Игилик излей - 14

– Угъай, угъай. Аллай белгиле бла санга училищеге угъай,
университетге барыргъа керекди.
Гульшат Амировнаны ол сёзлери мени сейирсиндиредиле.
Университет деп айтхан тынчды. Ары кирирге бир кюрешчи!
Эсимдеди устазыбызгъа училищеге барыргъа сюйгеними айтханымда, манга кюлгени.
– Мен анда окъуяллыкъ болмам. Ол университет ушайды
да.
– Къалай окъуяллыкъ тюйюлме? Окъуяллыкъса! Кёзлерингден кёрюп турама, болаллыкъса сен. Сен иги адам боллукъса.
Ушакъ эте тургъан заманыбызда кесиме ийнанама, бюгюн
окъуна хазыр эдим университетге кирирге. Ушагъыбызны ахырында Гульшат Амировна манга къаламны саугъагъа береди.
Ол сагъатда Мавлида Нургалиевна отоугъа киреди. Манга ачыуланнган бет бла къарап, акъырын Гульшат Амировнагъа кюлюмсюрерге кюрешип къарайды. Кесини ыразы болмагъанын
букъдуралмады.
– Ильяс, нек аласа къонакъны заманын? Жолдан арыгъанды ол. Гульшат Амировна, келигиз чай ичерге.
– Сау болугъуз, мен бери чай ичерге келмегенме.
– Келигиз, келигиз. Чай суууйду…
Мени ушакъ нёгериме директор бла кетерге тюшеди. Эшик
аллында тохтап, манга къарайды.
– Ильяс, мен айтханны унутма. Хар не да кеси къолунгдады! Уфада тюбеширге да болурбуз… – деп, энтта не эсе да айтыргъа сюе эди, алай Мавлида Нургалиевна ашыкъдыргъаны
себепли, кетерге тюшдю.
Къонакъла ингир алагъа кетген эдиле. Биз да аланы ашыра
чыкъдыкъ. Ала келмеселе эди, бизге жангы кийимле берлик
да болмаз эдиле. Сабий юй окъуна танымазча болмаз эди. Келгенле кетгинчи Мавлида Нургалиевна къууанып, хар бирин да
къучакълап ашыра эди. Биз а ызларындан къол булгъай эдик.
Ала кетгенден сора, директор къууанч тыпырлы юйге киреди. Сабийле да ызындан кирдиле. Ары киргенден сора, башха
тюрлю болады, къычырып башлайды:
280
«Игилик излей»
– Не сейир сабийледиле была! Не сакъларгъа боллукъду
кийиз кёрмегенледен. Битеу кир этгендиле бу кийизлени. Энди
терезе жабыуланы да жыртырыкъдыла бусагъат! Биягъы къонакъла келселе уа?.. Былай боллукъ тюйюлдю!
Олсагъат ариу кийизле думп болдула, терезе жабыуланы
да эскилеге алышдыла, битеу жангы чыгъаргъан затларын кетердиле. Сабийлеге берилген жангы кийимлени окъуна артха
алгъан эдиле.
Министрге письмо
Къонакъла кетгенли бери кесиме жер табалмайма. Башымда сагъышым – университет! Къалай тюшерге боллукъду ары?
Не экзаменле бере болурла? Ол соруулагъа жууап излей, библиотекада кёп журналлагъа къарап чыкъдым. Адамдан сорургъа базынмай эдим. Ары барыргъа умут этгениме кюлген
этерикдиле…
Болсада, мени кюрешгеним бир амал тапдырады. Былайда
бир чурум чыгъады, универсиетге кирир ючюн, орта билиминг
болургъа керекди. Мен алыкъа тогъузунчу классда окъуйма.
Сёзсюз, эки жылдан кирирге да боллукъ эди университетге.
Алай мени эсимде тюйюлдю, сабий юйде онбиринчи классха
дери сабийни окъургъа къойгъандыла деп. Тогъузунчуну бошагъанлай, барын да училищелеге иедиле.
Не этейим? Ол соруу манга тынчлыкъ бермейди. Къула­
гъымдан а Гульшат Амировнаны сёзлери кетмейдиле: «Сени
жеринг университетдеди. Хар не да кеси къолунгдады…»
Мен ахыр адам тюйюлме да сабий юйде. Къалай-алай болса
да, тогъузунчуда окъуйма. Алгъын абаданыракъла къоймаучу
эдиле, энди ала жокъдула. Устазла да базынмайдыла жукъ айтыргъа. Директоргъа барып, онбиринчи классха дери окъургъа
къоярчамы тилейим? Унамаса уа? «Орта билим алгъан жерге
барлыкъса», – дер. Угъай! Алай болса, къагъытларымы алып,
элге баргъан игирек боллукъду. Анда школну бошагъынчы, кесими юйюмде жашасам а. Андан сора уа – Уфагъа!
Бир кесекден Мавлида Нургалиевна бизни кесине чакъырады. Биз беш адам бола эдик. Директорубузну бир аман хали бар
эди, бир заманда да ушакъ этген адамны кёзюне къарамайды.
Бу жолда аны кёзлери терезеге, эшикге къарайдыла.
– Бизге терк окъуна отчётну Уфагъа иерге керекди. Аны
ючюн жыйгъанма мен сизни. Бизден ким къайры окъургъа
барыргъа сюйгенин сурайдыла. Хайдагъыз, айтыгъыз оюму­
гъузну.
– Мен суратчы болургъа сюеме. Искусстволу колледжде
окъутадыла анга, – дейди бир къызчыкъ.
281
Бейтуугъанланы Исмаил
Директор, бир кесек тынгылап, уллу кюледи:
– Сен умут этгенликге, сурат ишлеу дерсден «беш» болгъанлыкъгъа, къалгъанладан «ючледиле». Кесинги жеринги бил,
– дейди.
– Апа, манга устазым да ары бар дейди.
Мавлида Нургалиевна, жеринден секирип къобуп:
– Угъай! Неге керекди санга алай узакъ барыргъа? ПТУгъа районнга бар. Сурат ишлерге сюе эсенг, малярчыгъа бар.
Башхалыгъын кёрмейме.
Алай бла тёрт выпускник бла сорууну бошайды. Директор
нек эсе да сюймей эди аланы узакъ иерге. Кезиу манга жетеди.
– Ильяс, къайда окъургъа сюесе сен а?
Мен кесими умутуму анга къалай атыргъа билмей эдим.
Не айтыры­г ъымы бек иги биле эдим, алай къоркъгъаным
себепли,сёз айталмай эдими.
– Сен тилингими жутханса? Огъесе кёкдеми учаса?
– Угъай, – деп, кючден айтама.
– Айт, къайры кирирге сюесе?
Битеу манга къарай эдиле. Тенглерим да не айтырыгъымы
ашыгъып сакълайдыла. Не болса болур деп, кёл этдирип кесиме, айтама:
– Университетге.
Сейирсиннгенден директор ауузун жабаргъа да унутуп тынгылайды. Кёзлери бла манга, нёгерлериме да кёп къарап турду.
– Билмей эдинг ансы! Аны адам эшитмесин! – деп кюледи.
Ачыуланып, манга айтады: – Биз сизге къайры сюесиз деп соргъанлыкъгъа, сиз умут этгенча иерик тюйюлбюз. Сени сакълап
тура эдиле Уфада! Экинчиден, биз сабий юйде онбиринчи классха дери кишини да къоймайбыз. Сени бирсиледен ненг игиди?
– Охо, сора элиме барып, анда школну бошагъандан сора…
Мавлида Нургалиевна сёз айтыргъа къоймады:
– Алай болур! Кёп болмай устазынга училищеге барлыкъма
деп, энди уа… Кёремисе муну!
– Сиз кесигиз соргъан ушайсыз къайры сюйгеними, мен
айтдым.
Ол угъай, билим бериу министрге керекди ансы. Ол себепден теркирек иерге керекди анга письмону. Сен а мени заманымы ала тураса. Сен боллукъ затны айтыргъа керексе. Кел, университетни унут, бир техникумгъа салайыкъ сени. Электрикге
бар, неси аманды?
– Аман тюйюлдю. Мен жаратмайма ансы.
– Жаратмай эсенг, жаратырса!
Биз директорну кабинетинден кетдик. Бир кишини хали
жарыкъ тюйюл эди. Бу ушакъдан сора тынчлыгъым кетди. Ол,
мени кертиси бла да, техникумгъа ийсе уа! Бир киши къагъыт282
«Игилик излей»
ларымы мени къолума берлик тюйюлдю. Къалай-алай болса да,
Мавлида Нургалиевнаны айтханына мен хау деяллыкъ тюйюл
эдим. Сюймеген ишинг бла къалай кюреширге боллукъду? Сёз
ючюн, бардым, окъудум. Андан сора уа? Жюрегим а тартмайды…
Жукълаялмагъан кечемде бир акъыл келди. Директор билим бериу министрге иерге дей эди. Къаллайда болур ол? Жюреги бар ушайды да. Министрни кесине жазыпмы кёрейим?
Экинчи кюн школда устазлагъа аны юсюнден сорама. Министерствону адресин да табама. Письмону киши болмагъан заманда отоуумда къурайма. Кесими университетге кирирге сюйгеними билдиреме. Директор элиме иерге сюймегенин, мында
уа онбиринчиге дери окъургъа къоймагъанын да жазама.
Бир ай да ётгюнчю министерстводан адам келеди. Директорну кабинетине ушакъ этерге чакъырадыла.
– Ильяс окъургъа сюе эсе, къалсын. Умутун юзмейик. Ким
биледи, хар неси да тап болуп къалса уа…
Мени сабий юйде къоядыла. Алай министрге письмо жазгъаным ючюн, бир ненча кере къагъылыргъа да тюшген эди…
Туугъан босагъамда…
Бюгюн эртте уяннганма. Жангы кюн не хазырлагъан болур
манга? Ол соруу манга тынчлыкъ бермейди сау кече. Къайгъы
этерча жумушла сакълайдыла мени. Мен бюгюн туугъан элиме
барлыкъма. Къалай болур анда бизни ата юйюбюз? Сау болурламы къоншуларыбыз? Тюнене болгъанча, милиционер, бизни
алдатып алып кетгени эсимдеди. Алай кёп жыл озгъанды. Эки
къарындашымы бла аланы тамата эгечлерими кеслерини юйюрлери бардыла. Ала хар жыл сайын бизни кёре келиучю эдиле.
Тогъузунчу классдан сора Алия бла Алсу да сабий юйню тауусхандыла. Энди орта билим аладыла. Мында мен бла Зульфира къалгъанбыз. Заман оза баргъаны сайын, хар не да тюрлене
барады. Алгъын жанынга тиерик хар сёзден жиляргъа хазыр
болуучу эдик. Энди аллай затлагъа тюзелгенме мен. Атамы бла
анамы окъуна жилямукъсуз эсгереме. Ким биледи, жилямугъум да къалгъан болмаз.
Онбиринчи классны да жетишимли бошадым. Бир къауум
кюнден Уфагъа университетге окъургъа кирирге элтирикдиле.
Ол себепден ата юйюме къайта кетерге сюеме. Энди мен кеси
аллыма жашау къурарыкъ адамма.
Тишим ауругъанда, манга Амиля болушхан эди. Шёндю хар
не да башхаракъды. Амиля да училищеге киргенди. Тигиучюге окъуйду. Бизни къыйнаучу Даян да эртте окъуна кетгенди
283
Бейтуугъанланы Исмаил
сабий юйден. Аны техникумгъа салгъанларын билеме, андан
сора андан хапарыбыз жокъду.
Устазыбызгъа айтып, эрттенликден жолгъа чыгъама. Шахаргъа дери билет алама. Шахаргъа келеме. Андан ары уа элге
дери кёп тюйюлдю. Кассада керек автобусха билет алама. Автобус тебирерге отуз минут бар эди. Вокзалны ичинде асыры
къызыудан, эшикге чыгъып сакълайма.
Ары теркирек келсе эди бу автобус! Манга хар такъыйкъам
да ба­гъалыды. Кёп турмай юйде болама энди. Энтта ийнаналмай
турама ансы. Асыры къууаннгандан жюрегим бери чыгъыпмы
кетеди деп алайды. Кюнню халы да ариуду.
Тюйюш къозгъала тургъан тауушну эшитип, бир жанына
бурулама. Эки факъырачы кир-кипчикни тёкген орунну къатында сёз болгъандыла. Бирини къолунда къуру шешасы барды, экинчиси уа аны сыйырыргъа кюрешеди.
– Берлик тюйюлме! Мен биринчи тапханма. Бар кесинге
башхасын изле! – дейди таматаракъ.
– Бер, дейме. Алайсыз урлукъма!
Шешаны сыйырыргъа кюрешгенни къайда эсе да кёргенча
болама. Юсюнде да – кир быстырлары. Эрттеден бери жюлюнмегенле, асыры ичгенден кёбюп, кёз тюплери да къаралып…
Жашауумда факъырачыланы биринчи кере кёреме жууукъдан.
Ол жашыракъ адамны бир таныш бети барды. Мен алагъа эки
атлам этгенимлей, Даянны танып къояма! Мени къарда жаланаякъ чапдыргъан, нёгерим Фаритни терезеден энишге атхан
Даян эди! Жийиргеннгенден терк окъуна аланы къатларындан
кетеме. Ала уа къуру шеша ючюн тюйюше къалгъан эдиле…
Элге жетгенимлей, биринчиден къабырлагъа атланама.
Мында мени бек сюйген адамларым тынчаядыла. Онг аягъым
бла киреме. Жюрегим терк-терк урады. Жаныма багъалы адамларымы къабырларын терк табама. Атабыз ёлгенде, жашаялмазлыкъ суна эдим. Не къыйын болса да, атасыз-анасыз жашаргъа юйрендик. Алай мен аланы бир заманда да унутмагъанма.
Къатыбызда болгъанча хар заманда да алай кёрюне эди.
Къабырлары ариу тазаланыпдыла. Гюлле окъуна салынып
эдиле. Къарындашларым бла эгечлерим келе тургъан болурла.
– Сау болугъуз! – деп, ичимден айтдым. – Атам, сен айтханча, бир бирге билеклик этип тургъанбыз. Аначыгъым, мен
сени бир заманда да унутмагъанма. Сени халал сыфатынг кёз
аллымдады… – дегенлей, анам суратдан кюлгенча болады.
Жылы желчик урады. Анам гитче заманыбызда огъурлу
къоллары бла башыбыздан сылагъанча болама. Къабырлада
биринчи кере жюрегиме асыулукъ келеди. Жанымдан сюйген
адамларым бла хапарлашып, элге тебиредим.
284
«Игилик излей»
Юйге дери алай кёп атлам этерге къалмагъанды. Жолну айланчындан ётгенимлей, бизни орам башланырыкъды. Къалай
болур анда ата юйюбюз? Хар не да тап турса эди деп, къатлап
айтама ичимден.
Алай биринчиден таныялмадым юйюбюзню. Къабакъны
бояуу да кетгенди. Терезеле да сынып… Арбазгъа киреме. Жюрегими мудахлыкъ алады. Юйню ичинде алгъынча болур деп
тура эдим. Жарсыугъа, юйню эшиклери кенгнге ачылып эдиле. Акъырын юйге киреме. Кёзлериме ийнанмайма. Бир жукъ
жокъ эди юйню ичинде. Жаланда ундурукъну алмагъандыла.
Бу неге баргъан ишди? Мында ёмюрде адам жашамагъан
сунарса. Мен а юйюрюбюзню суратын кёрюрге умут эте эдим.
Юйде бир сау зат къоймагъандыла. Эртте атам не эсе да берирге
айтхан эди, энди бир заманда да биллик тюйюлме не зат болгъанын. Ол бек багъалы затды деген эди. Бек къыйын заманлада
да мен эсимден кетермей эдим аны сёзлерин, келгенден сора
табарма деп тура эдим. Ол умутум манга иги окъургъа, кесими
тап жюрютюрге къарыу бере эди. Бюгюн а учуп кетгенча болду
ол умутум. Олтуруп жилядым…
Сюйген адамларыма бардым, юйюме келдим, энди сабий
юйге къайтыргъа заман келди. Тамбла мени Уфагъа элтирге
керекдиле. Ол себепден кеч къалмай къайтыргъа керекди. Юйден чыгъа туруп, орамда къарт киши ётюп бара эди. Мени кёргенлей, тохташып:
– Кёзюмеми кёрюнеди? Огъесе кертимиди? – деп, сакъалын
сылады къарт. – Гиззатны гитче жашыса да?
– Хау, гитчесиме, – дедим, къатына жууукъ бара.
Къарт аппа къууанды.
– Ненча жыл озду! Аллахха шукур, сакъладым!
Къарт аппа, мени къаты къучакълап, жилямсырагъан окъуна этген эди.
– Мени таныдынгмы? – деп сорду.
Мен жууап къайтармадым. Ол мени танып, мен таныялмагъаныма уялдым.
– Мен къарт аппа Рамазанма. Сиз гитчечикле эдигиз, эсингде болмаз. Атангы кесим кийиндирип ашыргъан эдим ахыр
жолгъа. Эртте кетди…
Мен башымы энишге этип тынгылай эдим.
– Кел, жашым, мен санга бир зат берирге керекме, – деп,
таякъчы­гъына таяна, атлады. Мен да ызындан тебиредим.
– Бу сылхыр башыма бир къара. Бери салгъан болур эдим
дейме. Къайры тас болургъа боллукъ эди ол? – деп, бир зат излеп башлады.
Сейир, не зат излей болур Рамазан? Кюбюрге салгъан эселе,
керекли затды.
285
Бейтуугъанланы Исмаил
– Ма-а-а! Тапдым!
Аппа, къууанып, жаныма олтурду. Тапхан затын, къолуна
къаты къысып, манга кёргюзтюрге ашыкъмайды.
– Сен ненчаны классдаса бусагъатда, жашым?
– Онбиринчини бошагъанма. Университетге кирирге муратым барды.
– О-о-о! Игиди! Сени атанг ёлгенде, сиз гитчечикле эдигиз.
Саулугъу осал болгъанын эшитгенде, кёре баргъан эдим. «Къарыуум кетип баргъанын ангылап турама. Манга зат болса, муну
гитче жашым Ильясха берирсе», – деген эди ол. Бир кесек замандан жан алады. Мен а санга бералмагъан эдим, сизни сабий
юйге алып кетген эдиле. Къарт болуп, ёлюп къалырма, атангы
осуятын эталмай къалырма деп къоркъа эдим. Аллахха шукур,
эталдым! – деп, Аппа кёзюме къарап, къолун узатады. – Ма,
жашым, атангы асырагъанын ал.
– Сакълагъан эт, Ильяс, – деди Рамазан аппа. – Бу бош зат
тюйюлдю, сыйлы затды. Муну бла сени аппанг урушдан сау
къайтханды. Хау, хау, жарты Европпаны кёрюп къайтханды.
Энди уа атангы осуятын эте, санга береме.
– Сау бол, аппа, сау бол! – деп, къууаннгандан аппаны
къучакъ­ладым.
– Аппанг да, атанг да иги адамла болуучу эдиле. Битеу эл
хурмет эте эди алагъа. Кертичилей къал, керти адам бол, ёлгенлеринг ол дунияда сени ишлеринг ючюн къыйналмай турурча.
– Хау, аппа, ангыладым.
– Къалай дединг, увенисер…
– Университет, – деп ышардым.
– Хау, хау. Ары кирирге кюреш, – деп ышарды аппа. –
Сизни юсюгюзден район газетде окъуп, къууанып тургъанбыз.
Аперим, анча жылны ичине юйюнгю унутмагъанса. Кёп затха
чыдаргъа тюшген болур жолунгда. Аллахха шукур, ётгенсе аладан. Уфада да экзаменлени иги берирсе деп турама…
Рамазан аппа чай этеди. Тау сууну татыуу узакъ сабийлигиме къайтарады. Мен жолгъа хазырландым.
– Юйюрюгюзню насып дууасына сакъ бол, жашым! – дей,
ызымдан къарап къалды.
Экзамен
Кечеден тамблагъы кюннге хазырланама. Складдан аш-суу
бередиле: эки килограм пиринч, гречка, макарон, бал туз эм
кампетле, жангы кийимле, дефтерле. Алгъадан быстырларымы
жууама. Аланы салыргъа артмагъым жокъ эди.
– Бал туз хуржунла кёпдюле, ал, – дейдиле складда. Битеу
быстырларымы ол хуржуннга салыргъа тюшеди.
286
«Игилик излей»
Сальманово туугъан элим тюйюл эсе да, жарты жашауум
мында ётгенди. Мында мен керти тенглени тапханма. Устазларыма да ыразыма! Барыбызгъа да бирча болургъа кюреше
эдиле – элден, сабий юйден деп къарамагъандыла. Окъургъа
да тынч эди. Баш урама алларында.
Мен энди алгъынгы Ильяс тюйюлме. Хар этген ишиме жууап бераллыкъма. Сабий юйге уа энди туугъан киштик балача
тюшген эдим. Райфа да, Флюра да, тенглерим да мени кёзлерими ачдыргъандыла. Аланы ишлерини юсю бла кесиме дерс
алгъанма.
Алгъын бу сёзлени эшитгенимде, абызырагъан эте эдим:
«къырал кийимлени къайтар». Кимди къырал а? Энди тапханма ол соруугъа жууап: къырал ахча саулай халкъныды. Алгъын
а мен аны бир бай адам сунуучу эдим. Бир-бирледе мени къысха
неда узун кийимлеге кийиндирип тургъан эселе да, мен къыралгъа ыразыма. Алай эсе уа, битеу аны халкъына да. Ёксюз
къалгъаныбызда, къырал бизни, кеси къанат тюбюне алып,
эшикде къоймай, аягъы юсюне салгъанды. Аны ючюн адамланы аллында борчлума.
Уфагъа жетгинчиге дери, аны юсюнден сагъыш этип барама. Сейирди, къайдан чыгъадыла аллай сагъышла?! Ким биледи, алай айырыла болур эдим манга жууукъ болгъан жерледен.
Ара шахаргъа биз Мавлида Нургалиевна бла бирге бара
эдик. Сау жолну сёз айтмай келди. Уфагъа келгенде, уллу юйню
аллында тохтайбыз.
– Алчы муну, – деп, директор манга ауур коробканы береди.
Ёксюзле юйден чыгъардан алгъа, складдан берген эдиле аны.
Анда къагъытла болсала эди, женгилирек боллукъ болур эди.
Кеси да къолуна эки уллу хуржун алады. Анда татлы затла болгъанын кёреме.
Мен директорну ызындан атландым. Уллу эшикни ачып,
ичине кирдик. Ичинден юй бютюн ариу эди. Коридорну узунлугъу бла эл бла бир кабинет. Мында уллу адамла ишлей болурла. Экинчи тапкагъа минмей, сол жанына бурулуп, коридорну
ахырына дери бардыкъ. Темир эшикни аллында Мавлида Нургалиевна тохташады. Кабинетни аллына жетгенлей, директорну онгсунмагъан бети жарыйды. Эшикни ары жанында абадан
тиширыу тюбейди бизге.
– Кюн ахшы болсун, игиликле этиучюбюз, – деди Мавлида
Нургалиевна. Кёремисе, бизни директор былай ариу сёлеше да
биледи. Биринчи кере кёреме аны былай.
– Ахшылыкъ кёр, – деди ол тиширыу, кёзлюклерин теше.
– Мен ариуланы ариууна, акъыллыланы акъыллысына,
устазланы устазына тау жерибизден салам келтиргенме, – деп,
287
Бейтуугъанланы Исмаил
аллай ариу сёзлюлюгюне мен сейир этдим. – Алыгъыз, тилейме,
бир кесек саугъа.
Ол сёзледен сора менсиннген тиширыуну кёзлери жанадыла.
– Сау болугъуз, – дей, манга бла къолумдагъына къарай.
– Мен сизни хар заманда да башха директорлагъа юлгюге келтиреме. Жол узакълыкъгъа да къарамай, терк-терк болуучусуз
Уфада.
– Кюрешебиз.
– Мавлида Нургалиевна, сизни къырал саугъагъа кёргюзтюрге керекди. Мен кесим кюреширикме ол соруу бла. – Ол сёзледен директор эрийди. Мени аркъамдан сылагъанын кеси да
ангылагъан болмаз. Мавлида-апа жумушакъ адам бола биле да
кёреме! – Бусагъатда уа не жумуш бла айланасыз? – деп сорады
кабинетни иеси.
– Кандидат ишими башларгъа муратым барды. Не айтсагъыз да, сынамым барды.
– О-о-о, тюзге санайма, аперим. Кимди бу жаш адам а?
– Мени сабийлеримден бири, – ышарыргъа кюрешип, Мавлида Нургалиевна башымдан сылады. – Университетге кирирге
болушургъа сюеме, амалыма кёре. Адам болуруна ышанама.
Мен мен боллукъ тюйюлме, университетге кирирге болушмасам!
– Жюрегигизни ачыкълыгъына сейир этип бошаялмайма.
Аллай болургъа керекди керти устаз.
Ызы бла мени коридоргъа чыгъарыгъымы тиледиле. Андан сора экиси да кёп ушакъ этдиле. Мавлида кесини жумушун
тындыргъан болур дейме, кабинетден ыразы болуп чыкъгъанды. Биягъы машинагъа олтуруп, къайры эсе да бардыкъ. Мен
а университетни кёрюрге ашыгъама.
– Апа, къачан барлыкъбыз университетге? – деп сордум директордан иги кесек замандан.
– А-а-а! Бу къуйрукъ тынчлыкъ берлик тюйюлдю! Машинаны тохтат! – деп, буйрукъ береди машинаны иесине. – Жетгенбиз, тюш машинадан!
– Къайда университет а?
– Ашыкъма, манга тынгыла. Ма сени къагъытларынг. Аттестатынг да, битеу спракаларынгда мындадыла, – деп узатды
къагъытланы. – Ма санга 500 сом жашаргъа. Жетерикди, тап
жюрютсенг. Гыржын 15 сом турады, ол ахчагъа жашаргъа боллукъду.
– Сиз а мени университетге дери элтирик тюйюлмюсюз?
Мен билмейме къайры барыргъа…
– Кесинги жарлы этме! Манга тарыгъып, министрге къагъыт жаза туруп, кишиден сормагъанса! Ауузунг бек иги ишлей288
«Игилик излей»
ди. Кесинг табарса университетни! – деп, директор эшикни
къаты жабып кетдиле.
Мен биринчи кере уллу шахаргъа чыгъама. Танышларым,
жууугъум да жокъ. Университетге дери уа къалай барайым?
«Горсоветни» аллында кёп турдум, кеси кесиме келалмай. Озуп
баргъанла сейир этип къарайдыла, биринчи кере кёре болур
эдиле уллу артмагъы бла адам.
Ашыгъыргъа керекди, кеч боллукъду бусагъат. Къолумда
шахарны картасы болса эди… Тюкенде болур, ким биледи. Беш
тюменнге картаны алама. Анда университетле, орамла, алагъа
къалай барыргъа керек болгъаны жазылыпды. Къалай игиди!
Мен сайлагъан университет телецентрни къатындады. Жолну
бирси жанына ётюп, автобусха минеме.
Умут этген окъуу юйюме жетдим. Ма къайда аладыла билим устаз болургъа сюйгенле. Комиссиягъа кирип, къагъытларымы береме, заяв­ление жазама. Къол салдырып, къагъытларымы аладыла.
– Экзамен кюн келигиз. Бусагъатда уа барыгъыз, – дейдиле.
Кабинетден чыгъаргъа ашыкъмайма. Къайры барайым? Экзамен кюннге дери орамлада айланып тураллыкъ тюйюлме да. Ол
тиширыугъа айтыргъа базындым.
– Къайгъы этме, бусагъат студентлени профсоюзуна барайыкъ, юй бла сорууунгу тамам этебиз, – дейди. – Ёксюзлеге мында жашау хакъсызды. Кел ызымдан.
Бир сагъатдан общежитде юч жерли отоуда солуйма. Жолдан ары­гъаныма да къарамай, иги адамла кёп болгъанына къууанама.
Ара шахаргъа келгенме, къагъытланы университетге бердим, общежитде жер алдым. Энди мени муратым – экзаменледен ётергеди.
Общежитден бир жары чыкъмагъанма, тюкеннге барып,
артха къайтхандан башха. Кече-кюн тохтаусуз окъуйма. Манга къаты болургъа керекди. Бедишлик боллукъду, киралмай
къалсам окъургъа. Мавлида Нургалиевна уа къууанып къаллыкъды! Не этсем да, манга университетге кирирге керекди!
Бирде китап къолумда тургъанлай окъу­на жукълай эдим. Бир
ыйыкъдан кёп ётеди мен экзаменнге хазырланнганлы.
Биринчи эки экзаменни «бешлеге» береме. Къууанчымы
чеги жокъ эди, алай ол къууанчымы айтыргъа адамым жокъ.
Бирсилени аталары-аналары эшик аллында сакълай эдиле.
Мени къууанчыма къууаныр адамым жокъду. Орус тилден
кёлденжазма жазаргъа къыйын тюйюл эди. Тарыхдан дерсден
а бир кесек къыйыныракъ эди. Тамбла эрттенликде ахыр экзаменим барды. Къолума насып дууаны алып, битеу билген тилеклерими окъуйма:
289
Бейтуугъанланы Исмаил
– Аллах, тилейме, манга болуш. Мен билим алыргъа бек
сюеме. Тилеклерими сен эшит…
Экзаменде соруулары бла къагъытланы юлешедиле. Анда
алагъа жууапларын жазаргъа керек эдик. Хау, ахыр экзаменим бек къыйын эди. Жууапланы тюз бергениме ишекли окъу­
на болама. Кёп сагъыш этген аман окъуна болур. Профессор а,
тизмелени ортасы бла айланып, къарап турады. Бир жашны
шпаргалка бла тутуп къыстайды. Мени жюрегим ол заманда
чыгъыпмы кетеди деп болдум!
– Заман бошалды, ишлеригизни беригиз! – дейдиле. – Тамбла бу отоуда жыйылабыз, экзаменни эсеплерин айтырыкъбыз.
Ол кюн манга жылдан кёп кёрюннген эди. Не акъыл келмеди мени башыма! Экзаменни бералмагъан эсем, не этейим? Сау
къалыгъыз, умутларым! «ПТУ-гъа кир дегенимде, тынгыламагъан эдинг да, энди манга жалын!», – деп, директор кюлюр.
Бедишлик! Танг атмай университетни босагъасында эдим…
Айтылгъан заманда отоугъа жыйылдыкъ. Тюненеги профессор да къагъытлары бла кирди отоугъа. Аны бла бирге факультетни таматасы да келди.
Декан экзаменлени жетишимли бергенлени атларын
окъуп башлады. Кеслерини атларын эшитгенле, ёрге туруп,
ыразылыкъларын билдире эдиле. Бир жыйырмадан артыкъ
атны айтадыла. Он адам ёталмай, башларын энишге ийип турадыла.
Мени атым да айтылмады… Умутум юзюлдю. Сабий юйге
сёлешип, быстырларымы жыяргъа къалады энди. Хуржунумда
ахчам да къалмагъанды. Устазланы кёзлерине къалай къарарыкъма? Зульфирагъа да уялыргъа тюшер.
– Эс бёлюгюз! – деп къычырды декан. – Бир атны айтыргъа
унутханма, кечгинлик. Мындамыды Ильяс Мухаметов?
Мени къолларым окъуна къалтырагъан эдиле.
– Мындама! – деп, жеримден ёрге турама.
– Алгъышлайма! Сизде да «бешди»! Бюгюнден башлап, бизни университетни эшиклери ачылыпдыла санга!
Ол сёзледен сора къаллай къууанчым болгъанын айтыр
кереклиси бармыды? Аякъ тюбюмде чёп сынмай эди, кеси насыбыма къууанып!
290
«Игилик излей»
Аламир КАСАЕВ
КЪЫЗГЪАНЧ АДАМНЫ ЮЛЮШЮ
Бу таурухну манга Дюгерни тау эллеринден биринден акъсакъал айтханды. Ол элни тауларыны башында къушла уча,
аладан бийиг а жаланда кёкдю.  
Аны элинде Бечир деп къолайлы адам жашай эди. Бирсилени арасында кесини байлыгъындан сора да, керти уучу
болгъаны бла белгили эди. Эт керекли болмагъанлыкъгъа, ол
асыры къызгъанчдан жарлы жугъутурланы кёзюн къакъмай
ёлтюрюучю эди. Аны къайын гулоч таягъы бар эди, хар уудан
сора аны юсюнде керкме этиучю эди – ненча жугъутур агъызгъаныны белгиси. Ала асыры кёпден, жангыларын этерге жер
да къалмагъан эди.
Бечир уугъа баргъан сагъатында, биргесине садакъ алып
болгъанды. Бири – жугъутур атаргъа, бири уа – жолда бёрю
неда башха жаныуар чыкъса, къорууларча кесин.
Алай бла, бир кюн уудан сора Бечир, юйюне келип, ингир
ала, арып, жукъларгъа жатады. Кёп жукълаялмай туруп, танг
атаргъа жукъу аны хорлайды. Тюшюнде кёреди: аллына бийик
акъ сакъаллы киши келеди. Ол къартны башында – жугъутур
мюйюзле, онг къолунда уа – къайын таягъы. Къолундагъыны
жютю къыйырын Бечирге айландырып айтады: «Мени сабийлерими ёлтюрюрге умут да этме энди, алай болмаса, сокъуранырыкъса!»
Ол тюшден сора уучу терк уянады. Эрттенликде тюшню
хапарын юй бийчесине айтады. Ол кишиси айтханнга масхара
этип къояды. Бир ауукъ замандан тюшню унутадыла...
Иги кесек замандан Бечирни гитче жашы ауруйду. Саулукъ
бакъгъан кёп адамны келтирип кюрешди, неден ауругъанын
билялмайдыла. Алай бла жетижыллыкъ сабий тёшек болады.
Жарлы анасы баласыны къатындан кетмейди. Юй тамата сабийини ауругъанына да къарамай, уугъа тебиреди. Садакъны
да алып, танг атмай кишиге да билдирмей, жол кёллю болду...
Кёп-аз айланнган эсе да таулада, ол кече юйюне келмеди.
Къарангы дорбун ичинде къалады.
Эрттенликде бир кесек айланнгандан сора, тиши жугъутурну балачыгъы бла кёреди. Кёз да къысмай ёлтюреди жугъутурну, баласын анасыз къоюп.
Алайда аны да союп, къууанып, юйюне къайтып келеди.
Юйюне жете башлагъанлай, эллилери къабагъыны аллына
291
Бейтуугъанланы Исмаил
жыйылгъанларын узакъдан кёреди. Къулакъгъа алмай, эл
таба тюшеди Бечир. Элге кирген жерде тёрт акъсакъал сакълап
тура эдиле аны. Ала бушуу этип, бюгече гитче жашы замансыз
дуниясын алышханын билдирдиле. Жарлы уучуну къолундан
садагъы тюшдю, жеринден тебалмай, башындан тутду.
Адетде таматаладан алгъа барыргъа жарамагъаны себепли,
ол ала бла бирге къабакълары ачылгъан сууукъ юйюне кирди.
Ёлюп тургъан жашын кёрюп, къычырыкъ этип жиляды...
Бушуу баргъан арбаз адамдан толу болду. Ёхтем таулула,
башларын энишге ийип, къайгъы сёз бередиле. Тиширыуланы
къычырыкъ этип жилягъанларына, анасыны сарнаууна таула
титиреген окъуна эте эдиле, чучхурла бла тау сууланы тауушлары да эшитилмей эди... Ючюнчю кюн, адетде болгъаныча,
жашчыкъны тукъум кешенеге тюшюрдюле...
Андан бери Бечир къарыусуз болгъанды, адамла ичинде
аз кёрюнеди. Элчиле уа аны тюшюню юсюнден бир бирлерине хапар айтадыла, жашчыгъы муну гюняхлары ючюн тёледи
деп, сёз этедиле. Тюшню юсюнден а юй бийчесинден эшитгендиле.
Кюнле, айла, жылла ётедиле. Жашы ёлгенли иги кесек заман озгъанды. Жашау энди тюзеле башлады. Сабийсиз къыйын
болса да юйде, сабыр болгъандыла болгъан ишге.
Биягъы тоймагъан Бечир уугъа барыргъа умут этеди.
«Къызгъанч уучу тюзелгенин къоялмайды» дейди дюгер нарт
сёз.
Хазырланып, танг белги бере, уугъа тебирейди. Тюш заманлагъа къара къаяны башына жетип, ингир алагъа семиз жу­
гъутурну ёлтюрюп, юйге келеди. Кече аны эти бла кюреше, танг
белги бергенин ангыламады. Эрттенликде эт биширип, юйюрюн
да ашатып, юй жумушла бла кюрешеди. Ингир къарангы болады. Ушхууурдан сора юйюрю жукъларгъа жатады. Бечир терк
жукълайды. Къаллай бир жукълагъанын билялмайма, алай
биягъы тюшюне ол акъсакъал келеди. Биринчи кере жумушакъ
болгъан эсе, бу жол а, ачыуланып, огъурсуз эди. Уучуну юсюне
сюелип, акъсакъал айтды: «Азмыды санга гюняхларынг ючюн
тёлегенинг бир кере? Энтта жугъутурлагъа тиерге умут этсенг,
андан да аман боллукъду!» – деп думп болду.
Бечир, уянып, секирип ёрге къобуп, кийинеди. Ачыуундан
Къара къая таба атланды. «Ол мюйюзлюмю къоркъутургъа
сюе­ди мени?!» – деп къычырады.
Танг атар заманнга уулау жерине жетеди. Кёп айланды
тау­ла ичинде, алай жугъутур кёралмады. Солургъа олтургъанлай, аллында тау ёзенде жугъутур сюрюу отлай тургъанын эследи. Къаяны къыйырында уллу мюйюзлю, къар кибик, чыммакъ ариу жугъутур сюеледи. Аны кёргенлей, кёзлерине къан
292
«Игилик излей»
чабады Бечирни. Сюрюуге жууукъ барып, акъ жугъутургъа марайды. Атдыргъан таууш чыгъады, алай уралмады. Тауушну
эшитгенлей, бирлери ёзен таба, бирлери уа акъ жугъутур бла
бирге Уанехба къая таба къачадыла. Бечир шош, тёгерегине
къарай айланады. Къая юзюлген жерде тёгерекге къарай, акъ
жугъутур сюелгенин кёреди.
Марагъанлай, жугъутур, бирси талагъа секирип, къая артына бугъунады. Ол къаядан сау чыкъгъан не хазна болгъан
болур. Олтуруп, биягъы марап атдырады, алай бу жол да ёлтюралмады. Уллу тауушдан мингжыллыкъ къаяла тетирейдиле, Бечирни аякъ тюбюнде жер энишге тюшеди. Къая бла
бирге къуюлады. Къадарны буйругъу бла сау къалады, ол кече
сууукъ ауузда къалады. Бу жол ангылайды ол акъ сакъаллы
къарт агъач жаныуарланы къоруулаучу Апсаты болгъанын.