Latin

Къумукъланы Айтывлары ва Аталар Сёзлери - 05

Total number of words is 3890
Total number of unique words is 1420
39.7 of words are in the 2000 most common words
56.7 of words are in the 5000 most common words
66.6 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
Анасына бакъ ‒ къызын ал; дарайына бакъ ‒ бёзюн ал.
Анасына бакъ да, къызын ал // Анасына багъып, къызын ал.
Анасына гёре баласы – терегине гёре алмасы.
Анасына гёре баласы.
Анасына къара да, къызын ал ‒ атасына къара да, яшына бар.
Анасына къарап, ‒ къызны, атасына къарап, уланны мактама.
Анасына къарап, къызын ал ‒ ашына къарап, тузун сал.
Анасына къарап, къызын ал ‒ чарыгъына къарап, бизин ал.
Анасына къарап, къызын ал.
Анасына ошар баласы ‒ оьгюзюне ошар танасы.
Анасына ошар баласы ‒ экмегине ошар къалачы.
Анасына ошар баласы.
Анасына ургъан бёрюню авзуна тюшюр. [Гьайдакъ диалект].
Анасындан гёрюп, къызы тон бичер.
Анасыны алдын алгъан ‒ къызына кишен салгъан.
Анасыны сыры – къызында, атасыны сыры – уланында.
Англавсуз сёйлейген аврувсуз оьлюр.
60
Англавсузгъа айтгъан да, эшекни къулагъына къомуз сокъгъан да ‒ бир йимик
// Англавсузгъа айтылгъан сёз эшекни къулагъына къомуз сокъгъан йимикдир.
Англавсузгъа къуллукъ буюрсанг, ангый барарсан артындан.
Англавсузгъа не башгъа уьйню тёбени, тёрю.
Англавсузгъа сёз айтгъан да, оьлюге зурнай сокъгъан да – бир.
Англавсузгъа сёз айтсанг, ангый барарсан артындан.
Англавсузну йиберип, тынглай баргъан артындан.
Англайгъан адамгъа бир сёз таман.
Англайгъангъа бир сёз де таманлыкъ эте.
Англайгъангъа ишара этсе, бола.
Англайгъангъа сюйрюжибин де – саз, англамайгъангъа накъыра-зурнай да – аз.
Англайгъангъа сюйрюжибин де – саз.
Англайгъангъа сюйрюжибин де саз болур, англамасгъа накъыра-зурнай да аз
болур.
Англама сюегенге бир сёз ‒ таман.
Англама сюймейген, къулагъын гессенг де, англамас.
Англама сюймейгенге тувра сёз де къынгыр болуп гёрюне.
Англамагъан тухум аздыргъан.
Англамай айтма ‒ чайнамай ютма.
Англамай сёйлеген аврумай оьлюр // Англамай сёйлейген аврумай оьлюр.
Англамай сёйлейген кёп сёйлер.
Англамайгъан тынгламас.
Англамайгъангъа тюз сёз де къынгыр болуп гёрюне.
Анди ‒ ямучу, черкес ‒ къамучу.
Андузлу ерде ат оьлмес.
Ант – Аллагьны къылычы.
Ант ‒ Аллагьны къылычы: бир оьтмесе, бир оьтер.
Ант ‒ алтындан къыйматлы.
Ант ичген минг оьлюр – агъу ичген бир оьлюр.
Ант этген насип табар.
Ант этип, ув ялай.
Антгъа ялгъан сёз болмас.
Антика къатынны аявлу къызына тез гёз тие.
Апсын – арпа къылчыгъы, гюндеш – гюнню чечеги.
«Апсын» деген ‒ арпа къылчыкъ.
Апсынлар – арпа къылчыкъ.
Арада къалгъынча, аранда къал.
Арада оьчлюк тувса, юртну абуру-сыйы оьлюр.
Арачысы дилбар13 буса, кечел баш да эрге барар.
Арачысы тизив буса, келибаш да эрге барар.
Арачысы тизив буса, кечел баш да эрге барар.
Арба – гемеге, геме – арбагъа. [Терик диалект].
Арба авгъан сонг ёл кёп табыла.
Арба авгъан сонг, ёлну гёрсетегенлер кёп болур.
Арба авгъанда «агь» деген булан не пайда.
13
Дилбар ‒ тилге уста адам.
61
Арба батылса – ат, бузав оьлсе, къатын ‒ гюнагьлы.
Арба батылса, ат гюнагьлы – бузав оьлсе, къатын гюнагьлы.
Арба булан къоян тутмас // Арба булан тавшан тутмас. [Гьайдакъ диалект;
Терик диалект].
Арба егилсе, ит къалмас. (Терик диалект).
Арба сынгъан сонг ёл гёрсетегенлер кёп болур.
Арба сынса – агъач, оьгюз оьлсе – эт.
Арба сынса – от, оьгюз оьлсе – эт.
Арба юксюз къалмас.
Арбалы яяв арымас.
Арбанга къарап, юк сал ‒ артынга къарап ёлгъа чыкъ.
Арбанга къарап, юк сал.
Арбангны ‒ къышда, чанангны яйда гьазирле.
Арбаны алды да, арты да бир гьыздан юрюсе, атгъа енгил болур.
Арбаны алды къайдан юрюсе, арты да шондан юрюр.
Арбаны арышы сынса, оьгюзлер етим къалар.
Арбаны ат тартмай ‒ арпа тарта.
Арбаны гьызы болур.
Арбаны къышда эт, чананы язда эт.
Арбасын къувгъан яш къапларын жувгъан.
Арбасына мингенни йырын йырлар.
Аргъан назик еринден уьзюлюр.
Аргъанны кёп узатса, уьзюлюр.
Аргъанчы аргъанчыны гёрсе, къоллары титирей.
Аргъанчы назлы болур.
Аргъумакъ арыкъ буса, ял табар ‒ атолу ярлы буса, мал табар.
Аргъумакъ, сенден арив ат болмас.
Аргъумакъгъа отуздан сонг тиш чыкъмай.
Аргъумакъгъа тенг этмегиз ябуну.
Аргъумакъны акъсагъаны – оьлгени.
Аргъумакъны сыйы болмас ёлдан сонг.
Аргъумакъны чабар ери майдандыр, ичер суву сайдандыр.
Аргъумакъны чабар ери майдандыр.
Аргъумакъны яманлап, тулпар къайдан табарсан?
Арек чыкъгъан сайын юртунг-элинг, къардаш-къурдашынг юрегинге ювукъ
бола.
Арекдеги къардашдан ювукъдагъы хоншу ‒ яхшы // Арекдеги дос-къардашдан
ювукъдагъы авул-хоншу ‒ яхшы.
Арекдеги къардашдан ювукъдагъы ят ‒ ювукъ. [Терик диалект].
Ари барса, ат тебе – бери гелсе, ит хаба.
Ари де, бери де сёзюнг болсун ‒ багъана къулакъда гёзюнг болсун.
Ари тартсам, оьгюз оьле – бери тартсам, арба сына.
Ари-бери – къоян тери.
Арив – аманлыкъгъа, сююв – даимликге.
Арив арив гёрюнмей, сюйген арив гёрюне.
Арив – арив тюгюл, сюйген ‒ арив.
Арив ‒ арив тюгюл, ушатгъаны ‒ арив.
62
Арив – гёзге, гьакъыл – юрекге.
Арив – заманлыкъ, сююв – даимлик.
Арив ‒ хоншуда яхшы.
Арив азар – къылыкъ озар.
Арив азар – чебер озар. [Хасавюрт диалект].
Арив арив гёрюнмей, сюйген арив гёрюне.
Арив арив тюгюл ‒ юрек сюйген арив.
Арив аривми, сюйген аривми?
Арив аривни таныр ‒ деллек бекисин яныр.
Арив болма ‒ насипли бол.
Арив болмакъ гёздендир, кёп сюйдюрмек сёздендир.
Арив болмакъ гёздендир.
Арив болмакъ къашдандыр ‒ исбайы болмакъ чачдандыр.
Арив болмакъ къашдандыр, исбайы болмакъ чачдандыр, къуймур болмакъ
гёздендир, кёп сюйдюрмек сёздендир.
Арив болмакъ къашдандыр.
Арив болмакъ юздендир, къуймур болмакъ гёздендир, исбайы болмакъ –
белден, эсгик болмакъ сёздендир.
Арив болмакъ юздендир, къуймур болмакъ гёздендир.
Арив болмакъ юздендир.
Арив болур ягъынса, ону-муну тагъынса.
Арив буса ‒ къарама, яхшы буса ‒ яшама. (Къатынгишини гьакъында).
Арив гёзден билинир.
Арив гийим ‒ той девлети, арив къатын ‒ ой девлети.
Арив гишини гъакъылы болмаса, гьечдир.
Арив гюлню оьмюрю ‒ къысгъа.
Арив гюн аралта ‒ къарагюн къаралта.
Арив къанат ‒ къазгъа, арив къылыкъ ‒ къызгъа // Арив къанат къазгъа герек ‒
арив къылыкъ къызгъа герек.
Арив къатын ‒ элге насип, эрши къатын ‒ эрге насип.
Арив къатын хоншуда ‒ яхшы.
Арив къатынны эри оьлсюн ‒ эрши къатын оьзю оьлсюн.
Арив къыз ‒ хоншуда яхшы, арив яш ‒ узакъда яхшы.
Арив къыз ‒ хоншуда яхшы.
Арив къыз тас болмас, илмусу бар языкъ болмас, уста адам да ачдан оьлмес.
Арив къыз тас болмас.
Арив сёз – аш азыгъы, яман сёз – баш къазыгъы.
Арив сёз – жангъа азыкъ, яман сёз – башгъа къазыкъ.
Арив сёз – жангъа азыкъ.
Арив сёз ‒ къылычдан итти.
Арив сёз – юрекге дарман.
Арив сёз ‒ яз гюн йимик.
Арив сёз ‒ язны гюню йимик.
Арив сёз аврув ала.
Арив сёз аврув алар // Арив сёз аврувунг алар.
Арив сёз авузгъа яраша // Арив сёз авузгъа ярашар.
Арив сёз жан салар.
63
Арив сёз йыланны ининден чыгъарар.
Арив сёз йыланны кебин чечдирир.
Арив сёз йыланны тешигинден чыгъарар.
Арив сёз къылычны гесер.
Арив сёз не этдирмес?
Арив сёзге таш да ирир.
Арив сёзде аврув болмас.
Арив сёзде аврув ёкъ.
Арив сёзде ажжал ёкъ // Арив сёзге ажжал ёкъ.
Арив сёзлю ‒ кикимав гёзлю.
Арив сёзню айтмагъа тынч – этмеге къыйын.
Арив тагъыныр ‒ эрши ягъыныр.
Арив тилеген адамгъа къызын да берер.
Арив тойда герек ‒ гьакъыл гьар гюн де герек.
Арив тувар эршиден де ‒ яхшы тувар ямандан да.
Арив чечекни оьмюрю къысгъа бола.
Арив экенге яхшы тюгюл ‒ яхшы экенге арив.
Арив яш ‒ узакъда яхшы.
Аривлюгю ‒ къашында, яхшылыгъы ‒ сёзюнде.
Аривлюгю тарыкъ тюгюл ‒ гьакъылы болсун.
Аривлюк – ахшамгъа ерли, яхшылыкъ – оьлгюнчеге.
Аривлюк – ахшамгъа ерли.
Аривлюк – гёз учун, гьакъыл – гёнгюл учун.
Аривлюк – гёз учун.
Аривлюк – гёзге, гьакъыл – юрекге.
Аривлюк ‒ гёзге, сююв ‒ юрекге.
Аривлюк – гёзден, сюймеклик – сёзден.
Аривлюк ‒ той битгинче, гьакъыл ‒ оьлюп гетгенче.
Аривлюк ‒ уьч гюнлюк, яхшылыкъ ‒ оьмюрлюк.
Аривлюк ‒ ярты насип.
Аривлюк аривлюк болмас, къылыгъы арив болмаса.
Аривлюк базарда сатылмай.
Аривлюк гёздендир, сюймеклик сёздендир.
Аривлюк гойлек14 булан седепде тюгюл ‒ уят булан эдепде. [Гьайдакъ диалект].
Аривлюк къызны етти дынкъын яшырыр.
Аривлюк къылыкъ булан яраша.
Аривлюк сатып алынмай.
Аривлюк тойда герек ‒ гьакъыл гьар гюн де герек.
Аривлюк тойда герек ‒ исбайылыкъ гьар гюн герек.
Аривлюк тойда герек ‒ сююв гьар гюн де герек.
Аривлюк тойда герек ‒ татывлыкъ гьар гюн герек.
Аривлюк тойда герек ‒ сюймеклик гьар гюн герек.
Аривлюк тойда герек.
Аривлюк эзип ичеген зат тюгюл.
14
Гойлек ‒ гёлек.
64
Аривлюк юзде тюгюл – сёзде.
Аривлюкден эдеп озар.
Аривлюкню баш белгиси ‒ сюйкюмлюк.
Аривлюкню гёз билир ‒ гьакъылны гёнгюл билир.
Аривлюкню гёз билир.
Аривни абуру кёп болур.
Аривни авруву ‒ кёп.
Аривни сайлама ‒ яхшыны сайла.
Аривни эзип ичеми?
Аривни эзип ичмей.
Аривни къаравулу да, къойчусу да ‒ намус.
Ариги орамда ялгъан айтгъан, бериги орамда эшитип, оьзю де инанып
къалгъан.
Ариден къараса, тав да – тегиш // Ариден къараса, тав да тегиш гёрюне.
Аркъан назик еринден уьзюлюр.
Аркъан эшсенг, бав болур ‒ арбанг, чананг сав болур.
Аркъан эшсенг, узун эш.
Аркъанг авуртса да, агъачны ташлама ‒ уьйге элт.
Аркъанг авуртса да, алгъанынгны уьйге элт.
Аркъанны – узуну, сёзню къысгъасы ‒ яхшы.
Аркъанны – узуну, сёзню къысгъасы ‒ яхшы.
Аркъанны да кёп узатса, уьзюле.
Аркъанны кёп узатса, уьзюлюр.
Арпа заман оракъ багьа болур // Арпа етсе, оракъ ‒ багьалы.
Арпа кёп берсе, ач къодукъ да къутурур.
Арпа къалач аш экен, алтын-гюмюш таш экен. (Ачлыкъны балагьын гёрген
гиши айтгъан).
Арпа къылчыкъсыз болмас.
Арпа тарлавдан будай жыймассан.
Арпа чачгъан арпа орар ‒ будай чачгъан будай орар.
Арпа чачгъан арпа орар.
Арпа чачгъан ач болмас.
Арпа чачгъан ач къалмас.
Арпа чачгъан будай ормас.
Арпа чачсанг, арпа орарсан.
Арпа чачып, будай ормас.
Арпа, тари – аш экен, алтын, гюмюш – таш экен.
Арпагъа тойса, къарт эшек де ойнакълай.
Арпадан – къылав, ашдан – талав.
Арпадан пилав этген де бар ‒ дюгюден талав этген де бар.
Арпаны урлугъу болгъунча, будайны саламы бол.
Арпасы кёп айынар.
Арпасы кёп болса, ач къодукъ да къутурур.
Арсарсыз гиши ажжалсыз оьлюр.
Арсарсыз игит ажжалсыз оьлюр.
Арслан – гьызындан, эргиши сёзюнден къайтмас.
Арслан – тиши булан, адам – иши булан.
65
Арслан ачда тюлкю ‒ токъ // Арслан ач буса, тюлкю ‒ токъ.
Арслан баласы арслан болур, чычкъан баласы ‒ чычкъан.
Арслан баласы арслан болур.
Арслан бар ормангъа аюв да аякъ басмас.
Арслан гьызындан къайтмас ‒ эркек сёзюнден къайтмас.
Арслан гьызындан къайтмас.
Арслан жибин тутмай.
Арслан итден къалгъанны ашамас.
Арслан къапгъынгъа тюшмес.
Арслан тувгъан эр алданокъдан адамас.
Арслан челтирни ичинде де арсландыр.
Арслан чычкъан тутмас ‒ къаракъуш жибин тутмас.
Арслан чычкъан тутмас.
Арслан, бугъавда буса да, арсландыр.
Арслангъа къол узатсанг, – къолунг; баш узатсанг, башынг алар.
Арсландан арслан тувар.
Арсландан тувгъан арслан болур.
Арсланкъапланны гючю ‒ тырнагъында.
Арсланланы эркеги-тишиси болмай.
Арсланлар авда адамас.
Арсланлар той этегенде чагъанлар да пайсыз къалмай.
Арсланлардай агъалардан айрылгъан орамларда етим болуп гёрюнюр.
Арсланны азгъаны айгъа секирир – тавукъну азгъаны хораз болуп къычырыр.
Арсланны азгъаны айгъа секирир.
Арсланны артындан юрю ‒ къатынны артындан юрюме.
Арсланны баласы да арслан болур.
Арсланны баласын тутмакъ учун арсланны уясына гирме герек.
Арсланны гючю ‒ бойнунда.
Арсланны оьлгени – чычкъанны тириси.
Арсланны оюнда ‒ гьав.
Арсланны эркеги де ‒ арслан, тишиси де ‒ арслан.
Арсланны эркеги, тишиси болмас.
Арсланны юреклиси айгъа секирир.
Арт бердинг ‒ сени сёйлей // Арт берсенг, сени сёйлей.
Артгъа къалгъанныки ‒ татли.
Артгъа салып къойгъанынг алтын болуп табылыр.
Артгъа тартылма ер ёкъ буса, алгъа талпын.
Артда айтарны алда айтма ‒ ойлашып айт сёзюнгню.
Артда айтарны алда айтма.
Артда айтма герекли сёзлерингни алдын-алдын айтып къойма.
Артда гелгенге уьлюш ёкъ.
Артда гелгенге я аз, я къаз.
Артда да къалма – алгъа да барма.
Артда да къалма – алгъа да чыкъма.
Артда къалгъан бал ашар. [Терик диалект].
Артда къалгъан булут явмай оьтер.
Артда къалгъан къойну бёрю алар.
66
Артда къалгъан къойну бёрю ашар.
Артда къалсанг, тапталарсан.
Артда сёйлегенни амалы кёп болур.
Артда тюзелгенлеге ошагъыр.
Артдагъына я ‒ аз, я ‒ къаз.
Артдагъына я ‒ аз, я ‒ къоз.
Артдан арбагъа минме: йыгъыларсан, чюелсе.
Артыгъы итлеге аш болду. [Терик диалект].
Артыкъ аты макъталмакъ – бир-бирде талайсызлыкъ.
Артыкъ аччы да болма ‒ артыкъ татли де болма.
Артыкъ аччы да болма, агъугъа ошар йимик – артыкъ татли де болма, жибин
ябушар йимик.
Артыкъ ашагъан аш юкъмас.
Артыкъ ашагъан гьарамдыр.
Артыкъ ашасанг, бал да къусдура.
Артыкъ байлыкъ – башгъа балагь.
Артыкъ байлыкъ адамны аздырыр.
Артыкъ байлыкъ инсанны шашдыра.
Артыкъ билмек биревге де пуршав этмес.
Артыкъ болсун – кемлик болмасын.
Артыкъ гьакъыл баш тешер.
Артыкъ дамагь баш ярар.
Артыкъ девлет гёз чыгъармас.
Артыкъ зат гёз чыгъармас.
Артыкъ йымышакъ болма – бюгерлер, артыкъ къатты да болма –
сындырырлар.
Артыкъ йымышакъ болма – бюгерлер.
Артыкъ йымышакъ да болма ‒ артыкъ къатты да болма.
Артыкъ къатты болма – сындырырлар.
Артыкъ мал гёз чыгъармас.
Артыкъ оьктем болмагъа ярамай.
Артыкъ рызкъы баш ярмас.
Артыкъ сёз ‒ башгъа зарал, артыкъ туз ашгъа ‒ зарал.
Артыкъ сёз ‒ башгъа зараллы.
Артыкъ сёзден Аллагь да ялкъа.
Артыкъ сёзден арек бол.
Артыкъ сёзлер сёйлеген деп пучуна, къычыв битген лап тилини учуна.
Артыкъ сёзюнг таш ярар ‒ артыкъ дамагь баш ярар.
Артыкъ татли буса, жибин ябушур.
Артыкъ татли де болма ‒ артыкъ аччы да болма.
Артыкъ туз ‒ ашгъа зараллы.
Артыкълыкъ болсун – кемлик болмасын.
Артын ойлашмай туруп, алгъасап сёз айтма.
Артына баргъанны къатына барма.
Артын-ахырын ойлайгъан игит болмас.
Артынга бакъмай, сёйлеме.
Артынга къарап ун алгъыр ‒ ай ярыкъгъа сув алгъыр.
67
Артынга сув тийгинче, чара гёр.
Артынгда не барны билмесенг, йыгъылырсан.
Артынгда не барны билмесенг, тутулурсан.
Артында ‒ душман, алдында ‒ дос.
Артында яз токътагъан къышдан къоркъмагъа тюшмей ‒ артында къыш
токътагъан гюзден къоркъмагъа тюше.
Артындан айтгъан – Аллагьны душманы, бетине айтгъан – адамны душманы.
Артындан макътагъандан бетине айып этген ‒ яхшы.
Артындан чыкъма адамы ёкъ.
Аршда ай болса, яхшы ‒ ашда май болса, яхшы.
Арыгъан адамдан арымагъан адам ‒ къолай.
Арыгъан атгъа – чириген салам.
Арыгъан атгъа къамучу да ‒ авур.
Арыгъан атгъа къамучу да – уллу юк.
Арыгъан оьгюзге – чириген салам.
Арыгъан оьгюзге чириген салам бергендей.
Арыкъ адам сёзлю болур.
Арыкъ ат ёл алмас ‒ арыкъ ит гьав алмас.
Арыкъ ат ёл алмас.
Арыкъ атгъа – айланч ёл.
Арыкъ атгъа къамучу – душман.
Арыкъ атгъа къамучу болмас.
Арыкъ атны ургъан булан ёртмас.
Арыкъ болуп бир тюгю тюшгюнче, семиз болуп, бары да тюгю тюшген ‒
къолай.
Арыкъ буса да, ат болсун ‒ оьксюз буса да, къыз болсун.
Арыкъ буса да, ат болсун.
Арыкъ ит гьав алмас ‒ арыкъ ат ёл алмас.
Арыкъ ит гьав алмас.
Арыкъ мал язгъа чыкъса, ойнакълар.
Арыкъ малгъа териси де ‒ юк.
Арыкъ малны териси де ‒ юкъкъа.
Арыкъ миллетин сёгер.
Арыкъ сыйырны сютю майлы болур.
Арыкъ танагъа уллу мююзлер негер тарыкъдыр?
Арыкъ токълуну айнытсанг, авзунг-бурнунг май этер ‒ яман адамны айнытсанг, авзунг-бурнунг къан этер.
Арыкъ этни татыву болмас.
«Арыкъ» дейген яман тай, язгъа чыкъса, ат болур.
Арыкъдан бир тюгю тюшгюнче, семизден тюксюз къалгъан ‒ къолай.
Арыкъдан семиз ‒ къолай, анасындан къыз ‒ къолай.
Арыкълыкъ ‒ аврувгъа семизликден сексен керен ювукъ.
Арыкълыкъдан ат оьлмес ‒ ярлылыкъдан эр оьлмес.
Арымагъан тайдан ат болмас.
Арыш чачсанг, экмек ашарсан.
Арышы буса, батман табылыр.
Асаргъа таш урсанг да, ташгъа асарны урсанг да, асар сыныр.
68
Асатаякъ – уьчюнчю аякъ.
Асгъан ерде къазан къалар ‒ басгъан ерде хамур къалар.
Асил – ташдан, гьакъыл – башдан.
Асил авлет ата сёзге таянар.
Асил адам аз айтар ‒ кёп тынглар.
Асил адам аз сёйлер.
Асил адам айтма билир, терс айтса да, – къайтма билир.
Асил адам этген яхшылыгъын бетлемес.
Асил адамны тили – дарман.
Асил аз сёйлер ‒ кёп тынглар.
Асил гишини сёзю де, иши де ‒ асил.
Асил ишни эртеси-гечи болмас.
Асил къатынны аямайгъан эркек тухум аздырыр.
Асил къызгъанмас ‒ асилсиз тоймас.
Асил оьзден осаллыкъгъа чыдамас.
Асил оьзден эр башына иш гелсе, чирелип, четге башын таямас.
Асил оьзден эр сёзю осаллыкъгъа чыдамас.
Асил сёз – къылычдан итти.
Асил сёз – юрекге дарман.
Асил сёз йыланны ининден чыгъарар.
Асил сёз йыланны кебин чечдирир.
Асил таш уллу болмай // Асил таш уллу болмас.
Асиллер терсден тутмас ‒ гьакъыллы эсин ютмас.
Асиллер терсден тутмас.
Асиллик къаст уята.
Асилни тили ‒ дарман, осалны тили ‒ яман.
Асилсиз адам не айтма билмес, не къайтма билмес.
Асилсиз атгъа минсе, атасын да танымас.
Асилсиз атгъа минсе, атасын да унутур.
Асилсизге дос болма.
Асилсизге дос болма: асилсизге дос болсанг, асдай атылтыр.
Асилсизге дос болсанг, асдай атылтыр // Асилсизге дос болма: асдай атылтыр
башынгны.
Асилсизни алты атасы ит болур.
Аслан итден къалгъанны ашамас.
Аслудан макъталгъан агьлюде асил сёз кем болмас.
Аслудан макъталгъан агьлюде осал сёз болмас.
Аслуну абурун сакъламагъан ону душманлардан да якъламас.
Асны атын айтмагъа ярамай.
Асруланы боюнда эсделик къойма сюе бусанг, яшланы тарбияла.
Ассилик – Аллагьгъа къаршылыкъ.
Аста баргъан арымас.
Аста юрюген узакъ гетер.
Аста юрюсе: «Авруйму экен?»,– дей ‒ чалт юрюсе: «Къызгъан», – дей.
Аста юрюсе: «Азгъан», – дей ‒ бек юрюсе: «Озгъан», – дей.
Аста юрюсе: «Азгъан»,– дейлер ‒ бек юрюсе: «Къызгъан», – дейлер.
Аста юрюсе: «Азгъан»,– дейлер ‒ чалт юрюсе: «Къызгъан», – дейлер.
69
Аста юрюсем, къайгъы мени артымдан етише – бек юрюсем, мен къайгъыны
артындан етишемен.
Аста юрюсем, къайгъы мени артымдан етишир.
Асхартав да аста-аста Асхар болгъан.
Асыла бусанг, агъачны асилине асыл.
Асыла бусанг, асил терекге асыл.
Асыла бусанг, бийикге асыл.
Асылсанг, асыл асил терекге ‒ йыгъылсанг, йыгъыл мамукъ тёшекге.
Асылсанг, бийикге асыл.
Асырагъан гёзге де чёп тюшюр.
Асырагъан гёзге чёп гирир.
Ат – айында, эр йылында сыналар.
Ат ‒ арыкъ, ёл ‒ узакъ.
Ат – арыкълыкъда, къыз – языкълыкъда.
Ат – арыкълыкъда, къыз – ярлылыкъда.
Ат – къамучудан, эр намусдан къоркъар.
Ат – мингенники, къыз ‒ къачыргъанныки.
Ат ‒ мингенники, оьгюз ‒ екгенники.
Ат – мингенники, тон – гийгенники.
Ат – мингенники.
Ат ‒ тизгининден йигит. [Терик диалект].
Ат – тизден, игит – сёзден белгили.
Ат – тизден, игит – сёзден.
Ат – тизден, игит – сёзден; арив билинир гёзден.
Ат – тишинден, адам – ишинден белгили.
Ат – тишинден, игит – тёшюнден белгили.
Ат – тишинден, эргиши – ишинден белгили.
Ат – тойгъан еринде, эр – тувгъан элинде.
Ат – уручуну душманы.
Ат – эргишини къанаты.
Ат «тепмес» деме ‒ ит «хапмас» деме.
Ат «тепмес» деме.
Ат авланса, – къазыкъгъа (байланыр).
Ат авнагъан ерде тюк къалар.
Ат авнаса, тюк къалар.
Ат адамны беземей ‒ адам атны безей.
Ат азгъын болса, ёргъа болур – эр азгъын болса, молла болур.
Ат азгъын болса, ёргъа болур.
Ат азгъыны ёргъа болур ‒ эр азгъыны молла болур.
Ат азгъыны ёргъа болур.
Ат азгъыны тай болур.
Ат азгъыны тай болур ‒ эр азгъыны бай болур.
Ат азгъыны тайгъа иерер ‒ эр азгъыны байгъа иерер.
Ат азгъыны тайгъа иерер ‒ эр азгъыны къызгъа иерер.
Ат азгъыны тайгъа иерер.
Ат айланса, – къазыкъгъа // Ат айланса, – къазыгъына.
Ат айланыр, айланыр ‒ къазыгъына байланыр.
70
Ат айтмай, оьгюз айтмай ‒ адам айта ялгъанны.
Ат айында сыналар.
Ат алгъанча, ер ал.
Ат алгъанча, ер алма герек.
Ат алгъанча, тай да – мал.
Ат алгъанча, эшекге мин.
Ат алмай туруп, юген излеме.
Ат алсанг, арба герек – къатын алсанг, бары да герек.
Ат алсанг, арба герек.
Ат алсанг, барлыдан ал – къыз алсанг, ярлыдан ал.
Ат алсанг, барлыдан ал.
Ат алсанг, баш булан тёш ал – къатын алсанг, къабакъ булан къаш ал.
Ат алсанг, баш булан тёш ал.
Ат алсанг, минип ал – къатын алсанг, танып ал.
Ат алсанг, минип ал – къыз алсанг, билип ал.
Ат алсанг, минип ал – къыз алсанг, танып ал.
Ат алсанг, минип ал – къыз алсанг, гёрюп ал.
Ат алсанг, минип ал.
Ат алсанг, сынап ал – акъча алсанг, санап ал.
Ат алсанг, сынап ал.
Ат алсанг, тишине къара ‒ дос болсанг, ишине къара.
Ат арбада билинир.
Ат арыгъын макътама.
Ат арыгъын макътама: аргъумакъдан тай озар.
Ат арымаса, ‒ азыкъдан.
Ат атлангъангъа гёре кишнер.
Ат атлыны таныр.
Ат атны ягъына барар.
Ат ачувун арбадан алмай.
Ат аягъан ат минир ‒ тон аягъан тон гиер.
Ат аягъан бет тапмас.
Ат аягъына ат басмас.
Ат аягъындан семирир.
Ат бакъмагъан атгъа минмес.
Ат баласы атдыр – ит баласы итдир.
Ат басгъанны ер билир ‒ ер басгъанны от билир.
Ат басгъанны ер билир.
Ат башына иш тюшсе, авузлугъу булан сув ичер – эр башына иш тюшсе, чарыкълары булан сувдан оьтер.
Ат беженден чыкъгъан. (Атасы урлап гелтирип союп, атны этин беженге
яшыргъан болгъан. Ахтара гелгенлер, этин табып болмай, къайтып гетип
барагъанда, атны урлагъан гишини гиччи яшы: «Ат беженни ичинде де ёкъ», –
деген).
Ат белинде осалланы ел алар.
Ат берген оьзю гелер ‒ арба берген барып алар.
Ат бергенден аш берген озар // Ат бергенни аш берген озар.
Ат болажакъ тай – юрюшюнден белгили.
71
Ат болгъунча, тайынгны макътама – йыл болгъунча, къатынынгны макътама.
Ат болгъунча, тайынгны макътама.
Ат болмагъан ерде эшек де атдыр.
Ат болмагъанда, эшек де ярай.
Ат болмаса, ёл болмас – эл болмаса, тил болмас.
Ат болса, къамучу болур.
Ат булан къызны авулдан алма.
Ат булан тебишген тайны аягъы сынар.
Ат буса, ер табылыр // Ат буса, егьер15 табылыр. [Гьайдакъ диалект].
Ат буса, къамучу табыла.
Ат буса, юген табылыр.
Ат бусанг, чабарсан ‒ ит бусанг, хабарсан.
Ат гёргенде акъсар ‒ сув гёргенде сувсар.
Ат гёргенде аягъынг акъсамасын.
«Ат гёрдюм», – деп, акъсап барма; «сув гёрдюм», – деп, сувсап барма.
Ат гёрмеген ат гёрсе, чапдыра-чапдыра оьлтюрюр.
Ат гёрмеген ат гёрсе, чапдыра-чапдыра оьлтюрюр ‒ тон гёрмеген тон гёрсе,
къагъа-къагъа тоздурур.
Ат гёрсе, акъсай.
Ат гёрсе, акъсай ‒ сув гёрсе, сувсай.
Ат гетер – гьызы къалар, къыз гетер – назы къалар.
Ат да мал экен. (Алда бай болуп, сонг ярлы болгъан гишини тилинден).
Ат да урлар, оьгюз де урлар яш чакъда эргишилер.
Ат дамгъасыз болмай ‒ батыр ярасыз болмай.
Ат ел тиеген ерге къарар.
Ат етмес ерге хат етер.
Ат ёлда сынала.
Ат излеген явгъа ёлугъур ‒ къыз излеген тойгъа ёлугъур.
Ат йимик ятаман ‒ тюе йимик тураман. (Алтмыш йыллыкъ тамазаны сёзлери).
Ат кимники буса, юген – онуки.
Ат кишнеп танышыр ‒ адам сёйлеп танышыр.
Ат кишнер ‒ ач эснер.
Ат къазыгъы ‒ гюмюшден, ёл азыгъы ‒ емишден.
Ат къамучудан къоркъар ‒ эр намусдан къоркъар.
Ат къачмай – ит къача.
Ат къоркъгъан еринден оьтмес.
Ат минген атасын танымас, тай минген ‒ агъасын.
Ат минген къылыч тагъар.
Ат мингенде билинир ‒ адам оьлгенде билинир.
Ат мингенни таныр.
Ат минивчюсюн таныр.
Ат минмеген ат минсе, чапдыра-чапдыра оьлтюрюр ‒ тон гиймеген тон гийсе,
къагъа-къагъа битдирир.
Ат минмеген ат минсе, чапдыра-чапдыра оьлтюрюр.
Ат минмейли, атны макътама.
15
Егьер ‒ атны ери.
72
Ат минмейли, атны макътама ‒ йыл битмейли, къатынны макътама.
Ат минсе, атасын танымас.
Ат ойнатгъан азар, топ ойнагъан тозар, къырчын улакъ сакълагъан барындан да
озар.
Ат ойнатгъан азар.
Ат отлагъан ерде улакъгъа да бир зат табылыр.
Ат оьлмейли, ит тоймас.
Ат оьлсе, ери къалар.
Ат оьлсе, ери къалар; адам оьлсе, аты къалар.
Ат оьлсе, итлеге байрам.
Ат оьлсе, майдан къалар ‒ игит оьлсе, аты къалар.
Ат оьлсе, налы къалар ‒ игит оьлсе, аты къалар.
Ат оьлюр – итлеге байрам болур.
Ат оьлюр – майдан къалар, игит оьлюр – шан16 къалар.
Ат оьлюр – майдан къалар.
Ат сайлатса, асав ал.
Ат сакълагъан ат минир ‒ тон сакълагъан тонун гиер.
Ат сакълагъан ат минир.
Ат сюрюнмей болмай.
Ат сюрюнмей, эргиши янгылышмай болмас.
Ат сюрюнсе де, эшек ‒ айыплы.
Ат тапгъанча, эшек мин.
Ат тапсанг, ер табылыр // Ат тапсанг, егьер табулур. [Гьайдакъ диалект].
Ат тартмаса, арба юрюмей.
Ат тизден йыгъылыр, адам сёзден йыгъылыр // Ат тизден йыгъылыр, адам –
сёзден.
Ат туягъы тай оьлтюрмес // Ат аягъы тай оьлтюрмес.
Ат туягъы темтекдир.
Ат туягъын тай басар ‒ гюнюн гёрюр оьлмеген.
Ат туягъын тай басар.
Ат туягъындан акъсар.
Ат туягъындан билинир.
Ат тюшсе, майдан тюшмес ‒ майдан тюшсе, ат тюшмес. [Гьайдакъ диалект].
Ат урлап, тутулмагъан ‒ тавукъ урлап, тутулгъан.
Ат уьркген еринден оьтмес.
Ат хадирин ёкъ билмес ‒ ач хадирин токъ билмес.
Ат хадирин ёкъ билмес.
Ат хорлагъан тай минир ‒ тай хорлагъан таякъ минир.
Ат хорлагъан тай минир.
Ат чаба деп, ит чаба // Ат чабса, ит де чабар.
Ат чайнагъан азывдыр.
Ат чайнагъан азывдыр ‒ Аллагь язгъан язывдыр.
Ат яманы тай булан ойнар ‒ къатын яманы бай булан ойнар.
Ат яманы тай булан ойнар.
Ат яманы тайгъа уьюр ‒ адаршай уьюрюнге.
16
Шан ‒ макътав, аты айтылгъанлыкъ; ат.
73
Ат яманы тайгъа уьюр.
Ат яхшысы – тизден белгили, игит яхшысы – сёзден белгили.
Ат яхшысы ‒ тизинден белгили.
Ат яхшысы алгъа чыгъар.
Ат, айланып, ерин табар.
Ат, айланып, ерин табар ‒ эр, айланып, элин табар.
Ат, айланып, къазыгъын табар – игит, айланып, элин табар.
Ат, айланып, къазыгъын табар ‒ эр, айланып, элин табар.
Ат, айланып, къазыгъын табар ‒ эр, айланып, языгъын табар.
Ат, айланып, къазыгъын табар.
Ат, ким минсе, – шонуки.
Ата – балагъа сынчы.
Ата – билек, ана – юрек.
Ата – ожакъны башы, ана буса – жаны.
Ата – ожакъны башы.
Ата – шекер, ана – бал.
Ата агьлюню аркъа таявудур.
Ата аркъа таявдур.
Ата аркъасы – къала аркъасы.
Ата арслан къорур баласын.
Ата баласы – тон ягъасы.
Ата баласы болма ‒ адам баласы бол.
Ата баласы болма ‒ эл баласы бол.
Ата баласы хатасыз болмас.
Ата баласы хор болмас.
Ата баласы, алтмышгъа етмей, гьакъыл тапмас.
Ата болмагъан ата хадирин билмес.
Ата болмагъан атаны хайырын билмес.
Ата болмагъан атасын оьпкелер.
Ата болмагъан атындан гёрер яда къатынындан гёрер.
Ата болмай, атаны хадирин билмес – ана болмай, ананы хадирин билмес.
Ата болмай, атаны хадирин билмес.
Ата булан ана – алтын къанат.
Ата гёнгю – балада, бала гёнгю – гьавада.
Ата гьюнери ‒ балагъа варислик.
Ата душманы дос болмас.
Ата касбу ‒ девлет касбу.
Ата къардаш – мал къардаш, ана къардаш – жан къардаш.
Ата къардаш атдан тюш ‒ ана къардаш тёрде олтур.
Ата макътагъанны алма ‒ авул макътагъанны къойма.
Ата малдан мал болмас: сен къазанма герексен.
Ата малы ‒ бир айлыкъ.
Ата малы булан бала гюн гёрмес.
Ата малы мал болмас, ая малы болмаса.
Ата малы мал болмас: оьзюнг къазанма герексен.
Ата малы мал тюгюл.
Ата малы оьмюрлюкге болмас.
74
Ата малы тез битер – сен къазанма герексен.
Ата оьлмек ‒ аркъа сюек чораймакъ.
Ата оьлсе ‒ авлети, тай оьлсе, тайы къалар.
Ата уьйретген окъ этер ‒ ана уьйретген тон этер.
Ата уьйретген окъ этер.
Ата этген уьйге гирмес ‒ ана этген уьйден чыкъмас.
Ата юрт – алтын бешик.
Ата юрт ‒ атангны уьюнден артыкъ.
Ата юрт, ай тутулса да, ярыкълы.
Ата юртда хан болмас.
Ата юртдай ер болмас ‒ тувгъан элдей эл болмас.
Ата юртдай ер болмас.
Ата юртдан арив ёкъ.
Ата юртну гьавасы да башгъадыр.
Ата юрту азмакълыкъ – адамгъа уллу кемлик.
Ата юрту азмакълыкъ – есир тюшгендей кемлик.
Ата юрту оьсмеклик – гьар кимге де оьктемлик.
Ата юрту оьсмеклик – гьар кимге де оьктемлик, ата юрту азмакълыкъ −
адамгъа уллу кемлик.
Ата юртумну башы болмасам да, посагъасыны ташы болайым.
Ата юртун къоругъан озар.
Ата юртун къоругъан озар, къорумагъан ‒ тозар.
Ата юртун сюймеген – атасын да сюймес.
Ата юртун сюймеген атасына ит болур.
Ата юртун танымагъан атасын да танымас.
Ата юртун унутгъан атасын да унутур.
Ата юртун унутгъан атасына ит болур.
Ата юртунг ‒ алтын бешигинг.
Ата юртунг ‒ атангны уьюнден артыкъ.
Ата юртунг атланса, арасында сен де бол.
Ата юртунгну насибин ашлыкъ беженден гёр.
Ата юртунгну насибин беженден гёр.
Ата-ана – алтын къанат.
Ата-ана сав чакъы юрек болур тав чакъы.
Ата-анагъа гьюрмет этмейгенлер, нечакъы яхшы ишлер этсе де, женнетге
бармажакъ.
Ата-анагъа сый этмеген сыйдан тюшюр.
Ата-анагъа сый этмеген сыйсыз оьлюр.
Ата-анагъа уллу абур этмесенг, уллатанга ит болгъур.
Ата-анада бир мин бар: беш де уланны тенг гёрмей.
You have read 1 text from Kumyk literature.
Next - Къумукъланы Айтывлары ва Аталар Сёзлери - 06