Latin

Къайнар Юреклер - 01

Total number of words is 3870
Total number of unique words is 2055
33.4 of words are in the 2000 most common words
49.5 of words are in the 5000 most common words
57.0 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
Къайнар Юреклер

Хабарлар, Къыссалар, Пиеса

1964

Аткъай Ажаматов





БАСЫЛГЪАН КИТАПНЫ ГЬАКЪЫНДА

Мугьаррир - Ш. Албериев Техникли мугьаррир - М. Ханукаев Тюзлевчу - А. Сайпуллаев
Басмагъа къолбасылгъан 30.08.1964, Тираж 3000, С01196 Дагъыстанны басмаханасы, ДАССЖны Министерлени Шурасыны Басма Идарасы С. М. Кировну атындагъы типографиясы, ДАССЖ Министерлени Шурасыны Басма Идарасы


РАКЪМИ КИТАПНЫ ГЬАКЪЫНДА

Китапны ракъми форматгъа онгаргъан ва тагьрир этген - , Арслан Ибрагьимов Борасув отарлы. Китапны ракъми форматгъа чыгъармагъа берген тилбилимни докътургъа ва профессоргъа Нурмугьаммат Гьажиагьмедовгъа баракАллагь тилейбиз, 2016 йыл.
© 2016 йыл.

Бу китап лисенсияны шартлагъа гёре къолланывгъа къабул бегетилген.

БИР КЪАТЫННЫ ГЬАКЪЫНДА ЭКИ ХАБАР

1. Къатынланы намусу

Мен къатын гиши болуп тувгъаныма бир де гьёкюнмеймен.
Амма мени анам эки уландан сонг, биргине-бир мени къыз этип тапгъанлыгъы саялы шо гюн уьйден къуваланып, уьч гече, уьч гюн тавукъ уягъа ташланып тургъан. Къырыйында къуннакъланып мен де болгъанман. Атамны къардашлары айтгъан болгъан буса магъа «Къызтаман» деп къояжакъ болгъан. Тек анамны бир бийгьая къызардашы шолагъа ачувгъа магъа Перезе деп айтып юрюген ва сонгунда шо ат тагъылып да къалгъан.
Къужурлу къарт йырчыбыз да айтгъанлай, бизде гьар бир къатынгъа йимик магъа да «Октябрь мунапис [балики манифест — м.а.] этген», «мени адам дептерге» гийирген. Алдын эркекленикинден «бир къабургъасы кем, къысгъа аякълы» деп ат тагъылып адамланы списогунда [сиягьында — м.а.] саналмай эдим…



Буса да «Къатын гишилени гьакъылы этегинде бола, эре тургъанда ерге тюшюп де къала» дегенде «дюр-дюр» деп кепленегенлер гьали де табула. Мени эрим ногъайлы. Аты Явбатыр буса да мен огъар ушанып «Къарагиши» деймен. «Къарагиши юрегимни емиши» деп боламан.
Шулайлыкъгъа да къарамай, райондан юртгъа гелип юрюйген бир къуллукъчуну менде юреги болгъан (бир исбайы азгъан тюс бар эди). Бир гюн бу да, мен де авлакъ уьйлеге багъып яяв барабыз. Бу айтды магъа (хыйлыдан берли муну бир зат айтмагъа сюегенине оьзюм де шекленедим. Ону гёзлери магъа къарагъанда башгъача къайнай эди): «Перезе, — деди, — оьз арабыздыр: сен юзюкню перезе къашы йимик гёк-ала гёз де болуп, шо къонгузакъдан да къара жангъа бармагъа нечик болдунг? Сени къатын этип алмагъа менмен дегенлер де отказ этмес эди [гери урмас эди — м.а.]».
Мен бираз сакъланып айтдым: «Оьз арабыздыр, мени эсиме де шолай геле, тек пусуп чу тураман».
«Ондан къайры да, — деди ол, — эршилигини уьстевюне ногъайлы да дюр. Сен «акъсюек» де болуп, шо къараметейге нечик барма болдунг?» Мен дагъы да сабур болуп айтдым: «Оьз арабыздыр, гьали гечмикен деп эсиме геле».
«Неге геч бола, сен чи гьали де он беш яшынгда йимиксен», — деп бу ари-бери бурлугъуп, мени билегимден тутуп гёзлериме къарады. О заман бугъар айтдым: «Шо ногъайлыны ишин сорамайсан хари, балики ону аривлюгю, къуймурлугъу къара бетине чыкъмай, яшыртгъын гьалында, таза юрегинде тура бугъай. «Ай уьюнг йыгъылмасын! Нетсе де къонгузакъ чы къонгузакъ», — деп бу ари-бери къарап, авзун бюреп сыпатыма ювукълашдырды. Чыдамлыгъым битип, яхшы къарап, муну яягъына аштархан къапасны япадым. «Гьай, сен эки юзлю эсгик! — дедим. — Бираз алдын жыйында бары да миллетлер досдур, адамны яхшылыгъын да, батырлыгъын да ишинден тергеме герек деп доклад [билдирнама — м.а.] этеген сен тюгюлмюдюнг?». Озокъда огъар райкомдан тийген къапас менден тийген къапасдан гючлю болду. Шолай оьзлер айтгъандан оьзлер къайтып юрюгенлер ёкъ буса дюнья баягъонокъ тюппетюз болур эди.



Эсимден чыгъып тура, правленияда [гьукуматда — м.а.], ким эди бирев, бек тюз айтгъан эди:
«Совет гьукуматны гёзюнден къараса къатынлар эренлерден артыкъ абурлу болмагъа герек. Неге тюгюл къатынланы асил хасиятлары кёп бар. Къатынлар ичмей – эсирмей, папирос тартмай, акъчаны тарыкъсыз харжламай. Бар къазангъанын уьюне, яшларына ярата. Оьзлеге тапшурулгъан ишге къатынланы хыянатлыгъы аз бола.
Бизин тавукъ фермада ишлейген Патимат Къазиявова деп бир къатын бар. Ол къатынны уьюнде де тавукълары кёп бола. Ол гьар йыл юзден кем тавукъ-къаз сатмас. Ол къатын бир гюн фермада турагъанда хапарсыздан бир тююлген гелип бир хоразгъа чомгъан. Патимат шо сагьат гёрюп, явлугъун гётерип, багъырын къагъып, къычырыкъ чыгъарып йиберген. Тююлген бираз да гётерилмей хораздан айрылгъан. Патимат огъар чапгъан, амма бу етишгинче хораз жанбазаргъа барып токътагъан, тююлгенни соявлары ону къабургъасына урулгъанда хоразны жан тамуру къыркъылгъан болгъан. Патимат огъар талчыкъмакъны гючюнден, шо олтургъан еринде шулай айтып гёнгюреген:
«Гелген эдинг хоразланы ерине, Чомгъан эдинг тавукъланы эрине. Къыйналгъаным къалды мени янымда… Тюбек гюлле тийсин сени санынга… Азрайыл тез-тез алсын жанынгны. Къушчу къатын этсин сагъа къаргъап яс, Узун къурух болсун сагъа оьлюм яс — Узун къурухда башынг чирисин, Къуш фермагъа хыянатчы жанланы Мийисини майы ирисин!
Къумукъча булай яс айтгъан тавлу къатын Патиматдан сорайман:
— «Я хари, сени абзарынгдагъы жанланы бир де тююлген алмагъанмы, ону неге къаргъамагъансан!»
— «Алгъан буса да ол мени оьзюмнюки. Бу буса барыбызныки де. Онда янгыз оьзюме жаваплыман, мунда барысыны да алдында отчёт беремен [гьисап беремен — м.а.]», — деди ол.
Шулай ёлдашлар къатынланы социалист малгъа аминлиги.
Олай болгъанда къуп-къуру биз эркеклеге тенглешмеге ярагъан, бир сама эркеклер бизге тенглешме де ярар. Ягьлылыкъны, эдепликни эркеклер къатынлардан алсын.


2. Юртну кёгюнде

Уллу ашлыкъ авлакъны ортасында, Гермен татавулну ягъасында сабан къош гёрюне. Ону аты къош. Оьзю алдынгъы юрт байланы сейирликге яшайгъан уьйлеринден бир де къалышмай. «Къошну» артындагъы къызыл керпичден айланып барусу булангъы гиччирек терек ва борла бавну ортасындан агъагъан Гермен-сувну, ону уьстюнден этилген челтирли кёпюрлени, сувну эки де ягъасына салына гетген скамейкаланы [тахтамеклени — м.а.] барлыгъын айтсакъ юртну ичинде алдын булай абзар бир де болмагъан. «Къошну» уьстюнде бегилген узун бийик радиокъурухну, къулакъгъа чалынагъан Москва макъамланы «къошну» уьйлерини ичиндеги абажурлу лампочкаланы, абзарда токътагъан бир «Волга», эки грузовойну [юклюню — м.а.] айтсакъ алдын булай абзарны сав Руссияны авлагъы тюшюнде де гёрмеген.
Сабан «къошну» кюр терекли бавунда, жыйнакълы йыбав уьюнде, къутукъдай абзарында байрам опуракълар гийген колхозчу къатынлар да, эренлер де шу бир лакъырны этелер:
— Гьейлер, телеграммагъа гёре, гьалиге ол мунда болмагъа герек эди. Амма ёкъ. Геч де болуп бара. Йыбавну башлайыкъ десек де — бирибиз де къабул тюгюлбюз.
Шо бир лакъыргъа асавчу Явбатырны сораву да къошулуп тербей:
— Асав уьйретпе геш болду. Дёненни йылкъыгъа къайтарсакъ нешик болур?
Кёк булан ерни «бирикген» еринден оькюреген тавуш гелди. Бир аз туруп бир къырыйдагъы акъ булутлардан къара сулдюр [= сюлдюр — м.а.] гёрюндю. «Къошну» халкъы бири-биринден алып сёйледи.
— Самолет [учакъ — м.а.] булан тувра шунда тюшмеге сама да турмаймы? Гьейлер, юрт ягъадагъы аэродром [гьаваорну — м.а.] майдан шунда бусадыкен.
— Сюйсе тюшсюн, сюймесе тюшмесин, тувра бизин уьстюбюзге гелегени чи белгили.
— Гьейлер, станциягъа алма гетгенлер легковою [миник, енгил — м.а.] булан къарап къалыр…
— Дагъы неге дагъы бизин уьстюбюзге геле.
Самолёт буланы уьстюнден учуп, оьтюп гетди, буса да гьогъайды. «Къошну» кёгюнде дёгерек айланды, уьй гёгюрчюнню йимик чыр-чырындан ойнады. Тик тёбен тюшюп гетди, къайтып уьстге тик оьрленди. Тюпден телмирегенлер: «Тюшме кюй излей» — деп сёйлене турагъанда, аэропландан бир йимик акъ кагъызлар чачылып гетди. Олар уьстденокъ генг яйылып учмагъа ва чечекли авлакъгъа гьаман да къонагъан гёбелеклер йимик къонмагъа башлады. Бириси Гермен татавулгъа сувгъа, бириси ону уьстюндеги кёпюрге, бирлери тереклени уьстюне къондулар. Оланы гьар бирисине эр-къатын, къарт-яш къошар-къошар чапдылар.
Олар газетлер эди.
«Къош» агьлю газетни биринчи бетинде оьзлени бригадирини суратын гёрюп.
— Огь, огь, муна зор иш, — деп йибердилер.
«Адамланы фикрусунда капитализмни къалды-къулдуларыны югъун да къоймайыкъ, «Москвада спортчу къатынланы арасында сёйлевю» деп бир-бирлери ярты-юрту охугъанда, адамлар, къолуна газет тюшгенлени айланып гюп-гюп болдулар. Речни [сёзню, калямны — м.а.] ер-еринде семиз къара гьарплар булан «гючлю кюйде харс урулуп гете» деп, «къычырып кюлейлер» деп язылгъан. Булар алгъасагъанлыкъдан речни шолай ерлерин охуп къалгъан ягъын охумай оьтгерип башладылар.
… Совет власть [шура гьукумат — м.а.], оьзюню батыр яшларыны сыдырасына [сыдрасына — м.а.] мени де къошагъанда, бирев эсиме тюшдю. Шо адам бюгюн магъа этилеген абурну биле буса, къабуруну къалкъысын атылтып чыгъар эди. О — бизин колхозубузгъа оьзюню аты къоюлгъан «Чора Къанамат» (деп айтып ёлдаш Эсенболатова Перезе, блокнотуну [дефтерини — м.а.] арасындан бир сурат чыгъарып, президиумну истолуну уьстюне салды. О суратда, юрегине бир тюгюл эки хынжал къадалгъан, къурсагъына сенек сугъулгъан, башында гюлле ва хынжал яралары булангъы Чора Къанамат, мажийитни [мажигитни — м.а.] миммарасыны тюбюнде йыгъылып тура. Перезе жыйынны юрютегенлени суратгъа къарамагъа къоюп сонг башлай. Гьукумат мени эркелейгенде шу сав тюгюл экенге йимик бир затгъа да талчыкъмагъанман. Шол адамны бугюн бизин арабызда ёкълугъун эсгерип уьч минут [мулт — м.а.] шып болмакъны тилеймен. (Залдагъылар эретуруп кёп заман къала).
… Шону оьлтюрюлген кююню сураты, душманны бизге шонча да оьжетли экенлигини суратыдыр. Къолундан гелген буса шо пиръавунлар Совет Властны да шолай оьлтюрежек эдилер.
… Къайгъырмас ёлдашлар. Юртда шо башлагъан ишин биз тёшлейбиз. Шону биргине бир къаркъарасына къоюлгъан Чора Къанамат деген атны, шону оьмюрюн даимликге яшатажакъ кёп къаркъаралы, кёп къоллу колхозгъа къойгъанбыз. Шону атын, дагъы оьлтюрмегенде душманны етти керен жаны чыкъсын! (Гючлю харс урувлар).
Шо «Чора Къанамат» деген колхозну бригадири экенге мен оьктеммен.
«… Оьзюгюз де билесиз, биз алдынгъы бусурманларбыз. (Залдан бириси:» «Тек алдынгъы бусурманларсыз дагъы» деп тавуш эте).
… Алдын да бизин къатынлар шо динни кёп англап тутмагъан. Гьай не буса да «халкъ да хур-хур, биз де шур-шур» — деп юрюте болгъанлар. Огъар Акъсакъ Ашураны дуасы шагьат.
Лилли тагьир мапаилун, Тагьгьа чакар, мустапилун, Къа-али халат паилун. Сиранта, занта къубали матушка.
Акъсакъ Ашура деген къатын дува да, бир зат да тюгюл затны, оьмюрю башы бар чакъы дува деп охуп юрюген.
…Мен бригадамда [тагъымда, тугъайда — м.а.] физкультура [къаркъара тарбия, чыныгъыв тарбия — м.а.] ишни къургъанда, огъар къатын къызны тартмагъа тюшдю. Къатын-къыз геле, амма физкультураны шартларын этмей. Трусик [ич гийим, ич опуракъ — м.а.] гиймей. «Неге гиймейсиз?» «Этибиз-бутубузну гёрсетейикмю уялмай» дей бириси.
Бу заман, сизден айып буса, мен булагъа айтаман: ва уьюгюзге будай явгъурлар, дуа билмесегиз де гюнде беш керен намаз къыладыгъыз. Гьар намазны алдында балакълы опурагъыгъызны чечмеге тюше эди. Уьй толгъан эркеклер буса да уьст опрагъыгъызны гётерип, тюп опрагъыгъызны чечмеге неге уялмай эдигиз? — Гьали балакълары да къысылып турагъан генг къатын трусик гиймеге неге уяласыз? — деп айтып, башлап оьзюм шо къысгъа къатын трусикни тартып гийдим. Къайда гьали магъа биябур деп айтмагъа болагъан кимдир? — дедим. Муна шулай халкъны ичинде адатланмагъан затны башлап оьзюм этип, уьлгюлю болуп юрюгенмен. Гьали мени бригадамда трусик гийип физкультура площадкагъа [къаркъара тарбия майдангъа — м.а.] чыкъмайгъан яш къатын эки де ёкъ.
«… Магъа биревлер айталар: «Бригадирге Перезе деген ат багъыйлы тюгюл, олай инче, акъсюек атлар сени йимик колхозчу къатынгъа тарыкъсыз, сагъа янгы ат къояйыкъ» дейлер. Амма шо тюз пикру тюгюл, аривлюк де бизге яраша, къуймурлукъ да.
Мен Перезе йимик чи нечик де, гьатта бурлиянт йимик таза да болайым, алмас йимик къатты да болайым. Къатын гиши шолай болмагъа да герек… Ол ана ёлдашлар. Огъар социалист малны инг тетик качествосу [сан яны, хасияты — м.а.] — бала тапшурулгъан.
Сиз йыбанч сюебусагъыз мени булан магъа къонакълай гелигиз. Огъар мен тилермен, сизин учун ол асав ойнатар. Къатыныны тилеги деп этмесе де, бригадирини тилегин этмей къутулмас. (Залда жанланыв) ёлдаш Буденный чы гелмеге герек хари. Ярышлагъа салмакъ учун, йылкъыны ичинден биз белгилеген эллий уьч асавгъа гелип къарамакъны тилеймен. (Харс урула). Бизин колхозну къатынлары сагъа чыгъаргъан чечеген ёмакъ да бар ёлдаш Будённый.
Къылычы къылавлу, Асгерге аявлу, Болат мыйыкълы Эркек къылыкълы.
(Харс янгыдан оькюре. Ёлдаш Будённый олтургъан еринден туруп гелип Перезени къолун ала ва колхозну гьюнерли йылкъычысы асавчу Явбатыргъа оьзюнден ялынлы салам айтмакъны тапшура. Биринчи бажарывлукъ болгъандокъ муну бригадасына къонакълай гележекге сёз бере).
Реч ер-ерден шолай охулуп битгенде гьариси бир башгъа сёз булан оьзлени къуванчын битдирдилер. Тек арадан къайсы эди — бириси:
— Гьейлер тартынмай, бир кюйде, шонча затны нечик де сёйлеп болгъан? — деди.
О жавапсыз къалмады. Бир къарт-къарт къатын (атын айтса эл билер):
— Огъар несине тамаша боласан? — деди. — Сёйлемежек эди волла [ва Ллагь — м.а.] шавхалны яда Николайны алдында болгъан буса.
Кёпюрню уьстюнде токътагъан Явбатыр чы бир жувап [жавап — м.а.] да къатмай йыракъдагъы булутлагъа къарап, кёкге тынглай эди. Ону авзундагъы тюнегюн юртну тиш доктору тазалап битген акъ гьабжай бюртюклердей тишлер иржая эди. Шону эс этип бир табунлар, бугъар бир аз къарагъан сонг алышып кюледилер.
— Кёкге къарайсан, юрегинг шекер гемире бугъай, — деп огъар бириси. (Ону сиз де таныйсыз).
Явбатыр кюлкюсюн токътатмакъ учун, бир башлап кюстюндю, сонг эп этип болмай сёйледи:
— Магъа кюлей бусагъыз — Аллагьгъа кюлегиз. Уьстюме кюлей бусагъыз — къатыныма кюлегиз.
— Намазынг ёкъ буса къатынынгны авзунга алма. Ол сенден озду. Асавларынг буса да артда къалдынг.
— Реш айтбакъ — о гьюнер тюгюл. Сёзге де ол менден уьйренген. Мен шыгъаргъан шешеген ёмакълар болмагъан буса о не айтар эдикен — деп Явбатыр, дагъы да къайтып кёкге къарады.
— Гьали Будённый къонакълай гелгенде, къатынны буйругъу булан ат ойнатажагъынг нечик?
— Будённый ушун мен, о буюрмаса да ойнатарман ат — деди Явбатыр — Будённыйны о къайдан таба таный. Мени йылкъымдан таба таный. Гьюнер уьйренме сюе буса, о къонакълары гельгенше менден дарс алса яхсы болур эди. Солай тюгюлму эй колхоз халкъ?
Адамлар кюлегенде, олагъа къошулуп Явбатыр оьзю де уютуп кюледи. Ону кюлкюсюню уювун самолетну йыракъдан гюрюллевю басылтды.
Гюрюллев гючлей башлады. Ол «къошну» уьстюне етишмеклик де бир болду, гьавадагъы къаракъушну къаралдынындан жымчыкъ айрылгъан йимик болду.
Бирден шо «жымчыкъ» гёбюп къызарып гюргюрге ошады. Колхозчулар о парашют экенни шосагьат билдилер. Тек о бир тюслю болмай, тотургъуш [тотукъуш — м.а.] йимик иренкли экенге кёкге къарап лакъыр этдилер.
— Гьай за-алим о гьюнерге.
— Бизин вышкадан [минарадан — м.а.] атылгъан йимик болмай экен.
— Дагъы-дагъы хари. Ону бийикден атылгъанлыгъы не эди.
— Асав ойнатмакъдан бу гьюнер артыкъ.
— Ва-а о чу Перезе. Воллагь дюр, тап оьзю.
— Ал Явбатыр, гьюнер уьйренмеге сюе бусанг бар Перезеден дарс ал.
Перезе бютюн къаркъарасы булан, къуш йимик алгъа аргъый туруп абзаргъа тюшмекни къастын этегенни билгенде, адамлар бавну тыгъырыгъындан къысдырыла туруп абзаргъа чыкъдылар. Яшлар барысындан да алда эди.
Парашют къонду. Ол абзарны бир пайына яйылгъанда булутну гёлентгиси йимик авур ва салкъын болду. Перезе сёйлемеге башлагъанда да, халкъны инбашында эди. Адамланы гьуррасы ону сёзлерин эшитме къоймаса да ел эшитди. (Ел эшитген затны сав эл эшитежеги къачанда белгили дагъы). Перезе айтды:
— Адамны къолу булан этилген инг де уллу чеберликлер табиатны тюрлю гёзеллигине етишмеген. Амма биз къурагъан яшавгъа тенглешеген дагъы гьеч гёзеллик ва чеберлик ёкъдур.
Перезе гьаман чююле эди. Бир якъдан къарап къалгъан Явбатыр «мени къатынымны булар гётерген, мен гётермеге ярамаймы?» — деп массаны арасына гирип гетди.


КЁК УРГЪАН АПАЙ

Янгурну явагъанын радио эшитме къоймай эди. Он эки йыллыкъ Темирболат эки де аягъын бек басып къычырып сёйледи:
— Яшасын тыгъыс япракълы папах тереклер. Авлакъ ишдеги адамлар гьали оланы тюбюне гирип: «ай баркаман, яв баркаман! Берекетдир» дейгенни мен билемен. Гёресиз, бираз алдын бу яйны бюркевлюгю юрекни алгъасата эди. Аз да гетмей, гаризонтдан [уфукъдан — м.а.] таба къара булутлар хозгъалды. Салкъын ел ура башлады. Дюньяны янгур ийис алды. Бюртюк-бюртюк авур чыкълар тюшюп йиберди. Муна гьали шах-х-х деп ява. Тынглагъыз, ол нечик йырлай.
Клубну ичи толгъан халкъ шып болду. Бир нече улан-къыз олтургъан ерлеринден туруп терезеге барып янгургъа тынгладылар. Оланы арасына къысдырылып гирген Мытыкъ терезеге къапланды.
Янгурну явагъаны эшитиле эди. Темирболат дагъы да башлады.
— Мундан он онбеш гюн алдын Борагъан авуллу яшыртгъын молла Шамшют айта деп къартлар яшларына земире этдирген эди. О заман явмай, гьали ява.
Яман гюню ва айлананы янгыртагъан тавушу булан кёк кёкюреди. Орамдан оьтюп барагъан къарт Апай терезени тюбюнде токътап:
— Ашгьаду алла-а ила-агьа иллаЛлагь! — деп иман шагьадат салды. Терезеден къарайгъанлар бугъар кюледилер. Апай буланы эшитип:
— Не кюлейсиз! Кюлемегиз! Аллагьны ачувун чыгъарсагъыз сизге кёк урар, — деди.
Яшлагъа къошулуп терезени алдында токътагъан орта яшындан озгъан Мытыкъ тёш кисесине харманып тавшалгъан книжка [китапча — м.а.] чыгъарып, ону терезеге къагъып къычырып сёйледи:
— Аллагьны мен бар ерде иши болмас. Муна огъар шагьатым да.
— Гьувв дини ёкъ капирлер. Сизин ягъыгъыздан тез тайса яхшы, урмай буса да урар кёк, — деп тонкъайгъан гьалда абатланмакъда Апай да болду — уьйлени тербетеген бир тавуш чыгъып гетди. Радио тынды. Ажжалгъа талав йимик, Апай дёрт бюкленип там тюпге йыгъылды. Терезени бир-бир гёзлери уватылгъанда йимик зириллев эшитилгенде янгургъа къарайгъанлар къакълыкъдылар. Къолунда Аллагьсызланы союзуну [бирлигини — м.а.] эсги книжкасы булангъы Мытыкь чы ташланып гетип:
— Я Аллагь! — деп къычырды. Тек гиччи Темирболат хапар да этмей Мытыкъгъа кюлей туруп эшикге чапды ва артына бурлугъуп:
— Юрюгюз Апайны алайыкъ. Неге адагъансыз, юрюгюз, деймен! — деп къычырып къыргъа чыгъыбокъ да гетди. Мытыкъдан къайрысы бары да Апайны гётерип уьйге алып гелдилер. Темирболат доктор йимик ону билегин тутуп, къан тамуруну ишлейген кююне тынглады, сыпатына шеклик гелди. Бойнундагъы галустугуну [бойнубавуну — м.а.] къанаты къатынны къатгъан сыпатына йымышакъ болуп сыйпалды.
— Тезигиз, азбарны чайын-чуюн тёгюлеген изгъар ерин къазып къабур этигиз: сай буса да къайгъырмас, тек дымлыкъ болсун. Жегиз, ёгъесе Апайны тирилтип болмай къалажакъбыз, — деп ол сангъырав гишиге сёйлейгенде йимик къычырды. Олар да эшитмейген гишилер йимик иннемей къалдылар. Мытыкъ чы къулакъларын салландырып къалгъыйгъан эшек иимик гёзлерин манг этип токътагъан эди. Темирболат къарт гишиден де бек чыгъынланды.
— Сизге айтаман чы мен! Тезигиз, заман гетип бара! Шу тирилмесе мен сизден гёрежекмен.
Олар адап токътагъанлар. Мытыкъ бирден:
— Мен барып билдирейим, — деп эшикге багъып юрюгенде Темирболат гьатдан озуп гьасси болду. Гьатта зувуллап йылап да йиберди. Ол Мытыкъны тартып токътатып, оьзю тышгъа чыкъды. Явагъан чакъны тюбюнде, тамгъа сюелген бел булан ерни къаза башлады.
Радиону токътатгъанын билип клубгъа чабып гелеген радист — Зулпукъар Апайгъа сюрюнмеге аз къалды. Къырдан Темирболатны:
— Шо тирилмесе мен сизин оьлтюрмесем, муна, къарарсыз! — деген авазын эшитип Зулпукъар эшикден чыкъма чапды.
— Чыгъыгъыз орамгъа! Темирболат этеген затны этигиз — деген Зулпукъарны бугъа тавушуна олар айыкъгъан йимик болдулар. Яшлар абзаргъа чыкъдылар, Темирболат буса клубгъа чапды. Олар къабур къаза башладылар. Темирболат Апайны чечиндирме сюйдю. Къырыйында бугъар къарап турагъан Мытыкъгъа къычырып, булар экиси де Апайны гётерип элтип дым чонкъгъа салдылар.
— Басдырыгъыз, бурнуну тешиклери къалгъынча — деп буюрду Темирболат.
Олар Апайны Темирболат айтгъан кюйде басдырып тамны игъына барып таяндылар. Бир хыйлы заман гетип, Апай ингъырланма [= ингъырама, ингъыранма — м.а.] башлады. Булар ону кюрден чыгъарып уьйге гелтирип, уьйню узун тамына тийдирилип салынгъан гьазир орунлукъгъа ятдырдылар.
Бу иш бары да гиччи Темирболатны тамазалыгъы булан этилип битген сонг приёмникге [радио алгъычгъа — м.а.] къарап турагъан Зулпукъаргъа Темирболат сорады:
— Не болгъан, топракъгъа тартагъан телигиз ёкъму? Лампочкаларынг [гиччи (кяхраба) чиракъ — м.а.] яллагъандыр.
— Волла, тел чи бар эди, шону бирев ойнап тайдыргъан. Лампочкалар да озокъда яллагъандыр. Аллагьсызман деп оькюреген Мытыкъ авузун да ачып яш йимик тынглай эди.
Апай бек ингъырлана ва белгили тыныш ала башлады. Бу заман Темирболат Мытыкъгъа бурлугъуп ону сёзлерин мысгъыллады.
— Сен сёз булан Аллагьсызсан. Иш-ишге тюшгенде, айрокъ да къоркъгъанда «Аллагь» деп къычырасан, баягъы авам кююнгдесен. Оьзюнг къыркъгъа-эллийге чыкъгъансан.
Бу булай дегенде радиону къалкъы башдагъы къуруху йимик узун болуп токътагъан Зулпукъар къысгъа боюнлу Мытыкъгъа Темирболатны гёрсетип айтды:
— Гиччилер уллугъа уьлгю гёрсетеген гезиклер де бола. Аллагьсызланы бир замангъы эсги книжкасы булан макътанагъан хасиятынгны къоюп, табиатны яшыртгъын сырларын теренден уьйренмеге герексен. Шону кружогуна [дёгерегине — м.а.], къайда, къайсыгъыз языласыз — деп Зулпукъар уьйдегилеге бакъды. Онда биринчи дарс Темирболатники болажакъ. Дарсны аты да «Апай нечик оьлдю ва нетип тирилди»…
Апай орунда олтурду. Ари-бери къарады.
— Ух гьа-ай! Бу не ердир? Не уллу уьйдемен. Бу не уллу такътамекдир. Ухгьа-а-ай, гьеч англамайман. Кёк чю урду, — деди. Ол адагъан гёзлерин къоргъашынлар йимик авур ойнатды.
— Кёк урду, ер тирилтди! — деп темирни керти йимик этип айтгъан Темирболат башлап оьрге гётерилген билегин сонг ерге узатып токътады.
Аста-аста перде ябулуп, клуб тыгъылып толгъан халкъны харсы оькюрдю. «Тиятир битди» деп тавуш болмагъан буса халкъны гетмеге хыялы ёкъ эди.


ФЕВРАЛДА [ЧИЛЛЕ АЙДА — м.а.] ТУВГЪАН НАРТ

(Ёмакъ)
«Гьай сени ананг къышда къозлагъыр!» деген айтывну мен узакъ оьмюрюмню ичинде нече керенлер де эшитгенмен. Амма шо алгъышмы, ёгъесе къаргъышмы шону англап болмагъанман. Сен айтма ярайсан «балики о масхарадыр?» деп. Сагъа жавап берип мен айтарман: «ерге гирсин масхара, бир къырыйы герти болмагъан» деп. Оьзюнг гьисап этип де къара: къар бар авлакъда гюл ёкъ, ала-толпан [= алатолпан — м.а.] учагъан бавларда ала-къула гюмелеклер учмай, яйны чиллесинде адамны гёзюне атылагъан къайыр йылан, къышны чиллесинде ерни бавруна батыла. Уллу оьртенни ялыны йимик ялы булангъы арсланкъапланны батыр гёзлери де япалакъ-япалакъ къардан къоркъа. Къыш — къылыч. Огъар арсланкъаплан да чыдамай…
Амма мен хабарын айтма сюеген Нарт шакъырлама къышны къап ортасында дегенлей, февраль айда тувгъан, оьзю де къыр-къырам авлакъда тувгъан.
«Бёрю боранлы гюн къутурур» дей. Шо гече бёрюлер къутуруп чыгъа: шонча да шолай боран бола. Шо боранлы гече тува Нарт. Тувгъаны булан анасы Орусияны ажжалыны алдын да ала.
Нарт тувмагъан буса Орусияны къутургъан гавур гийиклер талажакъ болгъан. Алаша, къарангы, эсги уьйлерден, янгы, ярыкъ, шиша къалалагъа гёчеген ёлунда Орусияны уьстюне бёрюлер чаба. Бир-эки де тюгюл, он дёрт гавур гийик Орусияны инбашындагъы акъ тери тонну пара-пара этип турагъанда Нарт тувуп къала. Шо заман боран:
— Йыртыкъ тон, йыртыкъ тон! — деп улуп йибере.
— Йыртыкъ тондан эр чыгъар, — деп Нарт анасыны тонундан чыгъып геле. Анасы тез тонун чечип уланыны уьстюне ташлай. Янгы тувгъан Нарт гиччи, ананы тону уллу. Гиччи Нарт уллу тонгъа гёмюлюп къала. Бёрюлени инг де къутургъаны къатгъан тонну ичиндеги нарыстагъа тиш батдыраман деп хап-хап этип тонну ютмагъа алгъасай. Амма Нарт шосагьатында эр сангъа гирип, узун-узун тюклери булангъы тонну юлкъунгъан бир уллу гесегин бёрюню тамагъына билеги бар чагъы сугъа, къутургъан жанывар бувулуп еринде бошай. Нарт къаркъарасын къар булан ишыма гирише.
Шулай башлана, балам, мени ёмагъым. Балики гертилей де болгъан затдыр?
Энни биз Нартгъа уьч йыл толгъанча ону еринде къояйыкъ. Уьч яшында ол Дагъыстангъа оьзю етип гележек. Биз буса гьали гелейик о заман юртубузда аривлюкге аты чыкъгъан Тавжан деген къызгъа.
Нарт Дагъыстангъа гелмеге деп ёлгъа чыкъгъан гече Тавжан ону тюшюнде бир гёрмек булан сююп къала. Сюйсе сюйсюн, ухусундан уянгъандокъ Тавжан сюйгенин тас этип де къоя. Тавжан о янындан, бу янындан ятып ухлап, нечагъы тюшлер гёрюп турса да Нарт дагъы ону ягъына гелип чыкъмай. Тек, нетерсен, сюювю юрегинден таймай, сагъынчгъа айланып къала. Сагъынч булан саргъайгъан Тавжан дертин йыргъа айландырып йырлай:
Гьей эртен чакъ, гёнгюл бутакъ, Ал дертимни, бер, шатлыкъ бер. Гелмесмикен къара бек сакъ, Къашларынг яз, гёзлеринг гер!
Бу йырны мен эшитген заманда, мен бурлугъуп къарадым, Тавжан гюн чыкъгъан якъгъа да багъып гёз яшларын сибирип тура бугъай деп эсиме гелди.
Мен олтургъан еримден гётерилип бойнумну созуп кёкге къарамакъ булан Тавжанны алдында токътагъан яш гишини бетин гёрдюм де къалдым. Улан къызгъа:
— Мени мунда сени йырынг чакъырды, — деп айтды. Тапжан буса тюшюнде бир керен гёрюнюп тас болуп къалган жан къурдашын таныгъанда сююнмекни гючюнден янагъан май чарыкъ йимик ирип бара.
— Огь жаным алдындан да сен гьали аривсен. Не яхшыдыр мен йырлагъаным, сен эшитип гелгенинг, мен де сени дагъы да къайтып тюшюмде гёргеним.
— Тюшюнгде тюгюл, — деп Нарт кюледи. — Тюлюнгде ягъынгдаман. Мен уьч керен давда болдум. Гюнтувушдагъы да, Гюнбатышдагъы да, къыбладагъы да душманланы енге туруп, сагъа насип алып гелеген заманым.
Къызны алдында Нарт, къылычына да таянып, генг тёшюн бираз алгъа чыгъарып токътагъан, башындагъы гёк тюслю гюкюрюк [= кекелли — м.а.] папахында беш мююшлю ярыкъ юлдуз яна.
— Супгьан Аллагь! — деп мен булагъа ювукъ бардым. — Мени бир аягъым ерде, бир аягъым кёрде. Шу чагъыма етгенче мен нартланы гьакъындан кёп ёмакълар эшитгенмен. Амма дюньяда гьеч бир де нартны гёрмегенмен. Гьали къарайман, сен лап шо хабарлардагъы Нартгъа ошайсан, балам. Гёзлеринг де гёк. Гёк гёз гюндюз де юлдузланы гёре деп айтыв бар. Мени гёзлерим де кёп узакъланы гёре. Шо саялы гюндюзлер де юлдузлагъа кёп къарай боламан. Мундан уьч йыл алдын, бёрюлер къутургъан борандан сонг, аччы аяз гече Дагъыстанны кёгюнде янгы тувгъан эди. Шо гече бёрюлер бозлап улуду, чагъанлар гьуя-гьарай салды. Янгы тувгъан шо юлдуз, сени юлдузунг болгъан экен, февраль айны шо юлдуз тувгъан гечесинде тувгъан болма герексен сен де. Сагъа уьч йыл тюгюл болмай, амма гючюнг бу даражада. Бары да халкъны бютюн къувваты сагъа жыйылгъангъа ошай. Нартлар бир де къарт болмайгъанны мен билемен. Тек сени арслан чагъынгны гёрмеге де чи сюер эдим…
Нарт арслан чагъына етишгендеми, о ерин оьзюнг гьисап эт, ондан берли гючюклер ит болду, къарт бёрюлер тишлерин къычыртды, Нарт тувгъан къыраман авлакъны чечекленген бавлар, гёкчек шагьарлар япды, Нартны гьакъындагъы мени нюрлю таварихим не ерге етишгенни бу йырымдан билигиз:
Бёрюлер къутургъан Боранлы гюн тувду Нарт, Сююнч гёзъяш булан бетин жувду къарт, Уьч йыллыкъ Нарт Дагъыстангъа гелгенде, Тавжанына узатып къол бергенде.
Бир яшында яшлар бола къучакъда, Бир яшында Нарт дав этди якъ-якъда. Беш яшында яшлар ашыкъ ойнайлар, Беш йыллыкъ Нарт дав атдай болду къайнар. Онга чыкъгъан яш — ярланы улагъы, Онунда Нарт — дазуну сакъ къулагъы… — Янчып битген сонг нечесе явланы, Акъ чатыргъа толтурду гёк тавланы. Айтды: магъа мени ерим таман деп, Ари гетсин, гелмесин дав заман деп. Он бешде де яшны гёнгю гьавада, Нартны гёзю дав къызагъан тавада, — Гёрюп тура дазулардан тышларда Оьртен тюшюп янма тура къышлар да.
Он сегизге чыкъгъан яшлар уландыр, Батыр буса турушу Нарт буландыр. Йигирмадан оьтюп Нарт бир сыналды Хасан-кёлде, Халхын-голда чын алды…
Ал, шондан сонг Орусияны давсуз топрагъына адам эт ашайгъан къара Дев чапды. Къысгъа къыркъма мыйыкълы шо Девню сутур гёзлери чечекли бавлагъа да, гёкчек шагьарлагъа да кёпден берли тикленген болгъан. Халкъны эркин насибин гёрюп, ачувундан ичи толуп хапарсыз чапгъан Девню аягъы басылгъан ерде янгыз кюл де, къан да къалды.
Йигирма уьч йыллыкъ Нартгъа Дев чапды, Акъыраплар ону ачувлу хапды. Сариеклер сан-санына чырмалды, Жан ачувун жыйгъанча Нарт къыйналды.
Нартгъа жан ачувун жыймагъа онча тынч тюгюл эди. Нартны юреги таза, юзю ачыкъ, дюньяда бары да затдан алда яшавдан къувана эди. Ва амма къолунда аркъаны булангъы Ажжал Девню арты булан гелегенни, Девню къара болат аты гюнагьсыз тёгюлген къанны оьзенинде юзюп барагъанны гёргенде Нартны юрегинде къазаплы оьжетликни оту янып гете.
You have read 1 text from Kumyk literature.
Next - Къайнар Юреклер - 02
  • Parts
  • Къайнар Юреклер - 01
    Total number of words is 3870
    Total number of unique words is 2055
    33.4 of words are in the 2000 most common words
    49.5 of words are in the 5000 most common words
    57.0 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Къайнар Юреклер - 02
    Total number of words is 3875
    Total number of unique words is 2063
    34.5 of words are in the 2000 most common words
    48.8 of words are in the 5000 most common words
    58.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Къайнар Юреклер - 03
    Total number of words is 3875
    Total number of unique words is 1962
    34.9 of words are in the 2000 most common words
    49.3 of words are in the 5000 most common words
    56.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Къайнар Юреклер - 04
    Total number of words is 3891
    Total number of unique words is 1884
    36.2 of words are in the 2000 most common words
    50.9 of words are in the 5000 most common words
    59.8 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Къайнар Юреклер - 05
    Total number of words is 3838
    Total number of unique words is 2034
    32.9 of words are in the 2000 most common words
    45.9 of words are in the 5000 most common words
    55.7 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Къайнар Юреклер - 06
    Total number of words is 3892
    Total number of unique words is 1915
    36.3 of words are in the 2000 most common words
    51.8 of words are in the 5000 most common words
    60.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Къайнар Юреклер - 07
    Total number of words is 3798
    Total number of unique words is 2031
    31.9 of words are in the 2000 most common words
    45.9 of words are in the 5000 most common words
    54.7 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Къайнар Юреклер - 08
    Total number of words is 3616
    Total number of unique words is 1745
    37.8 of words are in the 2000 most common words
    54.4 of words are in the 5000 most common words
    62.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Къайнар Юреклер - 09
    Total number of words is 3443
    Total number of unique words is 1580
    37.2 of words are in the 2000 most common words
    52.3 of words are in the 5000 most common words
    60.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Къайнар Юреклер - 10
    Total number of words is 3438
    Total number of unique words is 1591
    36.5 of words are in the 2000 most common words
    51.4 of words are in the 5000 most common words
    60.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Къайнар Юреклер - 11
    Total number of words is 1153
    Total number of unique words is 660
    45.8 of words are in the 2000 most common words
    60.5 of words are in the 5000 most common words
    69.8 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.