Latin

Къайнар Юреклер - 04

Total number of words is 3891
Total number of unique words is 1884
36.2 of words are in the 2000 most common words
50.9 of words are in the 5000 most common words
59.8 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
Мариям Арсенни тапгъандан сонг бек къатты авругъан эди. Аврувуну арасында анасын эсгере эди. Мурзаны адамлары Мариямны анасын чакъырмагъа базмай, чакъырса да гелмежегин билип, арбагъа миндирип къызын ону ягъына алып бардылар, тек яшны элтмеген эдилер. Яшны алып бармагъа Мариям оьзю де инамсызлыкъ этген ва бирдагъы якъдан къайынларыны кепин бузмагъа сюймеген эди.
Ал баягъы Базар-ажай дагъы да бурнуна къагъып «айтгъан эдим чи» деп макътанмагъа башлагъан эди.
Мариям эрини уьюнде анасын эсгереген йимик, анасыны уьюнде, къыздырманы гючюнден, эрин эсгерип йиберегенни эшитген Базар-ажай авзундан мюкюр болмаса да юрегинден «вола бу, иманындан айрылса да Мурзасындан айрылажакъгъа ошамай» деп ойлайгъан болгъан эди.
«Къара къайгъылар къопгъанда акъ къайгъылар унутула» дей. Дав башлангъанда уланы охуйгъан еринден асгерге гетип къалып, Ажайны базар майдандагъы гёнгю дав майдандагъы баласына авду. О уланлары давгъа гетген къатынланы ягъына кёп барагъан болду, юртну хабарларын къоюп дюньяны, радиоланы хабарларына къулакъ береген, аз сёйлейген, кёп сорайгъан, аста юрюйген, алгъасап ишлейген ва оьзюне «Базар-ажай» дегенлеге ачувланагъан болду.
Шу заман Мурза къызардашына йиберген кагъызда оьзюню ягъында госпиталда ятагъан бир аварлы Базар- ажайны уланы булан бир полкда къуллукъ этегенни билдирген эди.
Базар-ажай Мурзаны шо кагъызын битик этип бойнуна тагъып юртда ёлукъгъан-ёлукъгъангъа охута эди.
Базар-ажай Мурзагъа бек рази болуп уясындан бала ятгъан жан чакъы да Мурзалардан чыкъмайгъан болду. Гьали биревге де сорамай Арсенни гиччи ювургъангъа да чырмап Мариямны ягъына элтип уллу анасына гёрсетди, кёбюсю гьалда Базар-ажайны тилинден тартынып турагъан о да баланы баласын гёргенде дагъыдан дагъы йымышады. Мариямны уланкъардашы Манап, асгер чагъына етишмей юртда къалып тура эди. Шону асгерден къалдырмагъа кюй буса Базар-ажай огъар оьзюню етишип гелеген къызын сама берип Айзанатлагъа къошулмагъа сюе эди. Шо мурадын тувра айтмай Базар-ажай Айзанатгъа булай гьакъыл берди:
— Болгъан иш болду, Айзанат. Акъгъан сувгъа къайтув ёкъ дей. Сен гьали Темиргерейни председателлигинден пайдаланмагъа герексен. Темиргерейден бир себеплер болуп Манапны йылларын аз гёрсетип кагъызлар этмеге кюй болмасмыкен деп ойлаш. Меникине чи къалма бажарылмады, сеникине бажарылмасмыкен?
— Ёкъ, ёкъ, къайдагъы затдыр, ону меники эшитсе чи юрексиз болур! — деп Айзанат бек къоркъду.
— Эшитмес, эшитдирмесенг, пакъыр. Сен де, Темиргерей де булан болуп къалагъан зат… Сен Марияны Мурзагъа баргъанындан шу ерде пайдалансанг — къайтарышын этеген боласан. Уланынг шу отдан къутулса о заман къызынга къалын алмагъанынгны ачувун алажакъсан.
Узун сёзню къысгъасы Базар-ажай эки ожакъны арасында чабувул этди. Эки де ожакъны адамларын оьпге де, бавур да йимик этип, шу татувлулукъдан оьзю де пайдаланмагъа юрегине тюшдю.
Ахыр да Ажай Мурзаны ва Мариямны анасыны ягъында бёшюкдеги Арсенге булай — къакъакъ айтып оланы экисин де бир йимик ойлашдырды.
Къакъакълар мен балама этейик Пашист урлукъ къырылып, муратлагъа етейик… Тутгъан планлары бузулсун, Бар пронту якъ — ягъына тозулсун, Очакъларында отларын якъмасын, Отларда къазанларын асмасын, Авлетлери аякъ басмасын, Пашистлеге ян тартагъан пачалыкълар ирисин Къалгъанлары бар буса Секет-сагь жия туруп юрюсюн!
Бу ишге Темиргерей бек шат болду, неге тюгюл къатынлар агьлю арадагъы гьалланы олай да, булай да этмеге болагъанны ол оьзюню оьмюрюнде гьар гюн гёрюп тура эди. Шогъар гёре Мариямны кёп сююп алгъан оьзюню уланы асгерге гетгенде о гелгенче Мариям оьзлер булан татывлу турмакъ Мурзаны сююндюрежекни о биле эди. Янгыз Темиргерей тюгюл, Мурзаны гиччи къызардашы Зугьрагъа ерли бары да биле эдилер. Гелин булан оьзлер яхшы турагъанны туврадан — тувра язмакъны бир аз учуз гёрюп, Зугьра огъар оьзю билеген кюйде йыр булан булай англатгъан эди.
«Амалыма, ону яшы Арсенге ва гелиниме»
Вай, мени аявлу амалым, Юз минг йыллар яшасын, Гетгенде тувгъан Арсени Амалыма ошасын.
Гелиним бар айбатлы, Гёрюшю болгъун шатлы, Уланынг бар, уланынг. Гьар оюну исбатлы.
Азиз мени амалым, Татли гелининг бизге, Бизин гёзюбюз гёрсюн Кёп насип болуп сизге.
Бир сен эсинде булан Гелиним тапгъан улан, Арабызда ойнайгъан Алаша топас къунан.
Ойлайман сизин мен чи Гёзьяшларым тёгемен, Сен эсиме тюшгенде Арсенимни оьбемен.
Зугьраны бу шиърусун Темир-герей иш этип Мариям бар ерде къычырып охуду, «Зугьра, къызым, шу сарынны сен кёп яхшы язгъансан!» деп нече керен де айтгъан, Зугьраны шо къагъызы салынгъан конвертге [бокъча — м.а.] Темир-герей Мариям да бар ерде, «Мени атымдан да Мурзагъа шулай яз чы» деп оьзю айтып Зугьрагъа яздырып булай кагъыз йибертген:
«Мунда сени башынгны мен оьр этермен, онда, вёре, сен мени башымны ер этме».


VI

Элмурзаны багъылыву яхшы болду. Ярасы чалт ишледи. Узакъ къалмай ону къолайгъа къайтгъанланы баталйонуна къошуп Харьковгъа йибердилер.
Фронтдан гелеген хабарлар яхшы тюгюл эди. Бизин асгерлер къамала туруп юрюлеген давларда душманны гьалдан тайдыра туруп шагьарланы, юртланы къоюп гери тартыла геле. Гитлерчилер Маскевге етишмеге алгъасай.
Дохтурланы айтгъанын бузмай тез багъылмагъа къаст этеген Мурзаны мурады ямонокъ чалт оьзюню полкуна етишип, танк да алып, оьжетли душманны жинкмек [янчмакъ, эзмек — м.а.] эди. Тек ону умуту бош чыкъды. Сав болуп чыкъмакъ булан ол Чугуев шагьарда янгыдан болдурулагъан башгъа танк полкгъа йиберилди. Аз да гетмей полк мундан Саратовгъа чыгъарылды.
Хабарлагъа къарагъанда, уьлкени ичиндеги районлардан гёчюрюлген заводлар [карханалар — м.а.] Уралдамы, Сибирдеми ишлеме башламагъа, бек чалтлыкъ, тезлик булан янгы гючлю дав техниканы чыгъармагъа герек эди. Шо хабарлар герти болуп да чыкъды. Элмурзаланы полкуна да бир нече янгы танк гелди.
Шогъар ругьлангъан Элмурза фронтгъа етишме гьасиретлигинден оьле, рапортлар яза, олардан гьеч маъна чыкъмай. Ону тилевю уьч ай гетген сонг не буса да къабул этилди. Ол Саратовдагъы формировочный [тизилиш — м.а.] пунктгъа [нокътагъа — м.а.] йиберилди. Ондан адам алмагъа гьар жура асгер бёлюкден де вакиллер геле эди. Тек не амал: танкистлер аз сорала. Узакъ къалмай танкистлени яяв, топ асгерге алагъан болду.
Элмурза юз тюрлю хыялгъа гелип герти адашды: «я хари бизде танклардан танкистлер кёп тюгюлдюр. Балики биревлер мени осал танкистге санайдыр, шогъар гёре де машинни магъа бермеге къоркъадыр. Сайки давгъа тюшгендокъ танкымны яллатгъанман — шону багьана тутадыр…»
— Энни бары да бош болду. «Танк аларман оьз полкума къайтарман» деген хыялларым мени къойдугъуз, — деп сёйленди Элмурза.
Экинчи гюн ол маршевый [маршлы — м.а.] яяв батальонну составында [тизивюнде — м.а.] Ленинград фронтну бир участкасына тербенди. Яяв асгерни командирлерини курсуна салынгъан Элмурза: «эгь, дагъы танкист болажакъгъа ошамайман!» деп бек гёнгюлсюз болду. Оьзюне дагъыда къайтып танкист болмагъа «лезгинка» бийивю кёмек этежекни ол гьали де билмей эди.
1942-нчи йылны Биринчи майы етишди. Клубгъа жыйылдылар, докладдан [билдирнама — м.а.] сонг концерт башланды. Бирев бек бажарывсуз кюйде «лезгинка» бийиди. Элмурзагъа шо яман тийди. Ол Дагъыстанда «лезгинканы» нечик бийийгенни гёрсетме гьасиретлик булан янды. Ол сагьнагьа ювукъ барып, баян согъагъан улангъа дагъы да лезгинка сокъмакъны тиледи. Баянист бугъар багьа берип къарагъан сонг, сюйсюнмей сокъду.
Элмурзаны къаркъарасы ойнап гетди. Ярадан сонг бутуну бегип битмегенин де унутуп, ол атылып сагьнагъа чыгъып, аякъларын къатты ойнатып башлагъандокъ макъар дандирек йимик уьюду. Клубну къалкъысын гётерме аз къалып харс къызышды. Баянист Элмурзагъа бийимеге кёмек этегенни орнунда Элмурза баянистни къыздырып сокъмагъа ругьландырды, аны сайын оьзю де бийивюне бийив къошду. Сав зал авзун ачгъан кюйде харс урувун гючлендирди. «Гьай аман гьали мунда Мариям боласан!» деп ойлашды Элмурза. Гертилей де оьзюню алды булан къолларын къулач яйып Мариям чыгъып акъ бойнун гётерген кюйде сагьнаны толтуруп турагъандай гёрюп гетди. Сайки оьзю ону яндавуру булан бийип бара. Муна гьали атылып ону алдына чыгъып чыр-чырындан айлангъан сайын аякъларын алышдырып тобукъ ура, сонг ёргъалап бийип ону артындан етишме алгъасай, къаракъушну къанатыдай яйылгъан онг билегини тюбюнде Маръям барда йимик оьзю къайдакенин унута…
Курсланы начальниги Кавказда кёп заман туруп лезгинканы леззетин билеген подполковник [ярбай — м.а.] эди. Ол залда алда олтургъан. Элмурзаны бийивю «лезгинка» гьакъында бирев язгъан шиъруну ону эсине салды. Ягъындагъы оьзюнден уллу командирлеге бурлугъуп ол декламация этип йиберди.
Исполняя этот танец, Как прекрасен дагестанец! Как он смел, горяч и строен В жизни — пахарь, в битвах — воин!
Элмурза бирден бийивюн токътатып залдагъылагъа икрам этди. Харс кёрюкдеги къурмач йимик чартлады. Сагьнаны артына чыкъгъан Элмурза «Браво! Бис, бис, бис!» деген къош — къош къычырыкъны эшитеген кюйде аягъына тынглап къарады: — чанчып сызлап яман авруй. «Нечакъы «бис!» десегиз де бийивге дагъы «бисмилла» этмеге бажарылмай!» деп ол залгъа бармагъа болушлукъ этмей токътады.
Къаравчулар харс булан къычырыкъны гьаман гючлендире. Концертни [Консертны — м.а.] программасын билдиреген адам янгы номерни айтма сюйсе де, ондан зат чыкъмай. Сагьнаны артына клубну начальниги гелди. Дагъы да бийимекни полковникни атындан тиледи. Нетме герек, Элмурза дагъы да сагьнагъа чыкъды.
Концертден сонг подполковник оьзюню ягъынана Мурзаны чакъырды.
Къуллугъу болуп подполковникни уьстюне етишмек учун Мурзагъа ондан гиччи чындагъы беш дистанциядан [мезгилден — м.а.] оьтмеге герек эди. Амма гьали Мурза чакъырылып тувра подполковникни уьстюне бара тура.
Самайларына акъ тюшген, гюржю мыйыкълар къойгъан орус адам, оьзюню уьстюне Мурза етишгенче ягъасындагъы янаша эки шпаллагъа къагъып бармакъларын бийитип турду. Подполковник Мурзагъа къайдан гелегенин, къайсы ерлерде болгъанлыгъын, касбусун сорагъан сонг, «бийимеге къайсы ансанблде уьйренгенсиз?» деп де суал берди.
Мурза муну соравларына жавап берип турагъан кююнде; «Къой, мен бу моментден пайдаланайым» деп ойламакъ булан.
— Ёлдаш подполковник, сизге бир тилевюм бар, айтма изну беригиз.
— Айтыгъыз.
— Гьар ким оьзюню касбусун артыкъ гёрмек армияда да айып иш тюгюл деп эсиме геле. Дюр буса да гьатта шо айыпны бойнума алмагъа да къабулман. Амалдан геле буса, къайтып янгыдан рядовой бола бусам да танкист болмагъа сюе эдим. Тилеймен магъа бир кёмек!
«Къара чы сен, мен оьзюн чакъыражакъны алданокъ билип, яманокъ гьазирленип гелген йимик сёйлемедими? Бу бек уьттю улан болмагьа герек» деп подполковник ичинден кепленди. Амма тыш якъдан алдынгъы саламатлыгъын бузмагъан гьалда жавап берди:
— Ярай, ойлашып къарайым. Тилевюгюз къабул этилир деп эсиме геле.
— Гетме яраймы?
— Барыгъыз.
Элмурза табанлары булан енгил бурулуп, абатларын гесип-гесип ала туруп залдан чыкъды. Подполковник огъар кепленип къарагъан сонг, ягъында эре тургъан командирлеге:
— Гьайт я, танкистлер! Не сюемен дагъы сизин къурч къоччакъ, халкъсыз! — деди.
Биринчи май байрам Элмурзагъа бирдагъы шатлыкъ да гелтирди. Тюш ашны алдында ол къызардашы Зугьрадан бирдагъы кагъыз алды. Токъташмагъан хат, уллу гьарплар булан бир заман язылып, тас болуп къалгъан кагъызын ол гьали табулгъанда йиберген экен:
«Аявлу азиз амалыма салам кагъыз!
Аявлу амалым, мен гьали уьчюнчю классда охуйман. Онча яхшы охумасам да яман да охумайман.
Аявлу амалым, бизде Бавюртда чакълар ачыкъ эди, тек 20-нчы апрелде [яйсанда, майсанда — м.а.] гесек янгур болду.
Аявлу амалым, Акъбаживюм, сени Мариямынг чечек урлукъ гелтирген, шону чачмагъа къарап тура. Аявлу амалым, бизде къалавланы гёмюлтеген кюйде от бар. Яшикге мен чачгъан будай да салат чыгъаргъан.
Сав бол. Уьч къучакълап, уьч оьбемен сени Зугьра.
Фашистлени къырып битдирип тез къайт. Барыбыз да сени сагъынып оьлебиз.
Аявлу азиз амалым! Сагъа барысы да салам дей. Мариямынг да, Арсенибиз де, папам да, мамам да, анайым да къурдаш къызым Аминат да, менден де сагъа пионер привет».
Элмурзаны гёзлери сувланды.
— Мени аявлу, азиз ижашкам! «Онча яхшы охумасам да, яман да охумайман!». Огь, не сююндюрдюнг амалынгны сен! — деп ол кагъызны къайтып, къайтып охуду. Гёз алдындан Бавюртну язбашлары оьтдю…


VII

Курсланы битдирген сонг Элмурза Ленинград фронтдагъы танк асгер бёлюкге йиберилди.
Туманлы, сувукъ гечелени бирисинде Элмурза бузлагъан Невадан оьтдю, узакъ къалмай Мга станцияны ягъында давгьа тюшюп турагъан танк бёлюкню штабы ерлешген тёлеге гирди.
Штабны началниги кагъызны охугъан сонг, чалт документлеге де къарап чыгъып, артыкъ сёйлей турмай ишге гиришди.
— Барып, танк взводну къабул этигиз. Алгъасагъыз. Давгъа тюшмеге бир-эки сагьат тюгюл къалмагъан. Ишигизге гиришигиз.
— Есть, танк взводну къабул этмек — деп жагьланды Элмурза.
Танкны экипажы ва машинлени давгъа салма гьазирлемекни буйрукълары булан таныш болгъан сонг Мурза бир сагьат буса да ял алмагъа бармагъа турагъанда, давгъа тюшмекни деп буйругъу да гелип къалды.
Алда башлап тюшгенден де къыйынлы дав токътагъан. Фашистлер фронтну бу участкасында танкланы уллу гюплерин топлашдыргъан. Душманны эшалонлар болуп токътагъан терен оборонасын [къорулувун, якълавун — м.а.] йырмагъа бизинкилер этген чакъы къастлар уьстюнлюк къазанып болмагъан.
Чапкъын 4—00 да башланды. Танклар маневрну онгайлы юрютмек булан душман туташдырып тыгъыс атышывундан уста кюйде оьтдюлер ва алгъа аргъып душманны танклагъа къаршы оборонасын янчдылар. Буланы арты булан яяв асгер геле. Танклар йыргъан ерге сюрлюкген яяв бёлюклер душманны траншейлерини биринчи тапкъырын алды.
Гиччирек буса да бу уьстюнлюк фашистлени планларына бузукълукъ берди. Олар контратакагъа [къаршы-гьужумгъа — м.а.] тюшме борчлу болду. Эки якъны танкларыны бетге-бет даву башланды. Авур танкланы башнялары {башлары — м.а.] якъ-якъгъа бурулуп топларыны авузлары ялын чыгъарып йиберди. Пулемётлар яман къызды. Душман къолундан чыкъгъан траншейни нетип де къайтарып алмагъа къарышды. Тек бизинкилер еринден тербенмедилер. Ерге шайлы ярыкъ тюшгенде дав токътады.
Къар япгъан авлакъ атылагъан топланы тютюнюне къаралгъан, ярылагъан топ гюллелер, къар япгъан акъ
топракъны къыр къабанланы сиривю бурунлары булан къазгъандан да он бетер этип ойтан-ойтан этип паралагъан эди. Адамланы хатирсизлигине топракъ кант этегенде йимик эди.
Душманны оборонасын йырыв саялы Элмурза «Къызыл юлдуз» ордени булан савгъатланды.
Мурза Ленинград фронтда турагъанда кёп затны гёрдю, кёпню сынады. Атакаланы бирисинде ону танкын тувра тийген топ гюлле бузду, оьзю де яраланды. Алда гёрген ёл булан дагъы да къайтып гелмеге — медсанбатгъа бармагъа, ондан да гёчюп госпиталгъа ерли гёчмеге тюшдю.
Госпиталдан ол уьйдегилеге оьзюню ярасы авур тюгюл, къолайгъа да къайтгъан деп язды, оьзюню йыллары яш буса да, ойлашгъан кюю чачына чал къошулгъан адамланыки йимик бишгенликни англатды.
«Юртда турагъандан эсе, бизин айтувланы мен мунда яхшы англайгъан болдум. «Башына тюшсе башмакъчы болур» деген айтув да магъа алдындан гьали яхшы англашыла. Сёзлени маъналарыны тюбюне етишмек учун сынавдан уллу школа ёкъ экен… «Ёкъну герек тапдырыр», «заптрасы гючлю буса кийиз къазыкъ ерге гирир» деген къумукъ айтывланы да мен Ленинградда англадым».
Уьйге язгъан кагъызында Мурза, Аркадийни сорап: «сизге сама хабар бар буса адресин магъа йиберигиз» деп де язды. Уьйден бугъар:
«Орус ювугъунгдан шо бирден къайры кагъыз гелмеген, уьстюнде полевой почтаны номери булангъы шону бокъчасын да Арсенни къолундан тартып алып, гидив чайнап къойгъан» деп жавап да гелди.
Темиргерей кагъызны артында, юртлуланы талабы булан оьзю юрт советни председателине сайлангъанны, оьзюню бригадасын Мариямгъа тапшыргъанны, Базар-ажай Бавюртну почта конторуну фронтгъа гетген начальнигини орнунда ишлейгенни, Мариямны уланкъардашы Манап да гёнгюллю кюйде фронтгъа гетгенни билдире эди. О да булай болгъан экен.



Базар-ажай айрокъ да оьзю юрт почтаны конторуну начальниги болгъаидан сонг, Мариямны уланкъардашы Манапны нетип де армиядан къутгъартма къуйрукъ чала. Мурады, оьзюню къызын Манапгъа берип Айзанатдан аслам къалын алмакъ.
Ол ишни бир башлап йыракъдан къосмакълап [= осмакъламакъ, юлдуруп сёйлемек — м.а.] юрюте. Аста булан Мариямны анасыны ягъына бара да:
— Вай хари, Айзанат къыз авлетсиз сагъа уьйню къуллугъун кютмеге нече де къыйындыр, — дей
— Волла, харип Базар-ажай, къыйын хари. Мени чагъымда агъач ярма, къалкъы ярашдырма, татавулгъа сувгъа барма, чыгъынлы гамишни савма тынч да болурму?
— Къайдан тынч болсун? — деп Базар-ажай оьзю къабуздургъан отну уьфюрмеге гёзлерин къыса. — Мариямны сен гьали унутсанг яхшы… Акъгъан сувгъа къайтыв ёкъ, дей… Гьей, бизин арабызда артыкъ тил де неге тарыкъ. Нечик болур эдикен Айзанат сеникин де меникин де жутландырсакъ. Меники деп макътап айтгъаным да тюгюл, оьзюнг де билеген зат къыр ишни, айрокъ да уьй къуллукъну билеген зат. Авзундан тарыкъсыз сёз чыгъып ону иннал инсан гёрмес [арапча инна-л-инсан “поистине все люди”, яъни “гьеч бир адам да гёрмес” — м.а.]. Манап магъа да яман болмас эди, меникичи сени яшавунгну явгъа бал булгъагъан йимик этер эди… Сен ушатсанг болагъан зат. Манапны мен ушатаман, уланым йимик сюемен. Магъа ондан артыкъ гиев герекмей.
— Волла къызы Базар-ажай, сен айтагъан затны жаны бар, тек меникине къатын алмагъа чакъы чола къалмагъан. Узакъ къалмай армиягъа алар чы дагъы.
— Алмас Темиргерейге тилесенг. Манапны йылларын аз этип гёрсетсин — сельсовет чи, огъар бир зат да тюгюл зат.
— Вай харип, къоркъаман. Адамлар билип къойса. Яшны башы хорлукъда къалыр чы.
— Билмес мен айтагъан кюйде этсенг. Мен, сен, Темиргерей, дагъы иннал инсан шегин де билмес.
— Гьуя, къой хари, Темиргерейге шону айтмагъа мени тилим айланмажакъ. Сен тилесенг билмеймен…
— Эгь, сагъа айтып да нетедим, — деп Базар-ажай гьёкюнчлюк эте…
Шо гезикден сонг полкну коммунистлерини жыйынында Мурза партиягъа [гьизбгъа, фыркъагъа — м.а.] кандидатлыкъдан членге чыгъарылды. Шо гюнден тутуп ону полкну патриоту деп фронтлу газетге сураты да чыгъарылып салынды. Давну бираз къыйын участкасы къаршы гелгенде. «Гьа, гьали ёлдаш Жумагулов сен фашистлени яхшы эбинден гелип бажарасан, къайда сен — онда уьстюнлюк» деп Мурзаны алгъа сала- гъан болдулар.
Къышны акъ асав ат йимик еликген гюню. Борап явагъан къар терезелени шишаларына ябуша.
Къалын явлугъуна эки де гёзюне ерли бюркелип, бюрюшюп топ йимик болуп, Темиргерейлеге Базар-ажай гирип геле. Башда узун кагъызлар язагъан Мурза, артда бирденден булай экиавуз сёзлю неге болуп къалдыкен деп ойлашып турагъан уьйдегилер юрегиндеги талчыкъны Базар-ажайгъа да билдирелер.
— Сиз де кёп ёнкюйсюз, — деп Базар-ажай олагъа базып уруша. — Бир жувап тюгюл меникинден ярты жувап гелгей эди… Не бола шо Мурзагъа бизинкин сорап язсагъыз хари, бизинкини гьакъындан о экигене эки сёз тюгюл язмагъан, бираз генглешдирип ачыкъ этип язса ярамаймы яным къарагюн… — деп Базар-ажай оьзюню уланына гелгенде чи кагъызны узунун оьзю де сююп гете.
Шону эс этген Темиргерей иржая. Базар-ажай ону шат да гёрюп эркин сёйлей.
— Темиргерей. Мени Айзанат йиберген эди. Мунда дагъы гиши де ёкъ оьзюбюз-оьзюбюзбюз. — Сен де начальниксен мен де начальникмен, — деп айтса да Мариямда гёзю токътап иннемей къала. Темиргерей Базар-ажайны алып биревю сувукъ уьйге чыгъа. Базар-ажай Айзанатны тилевю булан гелген болуп башлай. Озокъ да халкъланыки бир буса да гетди, башы-аягъы булан ёкъ болуп къалгъанлар да болду, энниден сонг да болажакъ — деп о оьзюню уланын эсге алып кюстюндю. — «Эл булан гёрген къарагюн де байрамдыр» деп айтув да бар, ай не буса да жанаварлыкъдыр, — Айзанат шо къырпивню [= къырпывню — м.а.] — Манапны шо отдан къутгъармагъа сюе. Сенден себеп излей.
— Не себеп?
— Гьай йылларын аз этип гёрсетип, кагъызлар ярашдырып.
— Бах, иш бар экен Айзанатда. Сонг-сонг.
— Не билейим хари, Николай заманда, алдынгъы давларда шолай бир затлар этип биревлер биременге барывдан къутула болгъан, дей.
— Николай заман булан Совет заман башгъа тюгюлмю дагъы Базар-ажай? — деп Темиргерей, къолундагъы гиччи бекини уллу авзун ачып гиччи яркъычны къыйма башлай.
Экиси де иннемей къалалар. Темиргерейни теренден кюстюнювю — сувукъ уьйде авузундан чыгъагъан къалын пусдан билине. Ол Айзанатгъа урушуп бир-эки сёз айтмагъа сюе, болса да Базар-ажай Айзанатгъа шосагьат етишдирежегин билип, арада янгы болуп турагъан татувлукъгъа дагъы да къайтып сувукълукъ тюшер деп къоркъуп, оьзюне яманокъ бек гюч этип сакълана. «Оьзденликге даву бар къатынны айтып гелеген затына къара» деп эсине гелип гёзлерин Базар-ажайгъа тиклей. Сувукъ уьйню тунукъ кюй булан дагъыдан-дагъы сувукъ этип бираз дагъы да токътагъан сонг Темиргерей оьзю нечик этмеге сюегенни ойлаша, сонг бирденден алгъасап:
— Яхшы, дагъы, арив болагъан кюйде этербиз, — деп уьйден чыкъма къарай.
— Озокъ да озокъда, — деп Базар-ажай къувшурулгъан къолуну аясы булан ону билегине аста тие. — Къара гьали, Темиргерей о къатын гиши, уьюнде эркек болуп дагъы уллусу ёкъ. Сиз къайынкъардаш болгъан сонг, гьали ол сени уллугъа гьисап этежек.
— Этежек буса кёп арив бар, — деп Темиргерей эшикни ачмагъа къолун узатгъанда Базар-ажай ону енгинден тарта.
— Гьей, Темиргерей, Айзанат, эпсиз тиледи: Мариям билмесин.
— Нени?
— Шо къалп къагъызлар этип къалдырагъанны.
— Негекен?
— Шу ишколаларда охугъан табунну бирине де инам ёкъ дей.
— Мариямгъа инам ёкъ, магъа бар, дагъы?
— Ай, сен нечакъы айтса да о якъны да, бу якъны да гёрген адамсан.
Базар-ажай биревю уьйде Мариямны ягъында токътамагъа болмай.
— Гетейим хари, — деп акъ кийиз ултурукълары гёрюнюп турагъан уттю учлу калушланы гийип, дагъы да къайтып яхшы кюйде къалын явлугъуна да чырмалып уьйден чыгъа.
Темиргерей эре тургъан гьалда, къыйылгъан гиччи яркъыч булан тишлерин тазалай, минчакъ йимик авур гёк гёзлерин ойнатып ойлаша, кюлкюсю гелгенин токътатып болмай иржайгъан кюйде Мариямгъа къарап:
— Мариям балам, мен коммунистмен, сен гьали де комгомолсан? — дей.
— Дюрмен, нете? — деп Мариям олтургъан еринден къозгъалды, «буюр!» деген кюйде гьазир токътай.
— Бир зат да этмей хари. Сенден магъа инамлыкъ кёп экен.
— Нече де яхшы бар, шолай болма да герек чи.
— Я, совет гьукуматгъа бакъгъан якъда магъа инамлыкъ аз, сагъа кёп, экен демеге сюедим…
Мариям бир зат да англамай ари-бери къарап, инбаш къысмагъа сюеген йимик бола.
— Шолай болгъан сонг, — партияда мен болма ярагъан, сагъа да ярай менден артыкъ кюйде. Гьазирленмеге тарыкъсан, парторг сагъа да айтгъандыр, сени гьакъынгдан магъа да тапшыргъан — деп Темиргерей Зугьрагъа багъа. — Бар чы Зугьра, бизин Манап — Мариямны уланкъардашы школададыр, дарслар битген сонг тувра мунда гелсин, я да мен сабетде болурман, онда гелсин.
Эсги шинелин де гийип Темиргерей чыкъгъанча ялан чорап аягъына эсги калушларын да ярты-юрту сугъуп, Зугьраны чабып барагъаны бузлагъан терезени бир мююшюнден гёрюне.



Темиргерей юрт исполкомда, колхоздан ва колхозчулардан «Бар зат фронт учун» деген фондгъа уьч йылны узагъында этилген кёмекни гьисабын алып, оьзюню юрту фронтгъа йиберген адамлар да, маллар да нече душманны ёкъ этген экен, оьзюню юртуну уллу ватан давдагъы ери нечакъы экен, деп ойлашып тургъанда бир къолтугъуна кёп китап да къысдырып, бир къолуна юкъгъа къалакъайын да къысып, бираз тонкъусув да болуп узун боюнлу, къысгъа бурунлу, уллу авузлу, амма бек сюйкюмлю Манап гелип, къатып токътап:
— Чакъыргъанмыдыгъыз? — дей.
Темиргерей Манапны да алып парторгну кабинетине [мактабине — м.а.] гире. Онда тёр тамда Ленинни Дагъыстанны загьматчыларына багъышлап язгъан сёзлери де булангъы уллу сураты бола. Манап уьттю гёзлери булан огъар бек сукъланып къарай. Темиргерей де ону эс этип суратгъа багъып бурлугъа. «Ленинни сураты бар ерде айтмагъа арив де болурму?» деп ойлай. Сонг бирден Манапгъа:
— Манап, балам. Мен сени узакъ сакъламайым, ач да болгъансандыр, — деп айта.
— О гьеч хари — деп, Манап бираз уялгъан йимик болуп, бир якъгъа къарай, ичиндеги сувугъу къыргъа чыгъып бираз къартыллап гете, шону билдирмеймен деп:
— Ач да, сувукъ да болма яраймы юртда да туруп, фронтда буса нетер эдик? — дей.
— Нече йыл бола сагъа Манап?
— Он сегиз битгенге гьисап.
— Я тюгюлдюр, боюнга къараса чы айтмажакъ.
— Бойда иш ёкъ.
— Дагъы недедир?
— Йылларда.
— Ананг сагъа 18 йыл болмай дей бугъай чы.
— Анам не биле, гьарп деп айтып охумагъан адам. Мунда советде язылып бар чы, «что написано пером, не вырубишь топором» деп айта руслар.
— Олай деген не, мен англап битмедим.
— Къалам язгъанны балта да гесмес, — деген зат бола.
— Ба, орусча да билекенсен чи дагъы! — деп Темиргерей хозгъалып яхшы ерлешип олтура, баш бармагъын элтип уьстюндеги эки ал тишине тирей.
— Сагъа 18 йыл бола тура деп анангны талчыгъы кёпге ошай.
— Талчыгъы кёп боламы, о чу магъа къатын алайыкъ деп къаныгъып тура.
— Тюгюлдюр?
— Вола, мен рази болгъан бусам баягъынокъ гетген йыл да алажакъ эди.
— Тюгюлдюр хари, асгерге йибермес учун гиччи этмеге сюйсе де, къатын алмакъ учун уллу этме чи сюекен сени! — дей.
Манапны къаркъарасы зымыллай. О бир зат да айтып болмай къала. Темиргерей оьзю айтмагъа уьйде ойлашгъан затны айтмагъа заман бола, гечикдирмейим, деп ойлай:
— Сюйсенг ананг айтгъанны этейик. Сени орнунгда асгерге бизин Мурзаны инисин йиберербиз.
— Мурзаны иниси бармы дагъы?
— Бар чы.
— Кимдир?
— Зугьра! Мурза артдагъы кагъызында огъар «къыз бусанг да инимсендир» деп яза. Огъар йыллары етишмей буса етишген этип кагъыз да ярашдырарбыз.
Млнап яман бузула. Ону сыпаты бек къызарып терлеп гете, бойнундагъы тамурлары гётерилмеге ва къысылгъан тамагъына акъгъан гёзяшлар ону бувмагъа башлай. Ол оьзю дагъы сёйлеп болмажагъын билип, гёз алдына гелген анасына ачувундан тишлерин къысгъан кюйде бурлугъуп эшикге юрюп, язны гюнюнде йимик тартынмай къыргъа чыгъа.
Правлениягъа гелегенде буюгъуп юрюйген Манап къар борайгъан елге тёшюн де берип, сокъмакъ-затгъа да къарамай орамны ортасындан ёл салып гете.



Парторгну ягъына гелеген Мариям йыракъдан гёрюп, уланкъардашыны барагъан кююне бек сукълана, тек о уьюне онгарылмай, Хасавюрт ёлгъа багъып бурулгъанда, шо сагьат Базар-ажайны халбат лакъырындан сонг Манапны Темиргерей чакъыртгъаны эсине геле, бу огъар къычыра, ел олай багъып эди буса да Манап бир зат да эшитмей, Мариям:
— Амалым! — деп дагъы да къычыра, ол жувапланмагъанда тувра атын айтып, — Манап! Къайда барасан? — деп яхшы аваз этип къувунлу сорай.
Манап артына бурлугъа, ону сыпатына тегенекдей чанчылып тиеген къар гёзлерин ачма къоймай, анасыдыр деп эсине гелип, «ай сени!» деген кюйде къолун силлеп дагъы да юрюп йибере. Мариям сол билеги булан тёшюне басгъан папканы яхшы къысып тутуп заманда бир къычыра туруп Манапны артындан чаба. Манап къызардашы экенни билип бурлугъуп, токътагъан йимик бола. «Тез, тез!» деп дагъы да юрюп йибере.
— Токъта, къайда барасан!
— Хасавюртгъа.
— Сагъа сорайман, амалым, бу зулматда, булай юкъгъа да гийинип къайда барасан?
— Я сагъа юз керен айтайымы? Хасавюртгъа! — деп Манап дагъы да бурлугъа. Мариям ону артындан етише. Гьали ону энглери къыз заманында йимик иренкли.
— Хасавюртгъа? Онда нетесен?
— О сизге авара тюгюл! О мени ишим, гьали мени ихтиярым мени къолумда, билдигизми?
Мариям Манапны «билдигизми?» деген соравуна онча къулакъ бермей, «мени ихтиярым, мени къолумда» деген сёзню уьстюнде ойлаша.
— Нече де яхшы бар сени къолунг башынга етишгенни ким сюймей? Тек уьйге барып яхшы гийинип чыкъгъан бусанг.
— Тарыкъ тюгюл магъа шо уьй де, хасдан-хасадан буса да, шондан чыкъгъан опуракълар да. Амалдан геле буса, юрюме халкъдан уялмай бусам мен шу уьстюмдегилени де чечип элтип шо уьйню тюнгюлюгюне тыгъар эдим.
— Булай неге?
— «Булай неге?» деп Манап ону мысгъыллай. Сайки билмейген боласан. Кисенгдеги шо комсомол билетден уялмайсан. Гьарам сагъа шо билет!
Гьали Мариям да сувукъну унута. Маликни «сизге» деген сёзюню уьстюнде ол гьали ойлаша.
— Я, амалым, «сизге» деп сен мени дагъы да кимлеге къошасан, англатып айт, ондан сонг сен мени комсомол билетим булангъы масхараны да къой. Ону мен гьарам этген бусам, гьали мени партиягъа алмагъа айланмас эдилер.
— Гьали сен бир зат да билмеймисен?
— Воллагь билмеймен, аявлум.
Темиргерей сагъа бир зат да айтмадымы?
— Воллагь, айтмады.
— Буса ол айтмагъа тийишли гёрмеген сонг, мен де гёрмеймен тийишли.
Манап «мени бирев де токътатмас!» деген кюйде юрюп иибере. Мариям да уьюне багъып чаба. Ол къыш булан ябушмагъа чыкъгъан йимик гьаракат этип тез уьюне етише. Ону сыпатына къарап къайын анасы:
— Сагъа не болгъан? Дагъы да авруп сама да къалмадынгмы! — деп сорай. Мариям огъар къулакъ бермей, ол уьйню ичинде гёзюн гётерип исси опуракъ излей, ичдеги уьйге гире, ёкъ экенни билсе де ари-бери хотгъана.
You have read 1 text from Kumyk literature.
Next - Къайнар Юреклер - 05
  • Parts
  • Къайнар Юреклер - 01
    Total number of words is 3870
    Total number of unique words is 2055
    33.4 of words are in the 2000 most common words
    49.5 of words are in the 5000 most common words
    57.0 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Къайнар Юреклер - 02
    Total number of words is 3875
    Total number of unique words is 2063
    34.5 of words are in the 2000 most common words
    48.8 of words are in the 5000 most common words
    58.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Къайнар Юреклер - 03
    Total number of words is 3875
    Total number of unique words is 1962
    34.9 of words are in the 2000 most common words
    49.3 of words are in the 5000 most common words
    56.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Къайнар Юреклер - 04
    Total number of words is 3891
    Total number of unique words is 1884
    36.2 of words are in the 2000 most common words
    50.9 of words are in the 5000 most common words
    59.8 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Къайнар Юреклер - 05
    Total number of words is 3838
    Total number of unique words is 2034
    32.9 of words are in the 2000 most common words
    45.9 of words are in the 5000 most common words
    55.7 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Къайнар Юреклер - 06
    Total number of words is 3892
    Total number of unique words is 1915
    36.3 of words are in the 2000 most common words
    51.8 of words are in the 5000 most common words
    60.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Къайнар Юреклер - 07
    Total number of words is 3798
    Total number of unique words is 2031
    31.9 of words are in the 2000 most common words
    45.9 of words are in the 5000 most common words
    54.7 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Къайнар Юреклер - 08
    Total number of words is 3616
    Total number of unique words is 1745
    37.8 of words are in the 2000 most common words
    54.4 of words are in the 5000 most common words
    62.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Къайнар Юреклер - 09
    Total number of words is 3443
    Total number of unique words is 1580
    37.2 of words are in the 2000 most common words
    52.3 of words are in the 5000 most common words
    60.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Къайнар Юреклер - 10
    Total number of words is 3438
    Total number of unique words is 1591
    36.5 of words are in the 2000 most common words
    51.4 of words are in the 5000 most common words
    60.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Къайнар Юреклер - 11
    Total number of words is 1153
    Total number of unique words is 660
    45.8 of words are in the 2000 most common words
    60.5 of words are in the 5000 most common words
    69.8 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.