Latin

Къумукъланы Айтывлары ва Аталар Сёзлери - 04

Total number of words is 3752
Total number of unique words is 1489
38.3 of words are in the 2000 most common words
59.3 of words are in the 5000 most common words
67.7 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
Алабай аврув сакъладым ‒ арт гюнюнде юхладым.
Алабота ‒ аш экен, багъыр акъча ‒ таш экен.
Алабота аш болмас ‒ алтын-гюмюш таш болмас.
Алагъан абатынгны санап ал. [Терик диалект].
Алагъан аягъынгны басып ал. [Терик диалект].
Алагъан къолум ‒ береген.
Алагъанда – бисмилла, берегенде – аставпируллагь // Алагъанда – бисмилла,
къайтарагъанда – аставпируллагь.
Алагъанда ‒ къардаш, берегенде танымай.
Алагъанда алты да ‒ аз, берегенде беш де ‒ кёп.
Алагъанны амалы ёкъ ‒ сатагъанны иманы ёкъ.
Алагъаным алгъанман ‒ агъачгъа балта ургъанман.
Алагъанынга къарап, шюкюр эт.
Алажагъынг болгъунча, бережегинг болсун.
Алам айтгъан ‒ алим айтгъан.
Алапанг аз буса, тюкенлени кёплюгюнден не пайда?
Аларынга къарап, пикир эт.
45
Алаша – бек талаша. [Терик диалект].
Алаша адам гьиллачы болур // Алаша адамны гьилласы кёп болур.
Алаша булут – къурдашым, гиччи къойчу – ёлдашым. (Бёрюню сёзлери).
Алаша къатын чакъмакъ болур, бийик къатын агьмакъ болур.
Алаша къатын чакъмакъ болур.
Алашаны ‒ аякъдан, бийикни башдан йибере // Алашаны ‒ аякъдан, бийикни
башдан оьтгермеге герек // Алашаны ‒ аякъдан, бийикни башдан йиберме
герек.
Алашаны атгъа санама.
Алгъа багъып чап – артынга да къара.
Алгъа багъып чапсанг да, гёзлеринг болсун артда // Алгъа багъып чап ‒
гёзлеринг болсун артда.
Алгъа бар, тек артынга къара.
Алгъа бир къарасанг, артгъа беш къара.
Алгъа гетген гишини ити оьлен ашар.
Алгъа да барма – артда да къалма.
Алгъа да чыкъма, артда да къалма.
Алгъан – алгъанныки, ат – мингенники.
Алгъан – бир гюнагьлы, алдыргъан – минг гюнагьлы.
Алгъан алар ‒ къалгъан къалар.
Алгъан алгъанда къала.
Алгъан балы ‒ питне балы.
Алгъан билмес ‒ берген билир.
Алгъан бир языкъ ‒ алдыргъан минг языкъ.
Алгъан бусанг, берерсен ‒ берген бусанг, аларсан.
Алгъан гьагъынгны тёшегингде ашагъыр.
Алгъан къатынынг яхшы буса, тойгъа барма: уьй де ‒ той.
Алгъан къол бермеге де билир.
Алгъан къолдан берген къол ‒ артыкъ.
Алгъангъа алты да ‒ аз, бергенге беш де ‒ кёп.
Алгъанны бермеги бар.
Алгъанча бережегингни ойла.
Алгъасав этилген ишни хайыры болмас.
Алгъасавлукъ пашманлыкъны къызардашыдыр.
Алгъасагъан артда къалар.
Алгъасагъан бир ишни эки керен этер.
Алгъасагъан гишини иши онг болмас ‒ бармакъларын хапгъан булан сонг болмас.
Алгъасагъан гишини иши онгмас // Алгъасагъан гишини иши онг болмас.
Алгъасагъан ёл алмас.
Алгъасагъан жибин сютге тюшер.
Алгъасагъан йыгъылыр.
Алгъасагъан къыз эрге бармас, барса да онгмас.
Алгъасагъан къыз эрге бармас.
Алгъасагъан къыз эрсиз къалар.
Алгъасагъан сув денгизге етмес.
Алгъасагъан сув ерге сингер.
46
Алгъасагъан сув ерге сингмес.
Алгъасагъан сув ерине етер ‒ ерге сингмес.
Алгъасагъан сув ерине етмес – ерге сингер.
Алгъасагъан сув ерине етмес.
Алгъасагъан сув сай болур.
Алгъасагъан сюрюнюр ‒ сабур этген сююнюр.
Алгъасагъан сюрюнюр.
Алгъасагъан тез етер ‒ алгъасамагъан оьтюп гетер.
Алгъасагъан эки къайтар.
Алгъасагъанда картоп да бишмей.
Алгъасагъандан гьакъыл сорама // Алгъасагъангъа гьакъыл сорама.
Алгъасагъанны гёзю ‒ сокъур, ачувлуну гёнгю ‒ сокъур.
Алгъасагъанны этеги аягъына чырмалар.
Алгъасагъанны этеги бутуна чырмалар.
Алгъасай бусанг, эки къайт.
Алгъасама: алгъасагъан сув денгизге етмес.
Алгъасама: алгъасасанг, шашарсан.
Алгъасама: гьёкюнерсен.
Алгъасама: йылкъы йылынг ‒ алдынгда.
Алгъасамагъан алгъасагъандан оьтюп гетер.
Алгъасамагъан артда къалар.
Алгъасамагъан сув ерге сингер – ерине етмес.
Алгъасамасанг, тез етерсен – алгъасагъандан оьтюп гетерсен.
Алгъасап абат алма.
Алгъасап да ашама, алгъасап да яшама.
Алгъасап да ашама, алгъасап да яшама: яшавда кёп балагьлар алгъасавдан
башлана.
Алгъасап иш этме.
Алгъасап сёйлеген тез пашман болур.
Алгъасап, сюрюнгенден аста юрюген ‒ яхшы.
Алгъасап этилинген ишни бир дынкъы болмай къалмай.
Алгъасап юрюген ёлда къалар.
Алгъасап, абат алма ‒ тартын артгъа къайтмакъдан, артын ойлашмай туруп,
алгъасап сёз айтмакъдан.
Алгъасап, абат алма ‒ тартын артгъа къайтмакъдан.
Алгъасаса да, алма заманындан тез бишмес.
Алгъасасанг, бу алгъасав девюрде, яхшылыкълар этип гетме алгъаса.
Алгъасасанг, картоп да бишмей.
Алгъасасанг, таш да табылмай.
Алгъыш алгъан амандыр ‒ къаргъыш алгъан ямандыр.
Алгъыш алгъан кёп яшар.
Алгъыш гетмесин – къаргъыш етмесин.
Алгъыш етер ‒ къаргъыш гетер.
Алгъыш сёзню къуту бар.
Алгъыш этген – алгъышлы // Алгъыш этген алгъышлы болур.
Алгъыш этген ‒ алгъышлы, къаргъыш этген ‒ къаргъышлы.
Алгъыш этген алгъышлы болур, къаргъыш этген къаргъышлы болур.
47
Алда – алгъышлыкъ, артда – къаргъышлыкъ.
Алда «сен билесен» эдим ‒ гьали «сен не билесен» болдум.
Алда барма – артда да къалма.
Алда барсанг, таякъ тиер ‒ артда къалсанг, аякъ тиер. [Терик диалект].
Алда гелген къуш бурнун тазалар, артда гелген къуш гёзлерин тазалар.
Алда йимик ишим ёкъ ‒ байрамда да ашым ёкъ.
Алда чыкъгъан къулакъдан артда чыкъгъан мююз озар.
Алдагъына къарап пикир эт ‒ артдагъына къарап шюкюр эт.
Алдагъысын Аллагь билсин.
Алдангъангъа алапа ёкъ.
«Алдатайым» деген оьзю алданар.
«Алдатдым», – деп макътанма ‒ оьзюнг де алданарсан.
Алдатма ‒ бала яхшы.
Алды – алгъыш, арты – къаргъыш.
Алды – алгъышлыкъ, арты – къаргъышлыкъ.
Алды – дарай, арты – гьуя-гьарай.
Алды бакъса, денгиз ‒ арты бакъса, донгуз.
Алды барны арты бар.
Алды булут буса, арты – аяз.
Алдым ‒ женнет, артым ‒ жагьаннем.
Алдым къоз, сатдым къоз, къалды магъа жагъыр-жугъур. (Хайырсыз савдюгерчилик, хайырсыз иш этгенде айтыла).
Алдым къоз, сатдым къоз.
«Алдымда бар» деп тыгъынма.
Алдын айтгъанча, артын ойла.
Алдын бир ойла – артын беш ойла.
Алдын ерли къаз эдим, ит де хабып къабартды.
Алдын ойла ‒ сонг сёйле.
Алдын чапгъан ат озар.
Алдын чыкъгъан ёл алар.
Алдына бакъгъандан Аллагь сакъласын.
Алдына бергенни ашамакъ ‒ гьайванны иши.
Алдына салгъанны ашамакъ ‒ гьайванны иши.
Алдын-артын ойламай.
Алдынг буса, берерсен – бердинг буса, аларсан.
Алдынга аш салса, хабар-кюлкюню къой.
Алдынга бир къарасанг, артынга беш къара.
Алдынга къарамай, абатынг алма – артынга къарамай, варыллап къалма.
Алдынга къарамай, абатынг алма.
Алдынга къарасанг, къайда барагъанынгны билирсен ‒ артынга къарасанг,
къайдан чыкъгъанынгны билирсен.
Алдынга къарасанг, сюрюнмессен.
Алдынга салгъан ашны хорлама.
Алдынга-артынга къарап юрю.
Алдынг-артынг жыйып юрю.
Алдынгдагъы душман ‒ артынгдагъы досдан яхшы // Алдындагъы душман ‒
артындагъы досдан яхшы.
48
Алдынгдагъы чёлмекге къарап, аякъ тюпдеги тёнгекге сюрюнме. [Гьайдакъ
диалект].
Алдынгдагъын гёрюп, пикир эт.
Алдынгдан къучакълай – артынгдан бичакълай // Алдындан къучакълай –
артындан бичакълай.
Алдынгъыланы сёзю: бири – алтын, бири – гюмюш.
Алдындан арты ‒ яхшы.
Алдындан гелсенг, сюзе – артындан гирсенг, тебе.
Али – Валиге, Вали – Алиге.
Али де Али, Хожа да Хожа.
Алибине къарама – къалибине къара.
Алиге ачувун Валиден алмас.
Алим ‒ асруну белгиси.
Алим барда тилингни жый ‒ уста барда къолунгну жый.
Алим – элге малим.
Алим – элге муаллим.
Алим адам элни ярыкъ чырагъыдыр.
Алим айтгъан ‒ алам айтгъан // Алим айтгъаны ‒ алам айтгъаны.
Алим айтгъаны ‒ оьлюм къалгъаны.
Алим алимни сюер – авам авамны сюер.
Алим ач болмас.
Алим ач къалмас.
Алим бар буса, авул ач къалмас.
Алим билимден тоймас.
Алим билсе де сорай, билимсиз билмесе де, сорамай.
Алим билсе де, сорай ‒ авам билмесе де, сорамай.
Алим болма ‒ къыйын, адам болма ‒ тынч.
Алим болмакъ къолай – адам болмакъ къыйындыр.
Алим болмакъ къыйын тюгюл, адам болмакъ ‒ къыйын.
Алим болмакъдан адам болмакъ ‒ къыйын.
Алим болсанг, алам ‒ сеники.
Алим болсанг, къалам ‒ сеники.
Алим болуп ким тувгъан?
Алим гиши – залим гиши. [Терик диалект].
Алим гишини амалы болмаса, гьечдир.
Алим илмудан тоймас ‒ юрек сюювден тоймас.
Алим илмудан тоймас.
Алим ишге – чомарт, сёзге къызгъанч болур.
Алим ишге чомарт болур.
Алим оьлген алам оьлген булан тенг.
Алим оьлсе, кагъызда хаты къалар ‒ уста оьлсе, ишлеген заты къалар.
Алим оьлсе, кагъызда хаты къалар – уста оьлсе, ишлеген иши къалар.
Алим оьлсе, кагъызда хаты къалар.
Алим оьлсе, хат къалар ‒ темирчиден тот къалар.
Алим оьлсе, хат къалар.
Алим сёзге къызгъанч болур.
Алимден ат къалар.
49
Алимден билимсизлигин яшыргъан адам оьз башына хыянатчылыкъ этген
адамдыр.
Алимден хат къалар ‒ темирден тот къалар.
«Алиммен» деп, билимсизлигин яшыргъан ‒ оьз башына хыянатлыкъ этген.
Алимни ачуву болмас.
Алимни бир гюню авамны савлай оьмюрюне тие.
Алимни оьлюмю ‒ аламны оьлюмюне тенг.
Алимни хадирин алим билир ‒ авамны хадирин ким билир?
Алимни хаты къалар ‒ темирни тоту къалар.
Алимсиз илму ‒ янгурсуз булут.
Алини бёркюн Валиге гийдирип, Алини бёрксюз къойгъандай.
Аллагь адамгъа: «Сен дюньягъа яшамакъ учун яратылгъансан», – деп оьмюр
берген.
Аллагь адашдыргъандыр. (Терс ёлгъа тюшген адамгъа айта).
Аллагь алсын мал жыягъан байланы, карасына къонакъ атлар байланмай.
Аллагь алсын сени, акъ чюпюрекге чырмап.
Аллагь балагь салма сюйгенде, буламукъгъа тиш сынар.
Аллагь берген берекетден секет чыгъармакъ – борч.
Аллагь бергенге къарар ёкъ.
Аллагь бергени бар, бермегени ёкъ.
Аллагь бергенни молла бермес.
Аллагь бермеген затны алма болурму гючден?
Аллагь бермеген затны алып болмай.
Аллагь бермегенге Пайхаммар не берсин?
Аллагь бермегенге Пайхаммар не этсин?
Аллагь бермегенни молла бермес.
Аллагь берсе, ким бермес?
Аллагь бизге хоншулар сайлагъан.
Аллагь булан ант этип, Къуран булан кант этип...
Аллагь гёрсетген затгъа амал ёкъ.
Аллагь гёрсетген затгъа амал ёкъ: сабурлукъ этме герек.
«Аллагь гьакъ учун» деп ант этме // «Аллагь гьакъына» деп ант этме.
Аллагь да не этсин авуп барагъан арбагъа?
Аллагь дагъы гёрсетмесин бетерин.
Аллагь ишинг тюзелтер, таза буса хыялынг.
Аллагь ойлап бирни этер ‒ адам ойлап юзню этер.
Аллагь сакълагъан къулгъа балагь ёкъ.
Аллагь ургъанны ата юрту болмас.
Аллагь ургъанны къонакъ уью боламы?
Аллагь ургъанны пайхаммар да къаргъар.
Аллагь этгенге амал ёкъ.
Аллагь эшек ким экенин билгенде мююз бермеген.
Аллагь язгъан болур ‒ Аллагь язмагъан болмас.
Аллагь язгъан затдан гиши къачып къутулуп болмажакъ.
Аллагь, сен мени досларымдан сакълагъыр – душманларымдан мен оьзюм
сакъланарман.
«Аллагь» деген ач къалмас, «агь» деген магьрюм болмас.
50
«Аллагь» деген ач къалмас, тойгъунча сабан салса.
«Аллагь» деген ач къалмас, тойгъунча сабан салса ‒ «гьакъ» деген магьрюм
болмас, бежени толу буса.
«Аллагь» деген ач къалмас, тойгъунча сабан салса ‒ сюйген досун гиши алмac,
гиши алгъынча, оьзю алса.
«Аллагь» деген ач къалмас, хунжурунда аш буса ‒ сюйген досун гиши алмас,
гиши алгъынча оьзю алса.
«Аллагь» деген ач къалмас, хунжурунда аш буса.
«Аллагь» деген ач къалмас.
«Аллагь» деген магьрюм болмас, бежени толу буса.
Аллагьгъа да ёкъ ‒ моллагъа да ёкъ.
Аллагьгъа инангъанны Аллагь онгдурур ишин.
Аллагьгъа инанып, сувгъа тюшме: юзме биле бусанг, тюш.
Аллагьгъа инанып, ач къалма.
Аллагьгъа табышгъан ‒ Аллагьны ёлунда, мюлкге табышгъан ‒ шайтанны
къолунда.
Аллагьгъа уллу болуп барагъан сёз.
Аллагьдан ‒ савлукъ, девлетден ‒ айлыкъ.
Аллагьдан буйрукъ ‒ авзума къуйрукъ.
Аллагьдан да къоркъмай, халкъдан да утанмай.
Аллагьдан гелген ишге чыдамаса ‒ не чара?
Аллагьдан къоркъмайгъандан къоркъ.
Аллагьдан нени тилесенг, ону табарсан.
Аллагьдан тилесенг, кёп тиле.
Аллагьны алдына не бет булан барайым?
Аллагьны ачувлу гёзден къаратма.
Аллагьны берер гюню ‒ болжалсыз.
Аллагьны ишин билип болмай.
Аллагьны къадарындан гиши къутулуп болмажакъ.
Аллагьны танымагъан гюнагьны не билсин?
Аллагьны унутсанг, имандан чыгъарсан.
Аллагьны язувундан къутулма амал ёкъ.
Аллагьутаала адамгъа: «Сен мадар этсенг, мен къадар этермен», ‒ дей.
Аллагьутаала адамгъа: «Сен къаст этсенг, мен кёмек этермен», – деген.
Аллагьутааланы ишине амал ёкъ.
Аллар-шаллар согъагъан йип этиле йибекден.
Алма ‒ терегине, уланы атасына ошар.
Алма билген берме де бил.
Алма билген берме де билир.
Алма билген салма да бил.
Алма билсенг, берме де бил.
Алма да бил, берме де бил.
Алма заманында бишер.
Алма заманындан алда бишмес.
Алма заманындан тез бишмес.
Алма терегинден арек тюшмес // Алма терегинден ари тюшмес.
Алма терегинден узакъгъа тюшмес.
51
Алма терегине гёре болур.
Алма терекге гертме битмес.
Алма терекден – алма, гьармут терекден – гьармут.
Алма терекден алча тюшмес.
Алма терекден эрик тюшмес.
Алма терекни тюбюнде алма болур.
Алма терекни тюбюне гьармут тюшмес.
Алма терекни тюбюне къоз тюшмес.
Алмагъа саламы ёкъ ‒ тынглама каламы ёкъ.
Алмагъанынгны тёлегир, ашамагъанынгны къусгъур.
Алмаздай таза турсанг, шат яшарсан яш йимик.
Алмай гьёкюнгенден эсе, алып гьёкюн.
Алмай гьёкюнгенден, алып гьёкюнген ‒ къолай.
Алмакъны бермеги де бар.
Алмакъны салмагъы бар.
Алманы алына хурт тюшюр.
Алманы асилин аюв ашай ‒ чертлевюкню ашын хурт ашай.
Алманы асилин аюв ашар.
Алманы асилин хурт ашай.
Алманы аюв ашар ‒ чертлевюкню хурт ашар.
Алманы къызылына алданма.
Алманы яхшысын аюв ашар.
Алмас ерде къалмас.
Алмасны алмас булан гесер // Алмасны алмас булан геселер.
Алмасны балчыкъгъа ташласанг да, алмас болур.
Алмасын ашагъан сонг, терегин гесме.
Алтав ала буса, авзундагъын ёкъ этер; экев тюгел6 буса, тав башларда къала
этер.
Алтав биревню Тенгирисидир.
Алтмыш – къайтмыш. [Гьайдакъ диалект].
Алтмыш гюн ат болгъунча, алты гюн айгъыр бол.
Алтмыш йылынг ‒ арпа оракъ.
Алтмыш къонакъгъа – бир къазан.
Алтмыш хапса, ат тояр ‒ алты хапса, эр тояр.
Алтмыш яшдан сорама – алты яшдан сора.
Алтмышда ‒ ала-къула.
Алтмышда – тюе. (Алтмыш йыллыкъ гишини канты кёп болагъан саялы айтыла).
Алтмышда аргъан уьйренсенг, ахыратда согъарсан // Алтмышында аргъангъа
уьйренген ахыратда согъар.
Алтмышда къомуз уьйренген ахыратда согъар // Алтымышында къомузгъа
уйренген ахыратда согъар // Алтмышынгда агъач къомуз уьйренип, ахыратда
согъарсан.
Алты ай аврув сакъладынг ‒ арт гюнюнде юхладынг.
Алты айыпны акъ чаяр.
6
Тюгел ‒ эсгиленген сёз мунда: авлия деген маънада.
52
Алты акъчалыкъ сув тёге.
Алты алагъаным да ёкъ, беш берегеним де ёкъ.
Алты алгъаным да ёкъ, беш бергеним де ёкъ.
Алты да алажагъым, беш де бережегим ёкъ.
Алты йылда билгенни оьмюрюнде де унутмас // Алты йылда билгенингни
оьмюрюнгде унутмассан.
Алты ташдан артылсам, алтындан да тазаман.
Алты улан кёп де тюгюл ‒ бир улан аз да тюгюл.
Алты хабып, ат тояр ‒ етти хабып, эр тояр.
Алты хапса, эр тояр ‒ алтмыш хапса, ат тояр.
Алты эчкиге тогъуз орушчу7. [Гьайдакъ диалект].
Алтыгъа алып бешге сат ‒ атынг болсун сатывчу.
Алтыгъа алып, бешге сатмай.
Алтыда баш болмагъан алтмышда да яш болур.
Алтыда билген ана тил алтмышда унутулмас.
Алтыда гьакъыл болмаса, алтмышда болмас.
Алтыдагъы – алтмышда.
Алтыдан алып, бешден сатагъан болгъур.
Алтын ‒ ерден, алим элден чыгъа.
Алтын ‒ ерден, билим ‒ китапдан.
Алтын ‒ еринде сыйлы.
Алтын – ташда, гьакъыл – башда // Алтын – ташдан, гьакъыл – башдан.
Алтын азда ‒ аявлу, адам яшда ‒ аявлу.
Алтын алдатар ‒ будай бадыратар.
Алтын алма – алгъыш ал.
Алтын алма – билим ал.
Алтын алма ‒ билим ал; билим алсанг, билип ал.
Алтын алма – гьакъыл ал.
Алтын алма – гьакъыл ал: алтындан гьакъыл болмас.
Алтын алма ‒ эдеп ал // Алтын алмай, эдеп ал.
Алтын балчыкъда да ‒ алтын.
Алтын башлы къатындан багъыр башлы эр ‒ яхшы.
Алтын башлы къатындан челек башлы эр ‒ яхшы.
Алтын берип алгъан сююв сатылыр.
Алтын берип дос тутсанг, къыйынлы гюн табылмас.
Алтын буса да, бугъав ‒ авур.
Алтын герек тюгюл, гьакъыл герек.
Алтын герекмей, гьакъыл герек: гьакъыл буса, алтын табылыр.
Алтын гёрсе, периште8 де шайтангъа айлана.
Алтын гесилген еринде сыйлы // Алтын гесген еринде сыйлы болур // Алтын
гесилген еринде сыйлы болур.
Алтын гиччи болур.
Алтын да гиччи бола.
7
8
Орушчу ‒ туварчы.
Периште ‒ малайик.
53
Алтын да еринде сыйлы болагъанда йимик, гьар ким де оьзюню ерин тапса,
яхшы.
Алтын деген – ер сыйы, алгъыш деген – эл сыйы.
Алтын ерде къалмас.
Алтын ерде къалса да, билим ерде къалмас.
Алтын ерде къалса да, чиримес.
Алтын ерде ятмас ‒ яхшылыкъ ёлда къалмас.
Алтын ерде ятмас // Алтын ерде ятмай.
Алтын ерде ятса да, чиримес.
Алтын кекелли, ай мангалайлы улан буса да, герекмей.
Алтын къанат атанг бар ‒ гюмюш садакъ ананг бар.
Алтын кюлге тюшген булан езге айланмас.
Алтын нас болмас.
Алтын орнуна алгъыш ал.
Алтын отда билинир.
Алтын отда билинир, адам – загьматда.
Алтын сазны тюбюнде де йыртыллай.
Алтын сурат хан суратсыз да – багьалы.
Алтын тапгъан чюпюрекге байлар.
Алтын тапгъанда тюйме чюпюрек тапмагъан.
Алтын тас болмас.
Алтын тас этген ‒ къолай.
Алтын тахда олтургъунча, къартыллай; къатты ерде ятса къолай, тартынмай.
Алтын тахдан айрылып, къара ерге гирип, кимлер ятмагъан?
Алтын таш къаш болмас ‒ алабота аш болмас.
Алтын ташдан къаш болмас.
Алтын тишге алдансанг, артда ашап болмассан.
Алтын тутгъан алтынны таныр, гёрмей гёрген езге де алтын дер.
Алтын уьйден де жан ‒ татли.
Алтын уьйден жан ‒ сыйлы, намуссузгъа ата-анадан мал ‒ сыйлы.
Алтын уьйден жан ‒ татли, намуссузгъа ата-анадан мал ‒ татли.
Алтын уьйден жан ‒ татли, намуссузгъа мал ‒ татли.
Алтын уьстюне гьакъыл – эки алтын.
Алтын чечек ‒ ийиссиз // Алтын чечекни ийиси болмас.
Алтын чыгъагъан еринде сыйлы болур.
Алтын эшик агъач эшикге тарыкъгъан.
Алтын эшик де темир ачгъыч булан ачыла.
Алтын эшиклер агъач эшиклеге харлы болгъан // Алтын эшикли агъач эшиклиге харлы болгъан.
Алтын юзюкге – алмас къаш.
Алтын, гюмюш – таш экен; арпа, будай – аш экен.
Алтынгъа талашма – гьакъылгъа талаш.
Алтынгъа тот къабунмас ‒ айгъа булут ябулмас.
Алтынгъа тот къабунмас.
Алтынгъа тот къонмас.
Алтын-гюмюш кёп ерде питне кёп болур.
Алтын-гюмюш таш болур ‒ арпа-будай аш болур.
54
Алтын-гюмюш таш экен ‒ арпа-будай аш экен.
Алтын-гюмюш явгъан ерден тувгъан-оьсген эл ‒ артыкъ.
Алтындан артыкъ ‒ эдеп.
Алтындан гьакъыл болмас.
Алтындан къатын къолай ‒ намарт досдан ятынг къолай.
Алтындан къумартгъы артыкъ.
Алтындан эдеп ‒ артыкъ.
Алтындан этилсе де, бугъав авур бола.
Алтынлар берип дос тутсанг, къыйынлы гюн баш къачырып табарсан.
Алтынлар берип дос тутсанг, къыйынлы гюн баш яшырып гёрерсен.
Алтынлы алтын булан яшамас ‒ алтын сёз булан яшар.
Алтынлы тахдан айрылып, къара ерге гирип, кимлер ятмагъан.
Алтынны къырыйында темир де бере шавла.
Алтынны орнуна алгъыш ал.
Алтынны тот басмас ‒ сувну от алмас.
Алтынны тот басмас ‒ яхшылыкъ унутулмас.
Алтынны тот басмас.
Алтынынг булан макътанма ‒ гьакъылынг булан макътан.
Алывчуну амалы ёкъ ‒ сатывчуну иманы ёкъ.
Алынмагъан бузавгъа къазыкъ къакъмас. [Гьайдакъ диалект].
Алып да, берип де ким буса да болмас.
Алып-берип ким буса да билмес.
Алысда алтын бар дей, барса, ез де табылмай.
Алысда алтын бар, барса, бере дей; барса, ез де табылмай.
Алысларда алтын бар дей, барса, багъыр да табылмай.
Алысларда янгызман деп мунгайма.
Алыслылар тас болгъан ‒ асилсизлер баш болгъан.
Амал билген – амал булан, амал билмеген – яман булан.
Амалгъа къарама ‒ гьакъылгъа къара.
Амалсызгъа – уьч сай бёрк.
Амалсызны гюню – къарангы.
Амалы яман балта алып чабар.
Амалына къарама ‒ гьакъылына къара.
Аман юрюсенг, озарсан ‒ яман юрюсенг, тозарсан.
Аманатгъа хыянат болма.
Аманатгъа хыянатлыкъ этме.
Амбарны тюбюнде экмек бар ‒ къартланы сёзюнде хикмет бар.
Ана – баладан, бала оюндан тоймас.
Ана ‒ баланы гёзьярыгъы.
Ана ‒ баланы женнети.
Ана ‒ оьмюрню чырагъы.
Ана ‒ сабийни къуванчы.
Ана ‒ уьйню багъанасы.
Ана – уьйню берекети.
Ана ‒ уьйню къаласы.
Ана – уьйню чырагъы.
Ана – уьйню ярыгъы.
55
Ана ‒ юрекни дарманы.
Ана ‒ юрекни тамуру.
Ана – яшавну чечеги.
Ана ‒ яшавну язбашы.
Ана айтгъанны этмеген мурадына етмеген.
Ана айтгъанны этмеген негетине етмеген.
Ана бала учун тон ягъасын уьч бёле.
Ана баланы тилин англар.
Ана баргъан ерге бала да барар.
Ана биширген экмекден татли аш болмас.
Ана болмай, ананы хадирин билмес.
Ана болмайлы, ананы хадирин билип болмай.
Ана гезер – къыз гезер.
Ана гёнгю – балада // Ана гёнгю балададыр.
Ана гёнгю – балада, бала гёнгю – гьавада.
Ана гёнгю – бешикде, бала гёнгю – эшикде.
Ана ёкъгъа дюнья ёкъ.
Ана ёкъгъа дюнья ёкъ ‒ дюньялар толса да, мал да ёкъ.
Ана ёкъдан оьгей ана да ‒ къолай.
Ана йимик дос болмас.
Ана къаз артдан учар.
Ана къардаш атдан тюш, ата къардаш ярдан тюш.
Ана къой – балагъа женнет.
Ана къолу ачытмас.
Ана къургъан гьарсинчекде къыз да гьасланар 9. [Гьайдакъ диалект].
Ана макътагъанны алма – авул макътагъанны къойма.
Ана оьлмек ‒ нюрю сёнмек гёзлени.
Ана рази – алам рази.
Ана сав чакъы умуту да яшай.
Ана сёзсюз къалсакъ, адамлар, талайсыз дюньяда тилкъав болурбуз.
Ана сёзю – алтын тав.
Ана сыры – къызында, ата сыры – яшында.
Ана сютю булан гирген унутулмай.
Ана сютю булан гирмеген тана сютю булан гирмес.
Ана сютю булан гирмеген, сыйырны сютю булан гирмес.
Ана сютю булан сингмеген, сыйырны сютю булан сингмес.
Ана сютюнден гирмеген, тана сютюнден гирмес.
Ана тавларын сюймейген адам ят чёллени де сююп болмай.
Ана тёрде янгъан чыракъдыр.
Ана тил – алтын хазна.
Ана тил – оьзюм учун, башгъа тил – гюнюм учун.
Ана тил азса, халкъ азар.
Ана тили – жан тамуру.
Ана тили бир болур.
Ана тили булан адам сынала, билмей буса, биябур иш санала.
9
Гьасланар ‒ гьарсинленер деген.
56
Ана тилим – асил тилим, юрегиме ювукъ тилим.
Ана тилим, ана тил, уста бусанг, ону бил.
Ана тилин анасындай сюймеген, ана элин сюе десе, инанман.
Ана тилин билмейген ата юртун танымас.
Ана тилин сыйлагъан сыйдан тюшмес.
Ана тилин сыйлагъан уялмас.
Ана тилин тас этген миллетни халкъы да тас болур.
Ана тилин унутгъан – оьзюню тилин ютгъан.
Ана тилин унутмакъ – оьз халкъына бет бурмакъ.
Ана тилин унутмас.
Ана тилинг аяп бил.
Ана тилине арт берген гьеч онгмас.
Ана тилини хадирин билген хадирли болур.
Ана тилни кёп сюймек де – бир насип.
Ана тилни хадирин билген хадирли болур.
Ана ургъан авуртмас.
Ана ургъан ачытмас.
Ана учун баладан азиз зат болмас.
Ана этген ашдан татли аш болмас.
Ана юрек – балада, бала юрек – гьавада.
Ана юрек айрыча бир башгъа зат: яхшыгъа яйылыр, ямангъа жыйылыр.
Ана юрек исивю булан баласына яшав да берер, ону гьар балагьдан къоруп да
сакълар.
Ана юрекден яна.
Ана яны – алты пай, ата яны – ярты пай.
Ана янында бала етим болмай.
«Ана» деген ‒ акъ сют берген къыркъ тамур.
«Ана» деген Каабадыр.
«Ана» деген тёрде янгъан чыракъдыр.
Ана-бала табушур, ятгъа балагь ябушур.
Анавун айтгъанда, манавун англама герек.
Анавун англамагъан манавун англамас.
Анагъа тынглавлу бала хата этмес.
Анагъа яшлар ‒ къолдагъы бармакълар: бири гесилсе, бары да аврур.
Анадан ‒ тилинг, атадан ‒ дининг.
Анадан гёйлексиз10 тувар, гёйлекли болур. [Гьайдакъ диалект].
Анадан гёрген тон бичер ‒ атадан гёрген окъ атар.
Анадан гёрген тон бичер ‒ атадан гёрген окъ ёнар.
Анадан сонг къызардаш – азиз къардаш // Анадан сонг къызардаш, айрокъда, –
азиз къурдаш.
Анадаш ёлдаш герек.
Анадашны ачуву болса да ‒ геги болмас.
Анай ‒ сагъа, сен ‒ магъа.
Анай къызы ‒ аявлу ахшам болгъунча.
Аналагъа янгыз улан тувмасын, тувса да бир аврумасын, оьлмесин.
10
Гёйлек (гьайдакъ диалектде) ‒ гёлек.
57
Аналаны аягъыны тюбюнде авлетлени женнети.
Аналаны къыйынын къайтарар гюч ёкъ.
Аналаны къыркъ тамуру – къыркъ жаны.
Аналар – балаланы женнети.
Аналар сёзю ‒ насипни оьзю.
Аналар тёрде янар чыракъдыр.
Аналардан осал тувгъан уланны, ёлгъа чыкъса, ит хабар.
Аналардан осал тувгъан уланны, тюелеге минип чыкъса, ит хабар.
Аналардан янгыз улан тувмасын, тувса да бир – аврумасын, оьлмесин.
Аналы баланы жаны ‒ токъ.
Аналы баланы юреги ‒ токъ, балалы ананы гёзю ‒ токъ.
Аналы етим – ярты етим.
Аналы къозу – къуйрукълу.
Аналы къыз – иши булан, анасыз къыз – тиши булан.
Аналы-аталы — алтын къанатлы.
Анам ёрагъан кюйде болайым.
Анам ёрагъан кюйде болмайым ‒ къатыным ёрагъан кюйде болайым.
Анам тикген тонум бар ‒ атам салгъан ёлум бар.
Анама барсам, йылай гелемен – хоншулагъа барсам, кюлей гелемен.
Анаманатгъа ‒ хыянат.
Анамда буса – аямда.
Анамдан тувмадай болдум.
Анамны аягъы – арба, аркъасы – торба.
Ананайгъа – амырыкъ, аш къуллукъгъа – жигерли.
Ананг агъачдан къыркъылсын. (Атанг оьлсюн демек).
Ананг барда сени уьюнг ата уьйдюр – ананг ёкъда сени уьюнг ят уьйдюр.
Ананг оьлсе, атанг агъавдыр.
Анангдай ана болмас.
Анангдан – тилинг, атангдан – тининг11.
Анангны атанга яманлама ‒ досунгну душманынга яманлама.
Анангны атанга яманлама.
Анангны атын ер этме.
Анангны къади къачырса, кимге арзгъа барарсан?
Анангны къади къачырса, кимге соравгъа барарсан?
Анангны этек тюбюнден чыгъагъан заманынг гьали де гелмеген.
Ананы агьы аста етер – бек тиер // Ананы агьы аста етер, аста етсе де, бек тиер.
Ананы ана таныр.
Ананы атын ер этме ‒ душмандан титиреме.
Ананы ачуву – язгъы къар: кёп буса да, тез ирий.
Ананы ачуву ‒ язны къары йимик.
Ананы ая ‒ атагъа тынгла.
Ананы гьагъы – Тенгирини гьагъы.
Ананы жаны – балада // Ананы жаны ‒ баласында.
Ананы къаргъышы етмес.
Ананы къойну – балагъа женнет.
11
Тининг ‒ ругьунг
58
Ананы къолу йымышакъ бола.
Ананы къучагъы ‒ балагъа бешик.
Ананы къыйынын къайтарар гюч ёкъ.
Ананы къыйынын къайтарып болмас.
Ананы насиби – къызында.
Ананы сыры – къызында, атаны сыры – уланында.
Ананы сютюнден гирмеген тананы сютюнден гирмес.
Ананы ургъаны авуртмас.
Ананы хадирин баласы болгъанда билир.
Ананы чырагъы ‒ бала.
Ананы юреги ‒ балада.
Ананы яманы да яхшыдыр.
Ананы янында ‒ яхшылыкъ.
Ананы яхшылыгъын авругъанда билирсен.
Анасы айтар – къызы къайтар.
Анасы айтгъан – бар, айтмагъан – ёкъ. (Анасы тюз айтамы, тюз этеми яда
янгылышамы деген соравлар къумукъ агьлюде бир заман да арагъа
чыкъмагъанны гьакъында).
Анасы барны гёнгю ‒ тав.
Анасы барны гёнгю ойнар ‒ атасы барны гёзю ойнар.
Анасы бийий ‒ къызы харс ура.
Анасы билмей, къызы къагьба болмас.
Анасы гёргенни баласы да гёрюр.
Анасы гетсе, гетевюч – анасы гелсе, гелевюч ‒ гьай гавур оьпкелевюч.
Анасы ёргъа болса, баласы юрюшлю болур.
Анасы ёргъа буса, къызы ёлда болур.
Анасы ёргъа буса, къызы юрюшлю болур.
Анасы къап гётерсе, къызы чашал12 гётерер. [Гьайдакъ диалект].
Анасы къуймурланса, къызы гетер леззетге.
Анасы макътагъан къызны алма – халкъ макътагъан къыздан къалма.
Анасы макътагъан къызны алма – халкъ макътагъан къызны къойма.
Анасы макътагъан къызны алма ‒ халкъ макътагъан къызны ал.
Анасы макътагъан къызны алма // Анасы макътагъанны алма.
Анасы макътагъанны алма – апсуну сёкгенден къалма.
Анасы макътагъанны алма – халкъ макътагъанны къойма.
Анасы макътагъанны алма – хоншусу макътагъанны къойма.
Анасы макътагъанны алма – хоншусу сёкгенден къалма.
Анасы макътагъанны алма – эл макътагъанны салма.
Анасы макътай буса, сакъ бол сюймекден къызын.
Анасы минген терекге ‒ къызы къонар бутакъгъа.
Анасы минир терекге ‒ къызы да минир бутакъгъа.
Анасы минсе терекге, къызы минир бутакъгъа.
Анасы осалны къызын ал – къызы осалны оьзюн ал.
Анасы оьлген – герти етим, атасы оьлген – ярты етим.
Анасы оьлген – герти етим.
12
Чашал ‒ къап деген.
59
Анасы оьлген улакъ ‒ суву къуругъан булакъ.
Анасы оьлгенни йылама уьйретме.
Анасы оьлмек – айман кёлю къурумакъ.
Анасы оьлмек – айман къолу къурумакъ.
Анасы оьлмек – Асхартаву авмакъ.
Анасы оьлмек – Асхартаву йыгъылмакъ.
Анасы оьлсе, «агь» демес ‒ атасы оьлсе, «игь» демес.
Анасы оьлсе, «агь» демес ‒ атасы оьлсе, кюстюнмес.
Анасы савгъа оьксюзлюк етмес.
Анасы сёйлегенче, къызы давам этер.
Анасы согъуп билмей туруп, къызы жорап сокъмас.
Анасы терекге минсе, къызы бутакъгъа минир.
Анасы юрюшлю буса, къызы ёргъа болур.
Анасы яламагъан.
Анасы яман буса, къызы да яман болур.
Анасы яманны къызын алма.
Анасы яхшыны къызы да ‒ яхшы.
Анасыз ант да ёкъ.
Анасыз бала ‒ насипсиз бала.
Анасыз бала гюн гёрмес.
Анасыз жибин бал жыймас.
Анасыз жибин бал жыймас: бал жыйса да, мал жыймас.
Анасыз жибин бал этмес.
Анасыз жибин бал этмес: бал этсе де, мал этмес.
Анасын гёрюп, къызын ал.
Анасын йылатгъан авлетден авлет болмас.
Анасын сюймейген сыйдан тюшюр.
Анасын сююндюрмеген яшавундан сююнмес.
Анасына ачуву чыкъгъан баласын ютар. [Терик диалект].
You have read 1 text from Kumyk literature.
Next - Къумукъланы Айтывлары ва Аталар Сёзлери - 05