Latin

Тёрт Китабдан Къуралгъан «Къазауат» - 32

Total number of words is 3503
Total number of unique words is 1795
34.3 of words are in the 2000 most common words
50.9 of words are in the 5000 most common words
58.9 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
кесинги эм акъыллыгъамы санайса?
Бир эки къазакълы да хыны къараб, аууз
джетдирдиле Дженгилге.
Дженгил джууаб этгинчи, къолларын да
ёрге кёлтюрюб, адамла къулакъдан чыгъа
башладыла. Атлары саула атлары бла,
къалгъанла джаяу. Алай бла, атлы
аскерни сау къалгъан кесеги джесирге
тюшдю. Ач-джаланнгач тутмакъ джашау
башланды.
7
- Тамбла Германиягъа ашырлыкъдыла
бизни,- деген хапар джюрюйдю. Джуртдан
не къадар узакъгъа кете барсакъ, ол
къадар къайытхан къыйын боллукъду,-
деди Добай.
- Къачаргъа керекди. Къарауулну башын
сындырыргъа бир темир таякъны
хазырлагъанма. Кече арасы бола эсе,-
Дженгил шыбырдаяракъ джууаб берди.
- Тейри, къачабыз да, къайры барайыкъ?
Джесирден къачханбыз дегенибизге
ийнаныб, бизге махтауму берирле, огъесе
джесирге нек тюшгенсиз деб,
башыбызнымы чортлатырла?- Добай бек
сагъышлыды.
- Былайдан, быладан бир къутулайыкъ –
артда боллукъну кёре барырбыз.
Къачаргъа излегенле кёб болдула. Ким
тутулур, ким къутулур – джазыудан
къайры кетериксе.
Кече арасында Дженгил къарауулну башын
чачыб, джолну бош этди. Биринчиледен
болуб, Добай бла Дженгил къарангыгъа
ташайдыла. Алай а, была джюз атлам да
этгинчи, къалабалыкъ башланды, автомат
чыкъырдагъан тауушла, немеслени
хахайлары кечеги тынчлыкъны буздула.
Иги кесекни баргъандан сора, чабар,
джортар къарыулары къалмай, аякъларын
сюйрей башладыла. Башы
къабырчакъланнган къулакъ суучукъгъа
тюртюлюб, къол-бет джуудула,
сууугъундан тишлери джызылдай, ичген
да этдиле. Кече чууакъ эди. Мал, джылкъы
кюте юреннген эки гыртчы таулу,
джулдузла бла джол тюзетирге да
кюрешдиле. Къулакъ бошалыб, талачыкъда
бир уллу гебенни къатында тохтадыла.
Танг атыб келе эди. Джууукъда башха
ышыкъ да эслемедиле. Андан ары барыр
къарыулары да джокъ. Аманны кеминде,
гетен гырмыкла бла гебенни башына
ёрлеб, чунгур этиб, биченнге кёмюлдюле.
Къургъакъ биченде бираз джылыннган да
этиб, арыгъанлары татыб, джукълаб
къалдыла. Бёрю улугъан уятды аланы.
- Добай, отдан чыкъ да джалыннга деб,
джыйын джанлыгъа аш болургъа
башлагъанбыз. Бу заманда къайдан да
чыкъдыла бери. Кюн да тийиб келеди, была
уа бизни таба тутхандыла джол. Ит
джаныуарны джыйысы кючлюдю – бир да
ажымсыз бизни сезгендиле.
- Тейри, Дженгил, былагъа биз къарыу
эталгъа эдик. Таякъла бла бла джыйын
джанлыны къоркъуталмазбыз. Атла бла
танкаланы тыяргъа излегенибизча бир
затды бу да.
- Хомух болма. Аллах буюрмаса, къалай
ашарла бизни? Таягъынгы хазыр эт. Бери
ёрлеялгъанны башын серме,-деб, Дженгил,
таягъын табыракъ тутду.
Джыйын джанлы кенгирекден гебенни
къуршалаб, джерге бауурланды. Добай,
эрши къычырыб, таягъын ары-бери силкди.
Аны ючюн бир бёрю да орнундан тебмеди.
Дженгил да нёгерине къошулуб,
тууайлады. Джыйын джанлы аякъ юсюне
туруб, алгъа талай атлам этиб, дагъыда
джерге къабланды.
- Да была ууакъ-ууакъ къысыла келедиле.
Эх, шкогубуз болса эди,-деди Добай.
- Джукъубузну бёлдюле ансы, ала гебенни
башына чыгъаллыкълары джокъду. Рахат
бол. Не да, сен къараууллукъ эт, мен
бираз къалкъыйым,- Дженгил кёзлерин
къысды.
- Оллахий, чам эте болурса дейме. Сенича
бир кёлю болур эди адамны.
- Добай, сен эшитген болурса, Юсюп
зауаллыны хапарын. 1920-чы джылны къышы
эди. Бизни, он адамны, совет властха
къаршчысыз деб, тутуб, эл къыйырына
чыгъарадыла. Юсюбюзден тонларыбызны,
аягъыбыздан чабырларыбызны аладыла.
Айтыргъа, ич кийимлерибиз бла къалабыз.
Къарда, аякъларыбыз бузлай, сюелебиз.
«Къозгъалыугъа башчылыкъ этгенлени
айта эсегиз, джаныгъызны сау къоябыз,
чабырларыгъызны да къайтарабыз»,-
дейдиле.
- Тонларыбызны уа?- деб сорады Юсюп. –
Ийнанамыса, Добай, ёлюм базманда
тургъанла, рахат болуб, кюлюб башласакъ
боламыды.
- Кюлгенни тохтатыгъыз, ансы бусагъат
уруб къоярыкъбыз,- деб къыджырайдыла.
Биягъы Юсюп, аналарын да айтыб:
- Уругъуз урлукъ эсегиз, аякъларым
юшюгюнчю,- деб, бизни джангыдан дырын
этеди.
Урлукъ да болур эдиле, аланы ургъан бир
къауум чыкъмаса. Джаттай бла джыйыныды
дедиле, огъай Джонгурчха бла нёгерлери
эди дегенле болдула – бюгюн да барама,
ол кюн бизни къутхаргъан ким болгъанын
билмегенлей.
- Юсюп зауаллы деб нек айтаса? Сау
тюлмюдю?
- Ёлгенди, джандетли болсун. Тюзлюкню
сюйген, не къыйын болумда да эсин
ташламагъан адам эди. Джалгъан даула
бла тутулуб, Пашинскени тюрмесинде
кесиб къойгъанларын айтхан эдиле.
Хей!- деб, къычырды Дженгил.
Бёрюле гебенни къуршалаб, ёрге-ёрге
чынгаб тебредиле. Бир онглурагъы бек
мийикге секириб, тырнакълаб, былагъа
джете кетди. Дженгил бир да аямай
сермеди таягъы бла. Бёрю энгишге
сылджырады. Сюек таууш этгенинден
ангылады – таякъ иги танг тийгенин.
Алай а, тохтар акъыллары джокъду.
Къызыугъа кире барадыла.
Не бла бошаллыкъ эсе да бу джыйын
джанлыны кюреши, ким биледи. Джангыз,
кёб турмай, неден эсе да илгеннгенча,
къача тебредиле бёрюле. Мотоцикл
тауушла эшитилдиле. Шкок атылгъан
тауушла да. Бир бёрю, джан-джанын
сермей, тёнгереди. «Уугъа чыкъгъан
немес офицерле болурла»,- деб шыбырдады
Добай. Экиси да биченнге кёмюлюб,
башларына да бичен тартдыла. Энди джукъ
кёрмейдиле, къатлары бла озгъан
мотоцикллени тауушлары, немес дауур
болмаса, джукъ да эшитмейдиле. Бираздан
тёгерек шум болду. Дженгил, акъырын,
башын кёлтюрюб къарады – узакъда кетиб
баргъан мотоцикллени эследи.
- Аллах къутхарды бу джол да бизни,- деди
Добайгъа.
- Тейри, былайдан кетгенибиз игиди,
къайры, къалай кетейик ансы,- джууаб
къайтарды Добай.
- Къарангыны сакълайыкъ. Кечеле бла
бармасакъ, къабханнга тюшерикбиз.
- Дженгил, сени билмейме, мени барыр
къарыуум джокъду. Къарыу къайдан
боллукъду, тилибизге джукъ тиймесе. Бир
элге джолугъуб, кимден болса да бир
азыкъ алмасакъ...
- Тохта, ол келе тургъан арбаны
кёремисе? Бир да ажымсыз ала биченчик
алыргъа келедиле. Бир къарт бла
джашчыкъ. Бизни эслеселе, къоркъуб думп
болуб кетерле.
Экиси да биягъынлай, биченнге
кёмюлдюле. Бираздан атны терен
солугъан тауушу, арба джырылдагъан,
къарт бла сабийни сёлешгенлери
чыкъдыла.
- Добай, мен аланы не айтханларын
ангылагъан да этмейме. Сен саламлаш да,
ариу сёлеш.
Экиси да сылджыраб, гебенден тюшдюле.
Аланы кёрген къарт тилсиз болду. Къарт
да, джашчыкъ да сенеклерин алыб,
кеслерин сакълар акъыл алдыла.
- Добрый день, дед. Къоркъмагъыз, биз
хаталы адамла тюлбюз. Пленден къачыб,
аскерибизни джетер акъылыбыз болуб,
кечеден кечеге барыргъа кюрешебиз.
Немеслеге джолугъабыз деб, къоркъуу
барды. Бизге болушаллыкъмысыз, джол
кёргюзталлыкъмысыз?
Къарт бираз эс джыйды. Эллеринде
немесле болмагъанын, алай а ала салгъан
комендант аман адам болгъанын айтды.
- Ёзге, сизни элге юйюме элтейим,
кийимлеригизни да ауушдурурсуз, бир
джукъ да ашарсыз, ансы бу юсюгюз бла
сизни ким болгъаныгъызны узакъдан
къарагъан да ангыларыкъды.
Добай бла Дженгил къартны арбасын
биченден толтурдула. Башына къурукъ да
салыб, бегитдиле. Сора, кеслери да,
къарт айтханча этиб, арбаны тюбюнден
кюбюрюне кириб, къангала тюбюне
сойландыла.
- Тейри, къарт бизни комендантха алыб
бармагъа эди,- деди Добай.
- Аллахны буйругъу болмай, адамны
башындан бир тюгю да тюшмейди. Рахат
бол.
Огъай, къарт быланы сатмады, келтириб
юйюнде букъдурду. Хамамчыгъында
джууундурду, бир эски кийимле да берди.
Таулула барындан да бек эки джыртыкъ
фуфайкагъа къууандыла. Джолларына
азыкъ да бериб, къалай барлыкъларын да
ангылатыб, кече элден тышына чыгъарды.
Къача-бугъа, кечеле бла бара, Орман элге
джетдиле да, ол къарт айтхан ышанла бла,
аны эгечи джашагъан юйню табдыла.
Былайда кече къалыб, экинчи кюнню
ингиринде, кёз байланнганлай, кетерге
оноулашдыла. Ёзге, орус къатын айтды:
- Сиз энди бизни аскерни джетиб
къошулаллыкъ тюлсюз. Бизни аскер Тау
артына ыхдырылгъанды. Немеследен
къутулсагъыз да, ауушланы къар
басханды – ёталмазсыз. Андан эсе,
былайда чегетледе партизан къауумла
бар хапар чыгъады. Аланы табаргъа
кюреширми эдигиз? Алай а, тангнга дери
заман барды – сагъыш этигиз.
Орус тиширыуну сынаб къарагъанын
сездиле была.
- Болсун, тамблагъа оноуубузну
айтырбыз,- деди Добай.
Арысала да, кече джукъламагъанны
орнунда чыкъдыла.
- Дженгил, сен къалай дейсе,
джуртубуз-элибиз таба тёнгерей
баргъаныбыз игирек болурму? Бизни
аскер ызына айланса, къошулурбуз.
- Ары дери юйлерибизде турайыкъ дейсе.
Сени дезертирге санарыкъларын а
билемисе? Бир джанындан джесирге
тюшгенинг, экинчи джанындан, андан
къачханлыкъгъа, аскерге не да
партизанлагъа къошулмагъанса. Алай
эсе, эм бек терслеселе, сеннге
«шпионса» дерикдиле, эм джумшакъ
терслеулери – «дезертирсе» дерикдиле.
Къалай терслеселе да – ёлтюрлюкдюле,
сау къойсала да, ёмюрюбюз тутмакъда
ётерча этерикдиле. Тутмакъ не
болгъанын билеме, андан сау чыкъгъан
да, саулукъдан айырылыб чыгъады.
- Сора, партизанлагъа къошулайыкъ
дейсе. Немесле хорласала уа? Ол заманда
уа биз зауаллылагъа не кюн келир?
- Добай, немесле хорлаяллыкъ тюлдюле.
Хорлаяллыкъ болсала, Москваны аллыкъ
эдиле. Алай а, юйюнге барыргъа бек
кёзюнг къарай эсе, сен бар. Мен а,
партизанланы табала эсем, былайда
къаллыкъма.
- Огъай, Дженгил, не болсакъ да бирге
боллукъбуз. Сени тил билгенинг да джокъ
– къыйналлыкъса. Къалыу эсе, бирге
къалабыз, кетиу эсе – бирге кетебиз.
- Алай эсе, рахат бол. Чайкъалгъанны
къояйыкъ, бираз къалкъыйыкъ – кюч
алайыкъ. Тамбла не боллугъун билген
къыйынды.
8
Талай ай, Дженгил бла Добай партизан
бёлекге къошулгъанлы. Быланы сынар
ючюн, аллында къуджур оюнла да
кёргюздюле. Бир айдан а, экиси эм ётгюр
партизанлагъа саналдыла. Партизан
полкну командири немеслеге бир уллу
къоранч тюшюрген урушдан сора,
Дженгилни «Совет Союзну Джигити» деген
атха тыйыншлы кёрюб, къагъытларын
джарашдырды. Бираздан а совет аскерле
ызларына къайытдыла – къазауатны
чархы Гъарб таба бурулду... 1943-чю джыл
башланнган эди. Партизан бёлекле
аскерге къошулдула. Алай а, эки
къарачайлыны насыблары тутмады.
Аскер тахса бёлюм барын тинтиб, «ким
керти партизанды, ким шпионду» деб,
айырыб тебредиле. Кёзюу Дженгил бла
Добайгъа джетди. Добай тылмачлыкъ этер
умут этди, алай а анга ышанмай, къарачай
тилни билген бир оруслуну алыб келдиле.
Соруу башланды.
- Дженгил, сен биринчи дуния къазауатда
болгъанса, орус патчах ючюн къазауат
этгенсе.
- Патчах ючюн тюл, ол патчах башчылыкъ
этген, мени халкъым да тизиминде
болгъан Эресей империя ючюн къазауат
этгенме.
Сорууланы, джууабланы да дженгил
джазыб, къагъытха тюшюрюб баргъан бир
джаш тиширыу да барды.
- Немеслеге джесирге къалай тюшгенсе?
- Атлы аскерибизни джауну танка аскери
къырыб къурутду. Атлы аскер бла джау
танкаланы аллын тыяргъа буйрукъ – бек
джангылыч иш эди. Талай мингден хазна
атлы сау къалмады. Сау къалгъан бир-эки
джюзню бир чегетли къулакъда танкала
къуршаладыла. Хамхотларын юсюбюзге
айландырыб, «не къырабыз, не джесирге
тюшюгюз» дегенлеринде, мадарсыз
болдукъ да, джесирге тюшдюк.
- Андан сора уа?
- Андан сора, талай айдан, Германиягъа
сюре башлагъанларында, мен къарауулну
ёлтюрдюм, лагерден къачыб къутулдукъ
Добай бла мен. Къалгъанланы билмейме.
Алай бла къача келиб, партизан бёлекге
къошулдукъ. Анда сиз келгинчи, къазауат
этдик. Партизан полкну тамадаларына
сорургъа боллукъсуз – биз урушлада
кесибизни къалай кёргюзтгенибизини.
«Совет Союзну Джигити» атха да
теджегендиле мени.
Бу сёзлени эшитгенинде, соруу эте
тургъан субай, башын булгъады.
- Сен немец шпионмуса, тюлмюсе –
кертисин билир ючюн, сени бир кёзюуге
дери аскерден айырабыз. Толусу бла
тинтиб бошасакъ, оноуунгу алай этербиз.
Ол тутулгъаны бла Дженгилни Сибирге
ашырдыла. 1943 джыл тутулуб кетген
Дженгил башына бош он джылдан болду -
Сталин ёлгенден сора. Сибирде, Шималда
тюрлю-тюрлю лагерледен ётюб, 1953 джыл
Казахстанда юйдегисин табалды. Ол
кёзюуге кесини атасы-анасы, биринчи
туугъан сабийи, эгечден-къарнашдан да
ючюсю ёлген эдиле. Эки дуния къазауатда
да, аланы аралары джыллада да,
тутмакъда да кёб зорлукъну, ёлюмню
кёрген Дженгил, джуртундан сюрюлген
халкъына, кесини юйдегисине,
джууукъларына – барына джетген
къыйынлыкъгъа кючден чыдады. Гитчеу
аны джюрегин джумшатыргъа кюрешди.
Шашмай кесине ушагъан, 14- джыллыкъ
джашы Джашар да, алкъын атасына
илешалмаса да, Дженгилни къууандырды.
Гитчеу джарашдырыб хапар айтды. Ол
айтханны кёбюсюн, тутмакъдан чыгъыб,
быланы излеб айланнган сагъатда,
тюбеген къарачайлылары айтхан
хапарлача эдиле.
- Тюнгюч неден ёлдю?,- деб сорду Дженгил.
Тюнгюч деб биринчи джашына айта эди.
- Ачдан, джилиги юзюлюб. Джашар къалай
эсе да сау къалды, ол а...,- андан ары
джукъ айталмай тохтады Гитчеу.
- Къралдан бир болушлукъ болмаймы
къалды?
- Не болушлукъ этерик эди, барыбызны да
кесини джаууна санаб кёчюрген имансыз
кърал. Бир-бир джерде, адамлыкълары
игирек болгъан комендантла,
джумшагъыракъ болуб, адамлагъа джан да
аурутхандыла дейдиле. Бизни комендант
а – барыб тохтагъан фыргъауун. «Муну
ёлтюрюрге бир адам табылмайды» деб,
къаргъайдыла аны къазахлыла кеслери
огъуна. Сабийни джанын къалдырыр ючюн
бир бурху гырджын тилеген эдим да,
«меннге тос бола эсенг, сабийлеринг,
кесинг да ачлыкъ кёрмезча этейим» деб,
тохтагъан эди. Аллай итди ол.
Дженгил джукъ да айтмады. Алай а,
комендантха тюртюлмей, тюбемей мадар
джокъ эди. Ол Дженгилни къагъытларына
къараб:
- У-у-у бандит, сеничаланы тутмакъдан да
къалай бошлайдыла,- деб мурулдады.
Гитчеуню сабийни ёлюмден къалдырыр
ючюн гырджын тилегени, бу да аны –
биреуню юй бийчесин – кесине тос
къатын этерге излегени, кёзюне кёрюндю
Дженгилни.
- Бандит а сенсе, тонгуз,- деб, уруб
джыкъды комендантны. Ол герохун
чыгъарыргъа кюрешгенин кёрюб, табаны
бла талай кере башына урду. Адамла
джетиб айырдыла, алай а, табан табсыз
тийген болур эди – юйден комендантны
ёлюгюн чыгъардыла. Дженгил джангыдан
тутулду.
Бютеу эл къобду Дженгилни джакъларгъа.
Гитчеуге, джууукълагъа да джетдирмей,
башладыла къагъыт джыйыб. Комендантны
къаллай фашист болгъанын айтдыла
къазах акъсакъалла. Къарамадыла
комендант да къазахлы болгъанына.
Аллай бир къагъыт джазылды, Дженгилни
ишине джангыдан къаралды. Заманла
тюрленнген эдиле. Кёб турмай, Берияны
амнистиясына тюшюб, Дженгил тутмакъдан
ычхыныб келди.
9. Исаак Моисеевич
«Амал билген амал бла, амал билмеген
аман бла» деб, бир сёз барды. Заманында,
мадарлары болгъан сагъатда Дженгил да,
Гитчеу да кирилл харифле бла окъургъа,
джазаргъа юрениб къалсала, кеслерине
кёб джерде тынч боллукъ эди. Гитчеу
араб, латин харифлени таныгъанлыкъгъа,
орус алфавитни билмегенлей кетди
дуниядан. Дженгил къыйнала,
къазауатлада, тутмакъда айлана, орус
тилге юренди. Алай а, джазаргъа
тюзелалмай турду арт заманнга дери.
Немес шпионнга саналыб он джылгъа
тутулгъан сагъатында, лагерлени
биринде Исаак Моисеевич деб, бир
окъуулу-билимли адамны бир мурдар
тутмакъла тюе тургъанлай, нёгерлери
бла джетиб, ёлюмден къутхарды. Андан
сора ол адам анга айтды: «Сен меннге
этгенни не бла къайтарыргъа билмейме.
Джангыз, орусча джазаргъа, окъургъа
юретсем – бир джугъунга джарар, мен да
борчуму бир кесек къайтаргъаннга
санарма кесими». Алай бла, Дженгил элли
джылында китаб окъурча, кереклисин
кеси джазарча болду. Таб, заман, мадар
табханына кёре, газет, китаб окъуучу
болду. Исаак Моисеевич аны джашаууна
сейирсиниб тынгылай, башын булгъайды:
«Сен хапарларынгы меннге айтханынгча
къагъытха тюшюралсанг, ол кесинг
окъугъан китабладан эсе, сейир болур
эди. Кёрчю джазыб, кишиге билдирмей,
кёргюзтмей. Ал кёзюуде халатларынгы
мен тюзете барырма». Дженгил кюлюб
къойду. Бир кюн а, бир гитче хапарчыкъ
джазыб, профессоргъа кёргюзтдю. Ол
халатларын тюзете келди да: «сенде
джазыучу фахму барды. Энди бу ишни
къоюб олтурмасанг – халкъынгы къыйын
джазыуун кёргюзталлыкъса. Дуния былай
турмаз. Былайдан сау-эсен къутулсакъ,
сен джазгъан затланы китаб этиб
чыгъарыргъа мен болушурма»,- деб,
деменгили айтды. Ай медет, ким эсе да
тил этиб, экисин да – Моисеевични да,
Дженгилни да – соруугъа чакъырыб азаб
бердиле. Аны бла къалмай, Дженгилни бир
ёлюм лагерге – магъадан къазыучу
къауумгъа къошдула. Андан сора Исаакны
кёрмегенлей къалды Дженгил. Алай а, бир
джукъ джаза, окъуй тебресе, ол адамны
сыфаты кёз аллына келе, «аны бир
табаргъа керек эди» дегенлей турду.
Неден да алгъа, Дженгилни Исаак
Моисеевичге илешдирген – ол партияны
Ставропол край комитетинде ишлеген
адам болгъаны эди. Къарачай областда
кёб кере болгъан, къарачайлылагъа тюз
багъа берген адам. Сусловну бек иги
таный эди кеси да. Дженгил аны ёлюмден
къутхаргъанындан сора да, ол бек эслеб
сёлеше эди. Бираздан, Дженгилге
ышанырча болгъанында, ишлеген
джеринден, болгъан ишледен да хапар
айта да турду.
- Дженгил,- деди ол бир кере,- былайдан да
сау чыгъамамы-чыкъмаймамы, сеннге
халкъынгы нек кёчюргенлерини юсюнден
тюзюн айтыб къояргъа излейме. Мен
Ленинни партиясына Ленин саулукъда
кирген адамма. Мени тутмакъдан Октябрь
революция бош этген эди. Партияны Ара
Комитетинде ишлей тургъанма, Ленинни
кеси бла да къысха таныш эдим. Алай а,
Сталин Ленинни оноудан тайдырыб,
властны къолгъа алгъандан сора, партия,
бютеу кърал да Ленин кёргюзтген джолда
бармайдыла. Менича, эски большевиклени,
хазна къалмай барын къурутханды
Сталин. Мен да эртде башсыз боллукъ
эдим, Сталинден узагъыракъ кетмесем.
Къыйырлада айлана келиб, 1940-джыллада
партияны Ставропол комитетинде ишге
тюшеме. Сеннге керекли соруугъа кёчеме
энди.
Немецле Шимал Кавказны аллыкълары
белгили болгъанында, крайда партизан
къазауатны ачаргъа деб оноу этедиле
башында. Партияны Ставропол край
комитетини биринчи секретары Суслов
партизан джюрюшге башчылыкъ этерге
керек эди. Алай а, кесини хомухлугъу
бла, башын алыб Дагъыстаннга къачады
да, немецле кетгинчи анда турады.
Башсыз къалгъан партизан къауумланы
бир бёлеги немеслеге аш болады, бир
бёлеги да чачылыб кетеди. Алай бла
Ставропол крайда партизан къазауат
болмай къалады. Къралны башчылары
комиссия иедиле. Берияны келе
айланнганын эшитгенлей, Сусловну
санлары къыйыладыла, башын къутхарыр
амал излеб башлайды.
«Партизан аскер Къарачайны тауларында,
чегетлеринде орналыргъа, ауушладан
фашистлени иймезге керек эди. Алай
болмагъан эсе уа, кимди терс? Алайда
джашагъан миллетди терс – кеслери
партизан болургъа унамагъандыла,
партизанлагъа да болушлукъ
этмегендиле. Халкъдан кереклисин
табмаса, партизан аскер оюлмай не
этерик эди». Ма быллай оюмла
къурашдырыб, Суслов кесини гюнахын
къарачай къартлагъа, сабийлеге,
тиширыулагъа, сакъатлагъа кюрейди.
Суслов айтхан болуб да къалмаз эди,
сизни областны тамадасы Нанак
халкъыгъызны джакъласа. Алай а, ол –
Сусловну сёзю бла партияны Къарачай
област комитетине биринчи секретар
болгъан адам – Суслов не десе аны
айтыб, аны этиб тура эди. Мен кесим
болгъан бир джыйылыудан хапар айтайым.
Немесле кетгенден сора, Ставропол
крайны, крайгъа къарагъан Къарачай,
Черкес областланы башчыларыны
джыйылыулары болады. Анда бир соруу
бериледи миллет областланы
башчыларына: кесигизни кючюгюз бла
аскерден къачханланы, бандитлени
къуруталлыкъмысыз, огъесе аскер кюч
киргизтирге керекмиди?
Черкес областны тамадасы ёрге туруб,
бек деменгили айтады:
- Бизде бандит, дезертир бек азды.
Къысха заманда кеси кючюбюз бла биз
аланы думп этерикбиз. Халкъ кеси огъуна
къурутурукъду аланы – ол итле бизде
кёрюннген да этмейдиле, Къарачай
таулада джюрюген хапарлары чыгъады.
Сёз Къарачай областны башчысы Нанакга
бериледи. Ол а не айтады:
- «Къарачай таулу, чегетли джерди.
Бандитлеге джашыныргъа тынчды алайда.
Джер-джерден келиб, тюз джерледе кёзге
илиниб къаллыкъларын билиб, бизни
чегетлеге басыннгандыла. Палах – тау
элледен ала ашарыкъ, кийим бла да
болушлукъ табадыла. Тау элле болмасала
эдиле алайда – бандитле ашдан къырылыб
да къалыр эдиле. Быллай болумда уа –
бандитле бла, бандитлеге болушхан элле
бла да кюреширге бизни къарыуубуз
джетерик тюлдю. Аскер кюч болмай, тюзюн
айтыргъа керекди, биз аланы
хорлаяллыкъ тюлбюз».
Эшта, Суслов бла алгъадан келишиб
сёлеше болур эди алай Нанак. Къалай
алай да болсун, Сусловну башы чортламай
къалды, Къарачайгъа уа аскер кирди,
ноябрны экисинде 1943 джыл ол аскер
халкъыгъызны тутмакъ этиб, мал
вагонлагъа уруб, Азиягъа, Сибирге
ашырды. Суслов саулукъда сизни халкъ
игилик кёрге эди.
Дагъыда бир джыйылыудан – сизни
халкъыгъыз джуртундан сюрюлгенден
сора бардырылгъан эди ол – хапар
айтайым. Ол крайны партия активини
джыйылыуу эди. Анда Сусловну не
айтханын билдирирге излейме сеннге.
Аны сёзлери эсимде къалгъандыла:
- «Биз, къралны ачы джауун – къарачай
халкъны тауладан къурутханбыз. Энди
аланы духларын да (рухларын да) тамыры
бла къурутургъа керекбиз алайдан.
Аланы эсге тюшюрлюк не джер ат, не эл ат,
не сын таш болмазгъа керекди; къарачай
тукъумлу мал, таб ит да, болмазгъа
керекди. Барын тюрлендирирге –
къарайчаны аты-чууу да сакъланмазча
этерге – бу бизни борчубузду. «Совет
властны, совет къралны джауларын
аямазгъа керекди» дегенди вождубуз
Сталин. Душманла, сатлыкъла билиб
къалсынла – аланы аярыкъ тюлбюз».
(«правильно, тюз айтасыз» деген тауушла
чыгъа эдиле залдан).
Гитлер бизге, чууутлулагъа, этгенни
этгенди сизге Сталин-Берия-Суслов
къауум. Кесигизни Нанак да алагъа
къуллукъ этгенди. Мен билген, мен
кёрген алайды».
Дженгил Исаак Моисеевични башха
хапарларын да эсинде тутады. Кесин
кёрюрге да излегенлей турады.
10
Не къыйналса да адам, болджалы
джетмесе, ёлмейди. Биринчи, экинчи
дуния къазауатлада да айланыб,
тутмакъны, сюргюнню да сынаб, 1957 джылны
майында Дженгил юйдегиси, халкъы бла
бирге Ата джурту Кавказгъа джыйылды.
Кетиу къайгъы чыкъгъанлай, Дженгил
кеси джашагъан элде къарачайлылагъа
башчылыкъ этиб, бары да бирден тебрерча
амалла къурай башлады. Ёзге аны бек
чамландыргъан адамла да чыкъдыла,
джууукъларында огъуна. Джагъафар деб
бир малкёз киши, эл джыйылыуда оюмун
айтды:
- Кертиди, кёчгюнчюлюкню ал джылларында
ёлген, къыйналгъан да этдик. Алай а,
энди аякъ юсюне тургъанбыз, юй-мюлк
къурагъанбыз. Ызыбызгъа юрюлюб барыб,
анда да джангыдан, сыфырдан башларгъа
керекбиз джашауну. Болмай эсе, бир
къауум адам барсын да, Кавказда бизни
не сакълагъанын кёзю бла кёрюб
къайытсын. Къозгъалыб, чайкъалыб
айланмай, былайда джашай баргъаныбыз
иги болурму эди? Майна, Къазахны,
Къыргъызны башчылары кесигизни
автоном республика этейик, кетмегиз –
динибиз, тилибиз да келишеди – былайда
къалыгъыз дейдиле. Не джетмейди бизге
былайда? Небиз да барды.
Дженгилге ай алай ачыу тийди бу адамны
сёлешгени – халкъны аккыллы этерге
кюрешгени. Уруб алырча бир болду, ёзге
кесин тыяргъа кюреше, ачы сёлешди:
- Не джетмейди бизге былайдамы дейсе?
Ата джуртубуз, туугъан джерибиз
джетмейди бизге былайда. Минги Тауубуз,
Къобан сууубуз джетмейди бизге
былайда. «Ит тойгъан джерине, адам
туугъан джерине» дегендиле
ата-бабаларыбыз. Итле былайда къалырла,
адамла уа джуртларына къайытырла. Ит –
ким, адам – ким быллай кюнледе белгили
болады. Сюек болса, эт келир. Джуртха
къайытсакъ – халкъ да болурбуз, бай да
болурбуз. Дуния мал келе-кете тургъан
затды. Сталин чачхан джерледе къалыб
кетсек, кимибиз къазах, кимибиз
къыргъыз, кимибиз ёзбек, кимибиз орус
болуб кетерикбиз. Джуртха къайытсакъ,
биягъынлай бир джерге джыйылсакъ, бир
джумдурукъ болсакъ, биягъынлай
Къарачай област болсакъ – тилибиз да,
тёребиз да сакъланныкъды. Ташын джалаб,
сууун ичиб турсакъ да, Ата джуртубузда
бизге ёлюм джокъду. Ёлген да, ата-бабала
джатхан къабырлада асралыр.
Мында къалыргъа излегенлеге айтырым.
Кесигиз къалай бола эсегиз да,
сабий-субийни гюнахына кирмегиз. Ала
ёсюб джетерле да, тамбла сорурла:
Кавказгъа нек кетмеген эдик къалгъанла
кетген заманда деб. Не джууаб берирсиз
алагъа? Дуния былай турмаз. Халкъны
кёбюсю кетиб, кесигиз къалсагъыз –
былайда да бырнак эте башларла. Таб
аллай кюн келирге да болур, сизге
къыргъызы, къазахы, ёзбеги да
«джуртугъузгъа барыгъыз» деб айтырла,
бырнак этерле. Эл тёгерек болса –
тёгерек бол, эл зугул болса – зугул бол.
Айырылмагъыз халкъдан. Бюгюн джуртха
къайытыргъа излемегенни, дуния малны
джуртдан ёрге салгъанны – чёб чакълы
сыйы боллукъ тюлдю. Артда
сокъуранырсыз, алай а сизге бюгюнча,
кърал болушлукъ этиб, эшелонлагъа
джюклеб, артха къайтармаз. Аны себебли
чайкъалмагъыз – анда къабырлада
ата-бабаларыбыз огъуна тынгысыз болуб,
сакълай болурла. Къуралыгъыз джамагъат
– джандет эшиги ачылгъанча, джуртха
къайытыргъа мадар чыкъгъанды. Энди ол
эшик ачылгъаны бла хайырланмасакъ,
артда эшигибиз джабылыб къалыргъа да
болур.
- Тюз айтаса. Былайда къаллыкъ джокъду.
Халкъ гюрюлдеди. Ыйыкъны аягъында эл
кёлтюрюлдю. Джагъафар, дагъыда талай
юйюр орунларындан тебмей къалдыла.
Совет кърал чачылгъандан сора, анда
къалгъанлагъа къыйын кюнле
башланнгандыла. Алай а, терслик
кеслериндеди. Джагъафарчаладады. Аланы
джазыкъсыныу джокъду, джангыз
сабийлери къыйналгъанлары аманды. Аны
себебли, гюнахсыз сабийлени хатерлерин
эте, Азияда тургъан талай минг адамны
да бюгюн Джуртха кёчюрюуню-къайтарыуну
мадарларын кёрюрге керекди.
ЭКИНЧИ БАШЫ
(СЮРГЮНДЕН КЪАЙЫТХАНДАН СОРА)
1
Сюргюнде тургъан халкълагъа эм уллу
къууанч Сталинни ёлгени болду. Ызы бла
Берияны ёлтюргенлеринде, «ох-ох» деб,
кёл кенгдирдиле. «Бизни кёчюрген итле
ёлдюле эселе, Джуртубузгъа къайытыргъа
джол болур» деб, халкъны кёлюнде умут
тууду. Алай а, халкъны къозгъала
башлагъаны Совет Союзну Коммунист
партиясыны 20-чы съездинден сора эди.
Анда Никита Хрущевну Сталинни юсюнден
доклады, къаллайла джайылды эсе да,
джайылды. Къагъытда кёрюб окъумасала
да, аууздан ауузгъа айтыла, халкъ
ичинде белгили болду. Артыкъсыз да,
Хрущевну Сёзюнде сюргюннге тюшген
халкъланы хакъындан айтылгъан джерни
азбар айта эдиле. Ма Хрущевну 1956 джыл
февралны 25-де КПСС-ни 20-чы съездине
этген докладындан ол юзюк:
«...Джолдашла! Башха фактлагъа да
къарайыкъ. Совет Союз кёб миллетли
къралны юлгюсюдю – бизде кертиси бла
да халкъланы арасында шохлукъ, тенглик
барды.
Алай а, Сталинни башламчылыгъы бла
этилген джийиргеншли ишле – Совет
къралны миллет сиясетини ленинчи
принциплерин теблеудю. Сёз, туугъан
джерлеринден халкъланы толусу бла –
коммунистлени, комсомолчуланы да –
барын, терс-тюз айырмай, сюрюлгенлерини
юсюнденди. Къазауат заманнга керек
болуб да этилмегендиле ол сюргюнле.
Сёз ючюн, 1943 джылны аягъында –
къазауатны базманы Совет Союзну
джанына дженгнгенден сора, бютеу
къарачайлыланы джашагъан джерлеринден
кёчюрюр оноу этиледи. 1943 джыл декабрны
аягъында къалмукълуланы да барын
Къалмукъ автоном республикадан
сюредиле.
1944 джыл аллай къыйынлыкъ чеченлиле бла
ингушлулагъа джетеди – кеслерин
кёчюрюб, Чечен-Ингуш автоном
республиканы къурутадыла. 1944 джыл
бютеу малкъар халкъны Къабарты-Малкъар
автоном республикадан узакъ джерлеге
сюредиле, республикагъа уа Къабарты
автоном республика атайдыла.
Украинлылагъа сюргюн этилмегенини
чуруму – ала кёбдюле, барын кёчюрюр
джер джокъду. Ансы, аланы да сюрлюк эди
ол. (залда къозгъалгъан, кюлген
тауушла).
Бир къауум адам ючюн джууаблылыкъны
бютеу халкълагъа кюреу – сабийлеге,
тиширыулагъа, къартлагъа,
коммунистлеге, комсомолчулагъа –
барына азаб джетдириу, ол
марксист-ленинчи къой, джангыз бир тюз
адам да башына сыйындыралмаз бир
зулмуду...».
2
Хрущевну бу Сёзю сюргюнде тургъан
халкълагъа джетгенден сора уа,
къыйынлы халкъладан делегацияла
Москвагъа джюрюй башладыла.
You have read 1 text from Karachay-Balkar literature.
Next - Тёрт Китабдан Къуралгъан «Къазауат» - 33