозласа,
дюньягъа сала къувун.
Гамиш сувдан тоймас ‒ къатын тойдан тоймас // Гамиш – сувдан, къатын
тойдан тоймас.
Гамиш сют къалын болур.
Гамишни сютю – къаймакъ.
Гамишни сютю ‒ сютню сютю.
Гёбен ит къоян алмас.
Гёбен ит къоян тутмас.
Гебин гийген гелмес ‒ гюбе гийген гелер.
Гебин гийген гелмес.
Гебинсиз анасы къызын бермес.
Гебинсиз къабур болмас.
Гебинсиз къыз гелешмес.
Гёгю – гёк, агъы – акъ.
Гёгюрчюн – Аллагьны артыкъ сюйген къушу.
Гёгюрчюнню сютюнден къайры бары да зат бар.
Гёз ‒ гёнгюлню гюзгюсюдюр.
Гёз – гёргенден, къулакъ эшитгенден тоймас.
Гёз – гёрме, гёнгюл – сюйме.
159
Гёз ‒ гёрме, гьакъыл ‒ билме.
Гёз ‒ гёрмек учун, гьакъыл ‒ билмек учун.
Гёз – гёрмек учун.
Гёз – къоркъач, къол – батыр.
Гёз – сюйген ерде, къол – авруйгъан ерде.
Гёз бар ерде къаш бола ‒ къой къотанда къош бола.
Гёз бар ерде къаш бола.
Гёз бирни гёрюр, гёнгюл ‒ мингни.
Гёз бирни гёрсе, гёнгюл мингни гёрюр.
Гёз булан гёр ‒ тил булан бил.
Гёз булан тергемесенг, башынг булан тёлерсен.
Гёз гёзге тийсе, сююв хозгъалар.
Гёз гёргенден пайда ёкъ.
Гёз гёргенден тоймас ‒ къулакъ эшитгенден тоймас.
Гёз гёргенден тоймас.
Гёз гёргенни баш англасын.
Гёз гёрюр ‒ гёнгюл англар.
Гёз гёрюр ‒ гёнгюл сюер.
Гёз гёрюр – къол ишлер.
Гёз гёрюр ‒ юрек сюер.
Гёз гёрмегенни де гьакъыл гёре.
Гёз гёрмегенни де билим гёре.
Гёз гёрме сюймей буса, о юрекни буйругъу.
Гёз гёрмек учун ‒ гьакъыл билмек учун.
Гёз гёрмесе, гёнгюл сюймес.
Гёз гёрмесе, жан сюймес.
Гёз гёрмесе, юрек сюймес.
Гёз де сёйлей сёзлени: сёзню тилмачы гёздюр.
Гёз етмеген ерге сёз етер // Гёз етмейген ерге сёз етер.
Гёз къоркъа – къол юлкъа.
Гёз къоркъар – къол этер.
Гёз ‒ къоркъач, къол ‒ батыр.
Гёз мингни гёрюр ‒ гёнгюл бирни сююр.
Гёз ошай ‒ къаш ошамай, бет ошай ‒ баш ошамай.
Гёз оьзюнгнюки – къулакъ оьзгеники.
Гёз рызкъыдан тоймас.
Гёз тойса, къурсакъ тояр.
Гёз топуракъдан тоймас.
Гёз учун – яз, авзу учун – гюз.
Гёз учун яз ‒ яхшы, авзу учун гюз ‒ яхшы.
Гёз этемен деп, къаш этген.
Гёз этемен деп, къаш этме.
Гёзге тюртсе, гёз гёрмей.
Гёзден гетген гёнгюлден де гете.
Гёзден гетсе, гёнгюлден гете ‒ гёнгюлден гетсе, гёзден гете.
Гёзден гетсе, гёнгюлден де гете.
Гёзден йыракъ ‒ гёнгюлден узакъ.
160
Гёзден йыракъ гёнгюлден де йыракъ болур.
Гёзден тайгъан гёнгюлде де къалмай.
Гёзден тайгъан гёнгюлден де таяр.
Гёзден тайгъан юрекден таяр.
Гёзден тюшген гёнгюлден де тюшюр.
Гёзден тюшген тилден де тюшюр.
Гёзден тюшдюнг ‒ пайда ёкъ.
Гёзден узакъ – юрекден къыракъ.
Гёзден узакъ гёнгюлден де йыракъ болур.
Гезеген къыздан гелин болмас // Гезейген къыздан гелин болмас.
Гезейген аякъгъа таш тиер.
Гёзел ‒ гёзел тюгюл, жан сюйген ‒ гёзел.
Гёзел ‒ гёзюнден, игит ‒ сёзюнден белгили // Гёзел ‒ гёзюнден, игит ‒
сёзюнден.
Гёзел юз ‒ гёзге савгъат.
«Гёзел» деп гёзюн юмма: гёзелни де мырты бар.
Гёзелге кёп гёз къарай – кёп гёз гёрген яшырылмас.
Гёзелге кёп гёз къарар.
Гёзеллеге гёнгюл сырын айтмаса, кюлбайланы сёзю къыргъа чачылмас.
Гёзеллерден ким гёзел: кимни сюйсенг, шо гёзел.
Гёзеллик – тюш болгъунча.
Гёзеллик Аллагь берген байлыкъдыр.
Гёзеллик базарда сатылмай.
Гёзеллик ‒ гёз учун, гьакъыл ‒ гёнгюл учун.
Гёзеллик гёз учун.
Гёзеллик гёзде тюгюл ‒ сёздедир.
Гёзеллик гёнгюл аздырыр.
Гёзеллик тойда герек, гьакъыл гьар гюн де герек.
Гёзеллик тюш болгъунча ‒ яхшылыкъ оьлгюнчеге.
Гёзеллик ‒ юзде, яхшылыкъ ‒ ишде.
Гёзеллик ‒ юзде тюгюл.
Гёзелни гёрсенг, гёзге пайда ‒ гёзелни сюйсенг, юрекге пайда.
Гёземеклик учун яхшылыкъ этме.
Гёземелик учун яхшылыкъ этмес.
Гезив къайтмагъан булан ахшам болмаймы?
Гезиги гелгенде сёзню де къойма.
Гезиги гелгенде сёзню къойма ‒ ерсиз ерде де къонма.
Гезиги гелгенде сёзню къойма ‒ ерсиз ерде сёйлеме.
Гёзлейгенге гюн узакъ.
Гёзлейгенге минут да кёп гёрюнюр.
Гёзлейгенни гюню оьтмес.
Гёзлери гёгер-гёгер ‒ яхшы яманны сёгер.
Гёзлеринг ёкъ буса, орунлары да ёкъму.
Гёзлеринг толгъан гёзьяшгъа себеп излесенг, гьашыкълыкъ отунда янгъанлардан сора.
Гёзлерингни ачып бас аякъларынгны.
Гёзлерингни ачып юрю юрюйгенде.
161
Гёзню шагьаты – къулакъ.
Гёзню янында къаш да бар.
Гёзьяш булан иржайыв гюн чыкъгъандагъы явун йимикдир.
Гёзьяш булан чачылгъан сарын булан чалыныр.
Гёзьяшсыз яс боламы?
Гёзю ‒ къашына ювукъ, гёрмеге бети ‒ сувукъ.
Гёзю ‒ къашына ювукъ, къарама бети ‒ сувукъ.
Гёзю авругъан гюнню сюймес.
Гёзю гёрдю – гёнгюл сюйдю.
Гёзю гёре – къолу етмей.
Гёзю гёрмес ‒ гёнгюл сюймес.
Гёзю гётюне битген.
Гёзю ёкъ сюрюнюр ‒ эси ёкъ янгылыр.
Гёзю ёкъну оьзю ёкъ.
Гёзю ёкъну юзю ёкъ.
Гёзю сокъурдан гёнгю сокъур ‒ яман.
Гёзю сокъурдан къоркъма ‒ гёнгю сокъурдан къоркъ.
Гёзю сокъурдан къоркъма ‒ юреги сокъурдан къоркъ.
Гёзю тюшген зат ‒ къонакъныки.
Гёзю уьстде къашы бар демедим.
Гёзю чыкъгъан къашын сакълар.
Гёзю яман гишини оьзю яхшы боламы?
Гёзюгюз айдын болсун.
Гёзюн юмгъан таш ютар.
Гёзюнг авруса, къолунгну байла ‒ къурсагъынг авруса, авзунгну байла.
Гёзюнг авруса, къолунгну жый.
Гёзюнг булан гёрмегенни сёйлеме.
Гёзюнг булан гёрмесенг, башынг булан тёлерсен.
Гёзюнг булан сайлама ‒ къулагъынг булан сайла.
Гёзюнг гёрсюн – авзунга тиймесин.
Гёзюнгню англамагъан сёзюнгню англамас.
Гёзюнде огъу бар.
Гёзюнде тереги бар чёбю баргъа кюлемес.
Гёзюнден макътама ‒ артындан сёкме.
Гёзюне къарама – сёзюне къара.
Гёзюне къарап, гёнгюн биле // Гёзюнге къарап, гёнгюнгню биле.
Гёзюне къарап, гёнгюндегин биле.
Гёзюне къашы – ювукъ, къарама бети – сувукъ.
Гёзюне май битген: ханына да салам бермей.
Гёк гёз гюндюз де юлдузланы гёре.
Гёк десе, гёнгю тарта.
«Гел» демек бар, «гет» демек ёкъ.
Гелген гелин – айлы болсун, ашы-суву – майлы болсун.
Гелген гелинни ‒ аягъындан.
Гелген къонакъны къувма ‒ гетежек къонакъны тутма.
Гелгенге гет демес.
Гелген-гетген покъ ашай.
162
Гелгенче гелешебиз ‒ гелген сонг уьлешебиз.
Гелгинче – гелешебиз, гелген сонг – уьлешебиз. (Айлыкъ гьакъны гьакъында).
Гелеген йыл бишерсен.
Гелеген йыл да бу йыл йимик болса, биз де болурбуз сизге ёлдаш.
Гелегенде ‒ эгизден, гетегенде ‒ сегизден.
Гелегенде эгизлеп, гетегенде сегизлеп.
Гелегени гелмесе, гетегени гетмес. [Терик диалект].
Гёлегиме гёре ‒ гёлек, юрегиме гёре юрек тапмадым.
Гёлек тикген – гёрмемиш, иштан тикген – билмемиш, чепкен тикген – чеберлик, къаптал тикген – къап тигив, чарыкъ тикген – тасмалав.
Гёленткисине къыймат бермес.
Гелерси янгыз гелмей. [Гьайдакъ диалект].
Гелечи ‒ етти гёзлю, бир сёзлю.
Гелечи бир гюн гюнагь алар, бир гюн зувап алар.
Гелечи бир гюн зувап алар, бир гюн гюнагь алар.
Гелечи бир гюн зувап къазанар, бир гюн гюнагь алар.
Гелечи янгыз гелмей.
Гелечиге оьлюм ёкъ.
Гелечиге тёре ёкъ.
Гелечини авзу – бош.
Гелечини гери урма.
Гелечини гечикгени ‒ яхшы.
Гелечини къойну ялгъандан толгъан.
Гелечини сёзю – гьазир.
Гелечини хуржуну генг болур.
Гелечиси ёкъ къатынсыз къалар.
Гелечиси яхшы буса, келибаш да эрге барар.
Гелешинген къыз – ерленген ат.
Гелимни кёбю-азы ‒ гьеч, базманланы тешиги болмаса.
Гелимни кёбю-азы ‒ гьеч, путланы тешиги болмаса.
Гелимни кёбю-азы ‒ гьеч, терезени тешиги болмаса.
Гелин ‒ яхшы, гелген ери ‒ яман.
Гелин болмагъан гелинин сыйламас.
Гелин геле, ялын геле, акъ башымны ачма геле, уланымны алып къачма геле.
Гелин гелин болмас, къайын гелин болмаса.
Гелин гелсе, къайынлагъа ат тагъар.
Гелин гётю булан гентге къудалыкъ этмеге сюе.
Гелин гюлбетли болсун ‒ тили шербетли болсун.
Гелин де къайнана болур.
Гелин къайын топуракъдан яратылыр.
Гелин турду – там авду.
Гелин турду – там йыкъды.
Гелин турду – уьй йыкъды.
Гелин тюгюл айыргъан ‒ айран тюгюл тойдургъан.
Гелин урлагъан – токълукъ, къыз урлагъан – ёкълукъ.
Гелин чайнагъан ‒ гиевге.
Гелин ‒ яман тюгюл, гелген ери ‒ яман.
163
Гелин, гиев аминбиз деп ант эте, уьч гюн гетип, бир-бирине кант эте.
Гелин, къарт буса да, гелинди39. [Гьайдакъ диалект].
Гелинден къызардаш болмас.
Гелини эдепсиз болса, анасы яныкъ40 болур.
Гелини эдепсизни уланы къарывлу болур. (Эдепсиз гелини барны уланы да
гьонкъа болур деген маънада).
Гелини яхшыны ‒ уланы яхшы, уланы яхшыны ‒ гелини яхшы.
Гелини яхшыны уланы да – яхшы // Гелини яхшыны уланы да яхшы болур.
Гелиним чайнагъанны уланым ютар.
Гелиним, сагъа айтаман, къызым, сен тынгла.
Гелиним, сагъа айтаман, къызым, сен эшит.
Гелинин гюллеген къайнана гюн гёрмес.
Гелинин сыйламагъан къайнана оьзю де сыйланмас.
Гелинин чайнагъан къайнана гелинсиз къалар.
Гелинин чайнагъан уланын ашар ‒ гиевюн чайнагъан къызын ашар.
Гелинин чайнагъан уланын ашар.
Гелинин чайнагъан уланын ютар ‒ уланын чайнагъан гелинин ютар.
Гелининг яман буса, уланынгдан гёр ‒ гиевюнг яман буса, къызынгдан гёр.
Гелининг яман буса, улынынгдан гёр ‒ гиевюнг яман буса, къызынгдан гёр //
Гелининг яман буса ‒ улынынгдан, гиевюнг яман буса ‒ къызынгдан.
Гелининг яман буса, улынынгдан гёр.
Гелининг яхшы буса, уланынгдан гёр, уланынг яман буса, гелинингден гёр //
Гелининг яхшы буса ‒ уланынгдан, уланынг яман буса ‒ гелинингден.
Гелинингни ёнкютме – уланынгны эрке этме (эркелетме).
Гелинингни ёнкютме.
Гелинингни ягъасындан илинсенг, уланынгны ютарсан.
Гелинлик бети булан гентге къудалыкъ этген.
Гелинни ‒ аягъындан, къойчуну ‒ таягъындан.
Гелинни бетин гелгенде гёрербиз.
Гелинни гелгенде гёрербиз.
Гелинни гелгенче гёр.
Гелинни гелинлигин къайын ана билир.
Гелинни гюзгюсю гентге ярыкъ берер.
Гелинни гюллеген къайнана гелинсиз къалар.
Гелинни гюллеген къайнана гюн гёрмес.
Гелинни пайы тавада къалар.
Гелинни уллусу болмас ‒ къайынны гиччиси болмас.
Гелинни уллусу-гиччиси болмас.
Гелинни чайнагъан къайнана гелинсиз къалар.
Гелинни яхшы сыйласа, югюрюк болур.
Гелинни, йыл битмейли, макътама.
Гелиш ‒ къонакъдан, гетиш ‒ уьй есиден.
Гелме бакъса, эгиз-эгиз – гетме бакъса, сегиз-сегиз.
Гелме башласа, эгиз-эгиз – гетме башласа, сегиз-сегиз.
39
Гелинди ‒ гелиндир.
Яныкъ ‒ яревке.
40
164
Гелмеге ихтияр сенде буса да, гетмеге ихтияр ‒ сенде тюгюл // Гелмеге ихтияр
– сенде, гетмеге ихтияр – менде.
Гелмеген булутгъа, явмагъан янгургъа челек тутмай.
Гелсе, гетме билмей ‒ гетсе, гелме билмей.
Гелсе, гетме билмей.
Гелсе, уьй – бош; гелмесе, дагъы – хош.
Гелтир тёк: ашамасам, мени сёк // Гелтир тёк: ашамасам, мени сёк.
Геме де минир къайыкъгъа, къайыкъ да минир гемеге.
Гемеге мингенни тилеги ‒ бир.
Гемеге минип, гемечи булан давламай.
Гемеге минсенг, гемечини йырын йырла.
Гемеде гемечи булан урушма.
Гемеде гемечи булан эришме.
Гемеде ким барны чыкъгъанда билирсен.
Гемедегилени юреклери ‒ бир.
Гемеси кимни бу дюньяда батмагъан.
Гемечи кюсмен чалар.
Гемечи минир гемеге.
Гён чарыгъынг – эр чарыкъ, эринмесенг, эки къайт // Гён чарыгъынг – эр чарыкъ, эринмесенг, экини эт.
Генг асгерлерден генг эдик, темир къапулардан бек эдик.
Генг бичген опуракъ тозулмас.
Генг бичилген опуракъ тез тозулмас.
Генг бичилген тон тозулмас.
Генг ёлгъа – генг арба.
Генг опуракъ тозулмас.
Генг опуракъ тозулмас ‒ генгешген жыйын бузулмас.
Генгеш болса, тынгла ‒ тюзню-терсни англа.
Генгеш буса, уруш болмас.
Генгешде ‒ генг тамакъ, гьакъылы буса – оймакъ // Генгешлерде ‒ генг тамакъ,
гьакъылы-эси – оймакъ.
Генгешде ‒ генг тамакъ.
Генгешде кюлеме ‒ тойда йылама.
Генгешип тикген тон тар болмас.
Гёнгю ачыкъны ёлу – ачыкъ.
Гёнгю ачыкъны къолу ‒ ачыкъ.
Гёнгю ачыкъны къолу ‒ ачыкъ, къолу ачыкъны ёлу ‒ ачыкъ.
Гёнгю бошну тили – бош.
Гёнгю къараны юзю – къара // Гёнгю къараны юзю де ‒ къара.
Гёнгю кюлер башда гьакъыл болмаса.
Гёнгю кюлер башда гьакъыл болмаса, юреклери гьакъыллардан толмаса.
Гёнгю уллуну сёзю де ‒ уллу.
Гёнгю чыкъса, гёнгюн алмас.
Гёнгю ярыкъны гёзю де ‒ ярыкъ.
Гёнгюл ‒ къоркъач, къол ‒ батыр.
Гёнгюл булан этилген иш уьлгюлю болур ‒ гёнгюлсюз ишлеген иш кюлкюлю
болур.
165
Гёнгюл булан этилген иш уьлгюлю болур.
Гёнгюл гёрюшювден тоймай.
Гёнгюл кёркю – ой.
Гёнгюл къайда болса, гёз ‒ онда.
Гёнгюл сюер – баш оьлчер.
Гёнгюл сюер – гёз гёрер.
Гёнгюл сюймесе, гёз гёрмес.
Гёнгюл тартгъан аш ‒ гьалал.
Гёнгюлге тиеген сёзню сёйлеме.
Гёнгюлде бар тилге гелер.
Гёнгюлдеги ойланы гёзлер айтар.
Гёнгюлдеги ойларынг гёзлеринг айтып тура.
Гёнгюлден гетген гёзден де гетер.
Гёнгюлден гетсе, гёзден де гете.
Гёнгюлсюз башлангъан иш тез арыта.
Гёнгюлсюз ишни ахыры болмас.
Гёнгюлсюз къатын гётсюз яш табар.
Гёнгюлсюз къатын къутсуз улан табар.
Гёнгюлсюз сёзню гечикгени ‒ яхшы.
Гёнгюлсюз хабар тез яйыла.
Гёнгюлсюз этилген иш кюлкюлю болур.
Гёнгюмню алгъанча, гёзлерингни ач // Гёнгюмню алгъанча, гёзюмню ач.
Гёнгюндеги – тилинде.
Гёнгюсюз къатынны гюню ярлы болур.
Генжени ‒ ясы, тунгучну тою гючлю болур.
Генжени ясы гючлю болур.
Гёню къалын адампавлар къайда ёкъ?
Гёрген ‒ башгъа, эшитген ‒ башгъа.
Гёрген булан гёз тоймас.
Гёрген булан эшитген бир болмас.
Гёрген гёргенин сёйлер ‒ билген билгенин сёйлер.
Гёрген де, эшитген де ‒ бир тюгюл.
Гёрген зат гёргенни эсинден таймас.
Гёрген сёйлейгенде, эшитген тынглап турур.
Гёрген эшитгенни енгер.
Гёргенден билген ‒ яхшы.
Гёргендокъ, сюе, сонг артда гюе.
Гёргениме атгъа йимик минемен.
Гёргенинг – герти, эшитгенинг – ялгъан.
Гёргенинг – герти.
Гёргенинг кёпмю, бергенинг кёпмю?
Гёргенинг кёпмю, гёрежегинг кёпмю?
Гёргенинг сына – эшитгенинг терге.
Гёргенингден гёрмегенинг ‒ кёп, билгенингден билмейгенинг ‒ кёп.
Гёргенни гёз ‒ гьашыгъы.
Гёргенни гётлек енгер.
Гёргенни къоюп, эшитгенге инанма.
166
«Гёрдюм», – деген – кёп сёз, «гёрмедим» деген – бир сёз.
Гёрдюнгмю – инан, эшитдингми – терге // Гёргенинге инан, эшитгенингни
терге.
Гёрежекни гёрмей, кёрге гирмей.
Герек терекни йыгъа.
Герек учун терек йыкъ.
Герекде кепек де манатдыр // Герекге кепек де манатдыр.
Герекли адам ялынчакъ болур // Герекли адам ялынлы болур.
Гереклиге кепек де манатдыр.
Герекмесни жыймасанг, герекгенде табылмас.
Герекмесни сакъла: бир гюн герек болур.
Герилген де ‒ ургъан йимик // Герилген де ургъан йимикдир.
Гериле-гериле генг болдукъ, елбели тонлагъа тенг болдукъ.
Гёрме буюргъан гёресидир.
Гёрме сюйсе, гёзю ёкъ – гёзю ёкъну, оьзю ёкъ.
Гёрмеген билмес – билмеген гёрмес.
Гёрмеген билмес.
Гёрмеген де ‒ бир, тувмагъан да ‒ бир.
Гёрмегенингни гёргенге айтма.
Гёрмегенингни гёргюнче айтма.
Гёрмегенни гёзю чыкъсын.
«Гёрмедим» деген ‒ бир сёз, «гёрдюм» деген ‒ минг сёз.
Гёрмей гьашыкъ болагъан адат ёкъ.
Гёрмей оьлгюнче, гёрюп оьл.
Гёрмекликге сёз иерер, кёрпе тонгъа чёп иерер.
Гёрмелиге гёз иерир, кёрпе тонгъа чёп иерер.
Гёрмелиге гёз иерир.
Гёрсе – баранта, гёрмесе – шаранта.
Гёрсем, гёнгюм ачыла, ёкъда юрек излемей.
Гёрсенг, инан ‒ эшитсенг, терге.
Гёрсетмесенг, гёрюнмей ‒ сёйлемесенг, билинмей.
Герти адам герти сёйлер ‒ дертли адам дертин сёйлер.
Герти адам герти сёйлер.
Герти айтгъангъа жавап ёкъ.
Герти байлыкъ – савлукъ булан адамлыкъ.
Герти де, ялгъан да янаша юрюй.
Герти дослукъну мезгили ёкъ.
Герти ёлдаш къыйынлы гюн сыналар.
Герти къурдаш къыйынлы гюн къурдашыны къырыйында табылыр.
Герти къурдаш къыйынлыкъда табылыр.
Герти къурдашлар къыйынлыкъда танылыр.
Герти къылычдан да иттидир.
Герти отда янмас.
Герти сёз агъып барагъан сувну токътатар.
Герти сёз аччы бола, амма чёрек тапдыра.
Герти сёз аччы болур.
Герти сёз гёз чыгъарар ‒ ялгъан сёз жан йыбатар.
167
Герти сёз гёз чыгъарар.
Герти сёз гёзге тюртюлюр.
Герти сёз гёзге чанчыла.
Герти сёз гери къайтмас.
Герти сёз гери къалмас.
Герти сёз йыракъгъа гетер.
Герти сёз оьлмес.
Герти сёз таш ярар ‒ ялгъан сёз баш ярар.
Герти сёз таш ярар.
Герти сёз унутула.
Герти сёзге – герти жавап.
Герти сёзге къарыв ёкъ.
Герти сёзге тёре ёкъ.
Герти сёзню багьасы ёкъ.
Герти сёзню оьзден айтар, яшырмайлы, гёзден айтар.
Герти сёзню оьзден айтар.
You have read 1 text from Kumyk literature.
Next - Къумукъланы Айтывлары ва Аталар Сёзлери - 12