Latin

Тёрт Китабдан Къуралгъан «Къазауат» - 24

Total number of words is 3557
Total number of unique words is 1672
36.1 of words are in the 2000 most common words
51.9 of words are in the 5000 most common words
60.0 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
- Менми? Немес шпионнга санайдыла мени.
Тюйюб, болмагъан затланы айтдырыргъа
излейдиле. Кесинг билесе, джесирде
болгъанлагъа ышанмагъанларын. Сени уа
не ючюн джыйгъанла бери?
- Тюзюн айтханым ючюн. Халкъ тургъанлай,
Сусловгъа тюзюн айтханым ючюн.
Мени ангыламагъанымы кёрюб, Мудалиф
хапарны толусу бла айтыргъа джарашды.
- Сентябрда партияны Ставропол край
комитетини Пленумунда эдим. Биринчи
секретар Суслов бек хылымылы сёлешди.
Апрел айда «къарачайлыла ишде, фронтда
да джигерлик, джигитлик кёргюзедиле»
деб сёлеше эди. Энди уа «къарачайлыла
партизан джюрюшню къурутхандыла,
немесле джанлы болгъандыла, душманны
Кавказ ауушлагъа ийгендиле, энтда
таулада джашыныб, бандитлик ишле бла
кюрешгенле кёбдюле» деб, ёкюре эди
трибунадан.
Кесинг билесе, адамны тутардан алгъа,
анга къаллай къара джагъыучуларын.
Крайны башчысы сау бир халкъны сёгюб
сёлеше эсе уа, ахыры не бла бошалыргъа
боллукъду?
Аны себебли, мен сёз алыб. Ачыкъ айтдым:
- Джолдаш Суслов, апрел айда сиз
Сталиннге билдиресиз: «къарачайлыла
сюйген Ата джуртларын душмандан
азатлай, джанларын-къанларын аямай
кюрешедиле». Къарачайлыла ол сёзлени
«Ставропольская правда» газетни 1943
джыл апрелни ючюнде чыкъгъан
номеринде окъуб, ёхтемлене эдиле.
Энди не болуб къалды да къарачай
халкъны былай терслер ючюн?
Къарачайлыла фронтлада джигитлик
кёргюзте, алгъынча къазауат эте
шойдула; къысха заманны ичинде, немесле
чачхан колхозланы, совхозланы ызына
сюедиле шойдула; фронтха да къолдан
келгенча болушлукъ эте шойдула...
«Къарачайлыла душманны таулагъа иймей
тыймагъандыла» деу а, неге ушагъан
затды? Бютеу къралны юсю бла ётюб
келген немес аскерни, башха халкъла,
совет аскер да тыялмагъан немес
аскерни, бурху къарачай халкъны
къартлары, тиширыулары, сабийлери
къалай тыяллыкъ болур эдиле?
«Халкъны бир къаууму немеслени джанына
кёчгенди» дегенигизни уа къалай
ангыларгъа боллукъду? Къаллай бирди ол
къауум – он, джюз, минг? НКВД билмеймиди
аны? Биледи. Мен да билеме, кърал
къоркъуусузлукъну органлары бла бирге
ол иш бла кюрешеме. Бютеулей да
немеслеге къуллукъ этгенлери ючюн 270
адамны ишине къарагъанды махкеме. Ол
сан къарачай халкъны 0,3% болады. Ол
кесек къауум 1920-чы, 1930-чу джыллада совет
власт тутхан, мюлклерин сыйыргъан
адамладыла. Аланы кёбюсю немесле бла
къачханды, сиз айтханча таулада
джашыныб бандитлик этгенле бардыла,
алай а, ала бармакъ бла санарча аздыла.
Биз аланы къысха заманда думп
этерикбиз. Мен немес оккупацияны
кёзюуюнде партизан бёлекге башчылыкъ
этгенме, немесле кетгенден сора да,
Къарачай областны джангыдан айнытыб
кюрешеме – областда не бола тургъанын
бек иги билеме дегенлигимди.
«Партизан къозгъалыуну къарачайлыла
джукълатхандыла» деу да керти болгъан
ишге келишмейди. Партизан джюрюшню
чачылгъаны – аны башчысы болмагъаны
бла, башсыз къалгъаны бла байламлыды.
Партизан джюрюшге сиз башчылыкъ этерге
керек эдигиз, джолдаш Суслов. Биз а,
партизанла, сизни табалмай, къыйынлыкъ
чекгенбиз. Къайда эдигиз сиз? Сиз а
дагъыстан шахаргъа – Кизляргъа –
къачыб, бугъуннган эдигиз. Башсыз
къалгъан партизан бёлекле да
къырылдыла неда чачылдыла. Партизан
джюрюш болмагъанында къарачайлыла тюл,
сизсиз терс Суслов джолдаш. Гюнахны
башхалагъа кюремегиз, бютеу къарачай
халкъгъа къара джакъмагъыз. Керти
коммунист эсегиз, тюзюн айтыгъыз, этген
терслигигизни башхалагъа кюремегиз да,
бойнугъузгъа алыгъыз.
Мен сёлешиб бошагъаным бла, тутуб
кетдиле. Къагъыб къоярыкъ болурла деб
тура эдим. Сталиннге писмо да
джазгъанма – ёзге аны анга
джетдирмезле. Сусловну тутмасала,
ишинден чыгъармасала, ол башын
къутхарыр ючюн, бютеу гюнахны
къарачайлылагъа кюрерикди. Бизни
халкъгъа бу къазауат кёзюуде уллу
палах джетерге боллукъду.
- Къарачай областны башчылары
халкъларын джакъламаймыдыла?
- Огъай, областны башчысы Сусловну
адамыды. Сусловну тилеги бла, аны
къазауатдан къайтарыб, областха башчы
этгендиле. Башында не айтсала, ол аны
этеди, этерикди. Аны къолу бла Суслов
бизни халкъдан бошаргъа башлагъанды.
Сабийле, тиширыула, къартла, сакъатла
ачыргъа боллукъдула. Эркишиле
къазауатда кърал ючюн джан бере, кърал
да джакъсыз халкъны душман кёре –
ахыры не бла бошалыр, билмейме.
- Халкъны къырыб къоярламы дейсиз?
- Огъай, халкъны джуртундан сюрюрле деб
къоркъама. Алай сагъыш этдирген затла
бардыла.
Андан сора мен Мудалифни кёрмедим,
чюнкю, экинчи кюн мени башха джерге
кёчюрдюле. Артда мени Микоян шахаргъа
келтирдиле, башха тутмакъла бла
бетлешдирир ючюн. Джолда, таблыкъ
тюшюб, къачыб къутулдум. Башына
«чынгылдан кетгенди» деб билдирген
болур эдиле – ансы мени излеген
болмады. Андан бери кюндюз ит, кече бёрю
болуб айланама. Биргеме кесимча талай
насыбсыз да барды. Халкъыбызны
кёчюргенлерин-сюргенлерин кёрюб
турдум – алай а, болушур кюч къайда?
Бары да бираз тынгылагъандан сора,
Джанболат Далхатха сорду:
- Сен былайда къалыргъа нек излейсе?
Орта Азиягъа барыб, анда адамларынгы
табыб, алагъа болушургъа кюрешсенг иги
болмазмы?
- Тюз айтаса, ёзге болгъан иш билинир –
НКВД мени табмай къоймаз. Чалдышда
ёлгенден эсе, Бёрюкъан бла таулада
болсам иги болур. Къабырларыбызгъа
кишини тийдиртмесек – ол да ишди.
- Эшта, энди сын ташларыбызгъа тийген
тохтарыкъ болур.
- Джанболат, мени санга тилегим барды.
Арбалары бла къабырладан сын ташланы
келтиргенле, сын ташланы ызына
элтсинле. Алай этмеселе, ангылат
алагъа, ёлгенлерибиз ючюн дерт
джетдирликбиз. Ата-бабаларыбыз
къабырдан туруб, кеслерин
джакълаялмазла, ол борч бизникиди.
Джанболат, башын чайкъай, къарады
Бёрюкъаннга.
- Къыйналма, мен кесим элтирме сын
ташланы къабырлагъа.
- Огъай, Джанболат, келтиргенлерича,
ызына да элтсинле. Бизни юйлерибизде
джашай эселе, джашасынла,
къабырларыбыз бла уа ойнамасынла.
- Болсун, мен алагъа айтырма, джангыз, ол
заманда сизни бла байламлы болгъаным
белгили болуб къалмазмы?
- Ала алай сагъыш этмезча, айта билликсе
сен.
- Хоу, айтыр зат табарма, мени къайгъылы
этген – башхады. Тамбла мен НКВД-ни
район бёлюмюне барлыкъма, Железный
джолдашха. Ол уучулагъа (НКВД-ни таша
къуллукъчуларына) - Ермак бла Гогиягъа
– юч адамны ёлтюрген бандитни башын
кесиб келтиригиз деб, бир ыйыкъ болджал
бергенди. Мен а келеме да, айтама анга:
уучуларыгъыз да, эки тюз адам да
ёлтюрюлгендиле. Аны не айтырын, не
этерин билген къыйынды. Мени тутаргъа
болур. НКВД-ни бёлегин алыб, мени да
джол уста этиб, сизни излерге да болур.
- Да сен, Сусанинча, аны чегетни
теренине бир киргизтчи, биз анга тюбей
билирбиз.
- Огъай, Бёрюкъан, мен не Мадинаны, не
элде адамларымы НКВД-ни чалдышына
тюшерлерин излемейме. Сен айтханча
этсем, ала бары да тутуллукъдула. Аны
себебли, не бек излесек да, биз сизни
табалмаз джерледе болугъуз.
- Кечеги оноу тамблагъа джарамай да
къалыр. Сагъыш этербиз. Далхат бла мен,
танг къаралдысы бла кетерикбиз.
- Болсун. Мадина орунларыгъызны
джарашдырсын. Биргегизге алыб кетерча,
кёбюрек азыкъ да хазыр этер. Дагъыда
айтырым: бизни юйню кёз туурагъызда
тутугъуз. Мен тамбла къайытмасам,
бирсикюн да къайытмасам – сора
Мадинаны былайдан къоратырсыз.
5
- Джолдаш Железный, мен сизге осал
хапарла келтиргенме.
Железный къаш тюбюнден къарады анга:
- А сен билемисе, бурун аман хапар
келтиргенлеге патчах не этгенин? Ёзге
мен патчах тюл, заманла да – башха. Айт,
не къуугъун барды?
- Тюнене ингирде элни тёгерегине
айланыб келе, Гогиягъа къайыта барайым
дедим. Къычырыгъыма киши чыкъмады,
эшикле уа – ачыкъ. Арбазгъа киргенимде
эки ташчыны ёлюклерин кёрдюм – ала сын
ташла бла арбазны тёшей тургъандыла. Юй
джабыкъ эди. Къонакъ юйге кирсем –
Гогия да, Ермак да, итлери да ёлюб.
Железный секириб туруб, ары-бери
джюрюб башлады. Сора, Джанболатны
аллында тохтаб, анга эрши тукъум
къараб, сорду:
- Айталлыгъынг бумуду къуру?
- Арбазда дагъыда бир кесилген баш бар
эди.
- Кимни башы? Ала бир бандитни
табхандыла сора.
- Алай болса эди. Документле ол башныкъы
эселе, ала бандитни тюл, фронтчуну
башын кесгендиле. Ол Нарсанада
джараларын бакъдыра тургъан аскерчи
болгъанды. Ма ол документле.
Джюздандагъы сурат да, ол баш да
бир-бирине шашмай ушайдыла.
- Бизни таша уучуларыбыз башкеследиле,
бандитледиле дергеми излейсе?
- Мен кёргеними айтама.
- Кёргенинг бла бери нек келмединг?
- Кечеми? Быланы ёлтюргенле мени да
ёлтюрюрге боллукъ эдиле. Андан сора да,
кече сизни тынчлыкъсыз этерге
излемедим.
Железный телефоннга джабышды.
Джанболат сын къатыб, тынгылайды.
- Госпиталны тамадасымысыз? НКВД-ден
Железный. Сизде саулукъларына къарата
тургъан аскерчиле бары да
орунларындамыдыла? Къалайды аланы
тукъумлары? Не замандан бери джокъдула?
Ашхы. Сизни тынгысыз эте турлукъ
болурбуз. Заман алайды.
Железный телефон чолпуну орнуна салыб,
Джанхотха бурулду:
- Бу атла – Далхат, Харун – сизге джукъ
айтамыдыла?
- Ол баш Харуннукъуду. Мен сизге берген
документледе Харун эсе. Далхатны ким
болгъанын а билмейме.
- Соруу: Харун не эте эди сизде?
- Бизде Харун деб киши болмагъанды.
Уучула аны башха джерде ёлтюрюб, башын
а, кесиб, биргелерине алгъандыла –
сизге келтирир ючюн. Мен ангылагъан
алайды.
- Не излей болур эди таулада Харун?
Тёгерек бандит, къоркъуулу, ол а –
джангыз кеси. Госпиталгъа келген эсенг,
тур госпиталда. Аджалы чакъырмагъан
эсе, не бар эди таулагъа илиниб. Ол бири
уа, Далхат, къайдады экен? Быланы
ёзданларына-биографияларына къараргъа
керекди. Бу ишни Жорагъа буюрайым.

Далхатдан эсе кеси кеси бла сёлеше,
телефон этеди джер-джерге, буйрукъла
береди. Эм ахырында Далхатха къараб,
тохтады:
- Сейир тюлмюдю, тёгерекде болгъанны
ёлтюредиле, сеннге уа тиймейдиле.
- Бюгюн, тамбла болса да, манга да
джетрик болур кёзюу.
- Сен билгенден, къаллай бир болурла
ала?
- Мени оюмум – эки-юч адам болурла.
Кёбюрек болсала, тауушлары бегирек
чыгъар эди.
- Тауушлары андан бек къайры
чыгъарыкъды – ючеуленни къабырлада
ёлтюрселе, тёртеуленни да салыб келиб,
элде къакъсала.
- Уучула къабырла бла кюрешмеселе, ала
адам ачытырыкъ болмаз эдиле.
Бусагъатха дери кёрюннген да этмей
эдиле. Аланы къозгъагъан Гогия бла
Ермак болгъандыла.
- Къозгъа, къозгъама – абрекле бардыла.
Алаймыды? Алай эсе, аланы къурутургъа
керекди. Мен тамадалагъа не айтырыкъма?
Бандитле тюз адамланы да, НКВД-ни
къуллукъчуларын да ёлтюредиле, биз а
джукъ эталмайбыз. Былай айтсам, мени
чалдышха джйыб, къагъыб къоймазламы?
Огъай, ёлюрге сен да сюймейсе, мен да
сюймейме. Бу къара ишле бары да сени
элингде бола турадыла. Сени джанынга да
барды къоркъуу – кърал джанындан да,
бандиле джанындан да. Алай эсе, заманны
тас этмейик. Джолда оноу эте барырбыз.
Он аскерчини биргеме алсам джетерми,
огъесе, кёбюрекми алайым?
- Бир джюз алыб, иги адамыча тинтерми
эдик тёгерекни?
- Огъай, алгъа тахсачы къауум бла
барайыкъ да, болумгъа бир къарайым.
Ёлюклени да къоратайыкъ. Артда
башындан не айтсала да кёрюрбюз. Алай а,
болумну айта барайым. Сен арбазда
сакъла мени. Бу баш бла документни
юсюнден айтмай амал джокъду.
6
Кёчгюнчюле джашагъан элге
джетгенлеринде, эл башчыгъа тюбедиле.
Железный талай соруу берди:
- Бандитле тынгысыз этемидиле?
- Бар-джокъ эселе да, биз аланы
кёрмейбиз.
- Алай а, айтма. Тюнене ала тёрт адамны
ёлтюргендиле, экиси сизни элден
ташчыладыла.
- Къалай? Кёб болмай бизни элден
ючеуленни ёлтюрген эдиле, энди
экеуленни. Ала мени хоншуларым эдиле.
Сын ташлагъа тиймегиз деб, айтыр
керекли къалмадым. Тынгыламадыла.
Ахыры не бла бошалгъанын кёресиз.
- Адамланы, арбаланы да хазырла –
ёлюклени бери келтирирге керекди.
Дагъыда эки кючлю ат джегилген бир арба
керекди – уучуланы ёлюклерин районнга
элтирге. Ёлюкле Гогияны арбазындадыла.
Биз ашыгъышбыз, адамларынгы сен да
ашыкъдыр.
Гогияны юйюню аллында атладан тюшдюле.
Джанболат бла Железный арбазгъа
кирдиле, къалгъанла орамда тохтадыла.
Эки ташчы биягъынлай джата эдиле
уюгъан къанларыны юсюнде. Уучуланы
ёлюклери да тура эдиле. Харунну башы уа
джокъ.
Железный Джанболатха бурулду:
- Къайда ол сен айтхан аскерчини
кесилген башы?
- Эслемейме, не эсе да.
- Баш бармы эди, джокъму эди?
- Ийнанмаймысыз? Документлерин сизге
бердим да.
- Да сора, къайры думп болду да ол?
- Билмейме, алай а башны кёзюм бла
кёрген эдим. Таб, документде сурат бла
тенглешдириб да къарагъан эдим.
- Энди, уучула таулада тюртюлген
гюнахсыз адамланы башларын кесиб,
«бандитни башыды» деб, ачха алыб
тургъанларына шагъатлыкъ джокъду.
- Сиз билесиз да, ала сизге ненча баш
келтиргенлерин, сиз да ненча ачха
саугъа этгенигизни. Ким тинтгенди –
ала бандитлени башларымы эдиле, огъесе,
тюз адамланыкъымы?
- Аны билген къыйынды. Баш болса уа, иш
ачыкъ боллукъ эди.
- Иш ачыкъ боллукъму эди – къайдам,
ёлген уучула бир сёз айтмазла энди.
- Билемисе, мен не сагъыш этгеними?
Барын ёлтюрген бандитле, башха тиймей
кетгендиле. Артда артха къайытыб, башны
алгъандыла. Башны нек алмагъан болур
эдиле алгъа? Сейир тюлмюдю?- Железный
Джанболатха къарады.
- Къаллай болса да бир джаныуар алыб
кетген болурму?
- Болур, ёзге джаныуар башхалагъа нек
тиймегенди?
Железный бла Джанхот юйге кирдиле.
Гогияны бютеу затларын бир джерге
джыйдыла.
Ермакны юйюне барыб, аны
хабур-чубурларын да бир-бири юсюне
къаладыла.
Арбала да джетдиле. Ёлюклени,
хапчюклени да арбалагъа къалаб,
ташчыланы кёчгюнчю элге, уучуланы да
НКВД-ни район бёлюмюне ашырдыла. Эки
аскерчини да, алагъа сакълауул этиб
ашырды Железный.
Къалгъанла адамла союлгъан джерде
тохтаргъа излемей, Ермак джашагъан
юйге кёчдюле. Железный кюнбетлени,
къаяланы, чегетлени тинтиб тамбладан
башларгъа оноу этди.
- Атланы арбазгъа киргизтигиз. Аш
салыгъыз. Кесигиз юйде тынчайыгъыз.
Къараууллукъну уа унутмагъыз.
Бир-биринги ауушдура, чыгъарсыз
тангнга. Мен, орунбасарым Петр эмда
Джанболат къонакъ юйде къаллыкъбыз.
Фролов, къарауулгъа тамада сенсе. Сакъ
бол.
Джанболат чекистле-уучула ёлтюрюлген
къонакъ юйде кече къалырга излемеди.
Бютеу ода къан ийис этгенча кёрюне эди.
Аны себебли, Железныйге айтды:
- Мени юйюмде кече къалырмы эдик?
Сёлешир затла да бардыла, тамблагъа бир
план да джарашдырайыкъ.
Джанболатны сейирсиндире, ол дженгил
огъуна «болсун» деди.
Къытмирни чабханына юйден Мадина
чыкъды да, Джанболатны башха эркиши бла
кёрюб, джунчуду. Джанболат аланы
танышдырды:
- Мени юй бийчем Тамара. НКВД-ни район
бёлюмюню тамадасы Феликс, барыбыз да
анга джолдаш Железный деученбиз.
Иги ауузланнгандан сора, кеслери энчи
къалыб, бандитлени къалай
табарыкъларына оноу эте башладыла.
Железный айтды:
- Билемисе, ол башны сагъынмай
къойгъаныбыздан игиси болмаз. Аны
юсюнден тюнене башына билдиргенимде
аланы айтханлары: уучуланы ёлтюргенле,
аланы аман кёзден кёргюзтюр ючюн, ол
башны да кесиб, келтириб, алагъа атыб
кетген эселе уа?
Алай болургъа да боллукъду да –
бандитледе бетми барды?
- Алай болургъа да болур. Ёзге адам баш
кесиучюле уучула эдиле. Мен кёрмеген
бандитлени ала кёрюб, башларын къалай
кесе болур эдиле? Уучула келтирген адам
башла бандитленики болгъанына бир
шагъатлыкъ бармыды? Тюз адамланы –
аскерчилени неда туристлени ёлтюрюб
тургъан эселе уа?
- Не турист хапар айтаса? Къазауат
баргъан сагъатда не туризмди ол.
- Нарсана госпиталдан аскерчиле уа?
- Ма ол затны да тинтерге керекди. Не
излей эди Харун таулада, аны башын
кесиб, Гогияны арбазына атхан да ким
болду. Бир бандитни джаны саулуай
туталсакъ – биз анга тюзюн айтдыра
билир эдик.
- Уучуланы ишиди ол дерге уа излемейсиз?
- «Аллай болмагъан оюмну башынга да
келтирме» дегендиле тамадала.
- Аскерчини документлери уучуланы
хурджунларына къалай тюшдю да?
- Бу сёзню къойдукъ. Тамадала бизден иги
биледиле.
- Ол да алай болсун. Сын ташлагъа уа не
оноу? Аланы арбаздамы къоябыз, огъесе,
ызларына, къабырлагъа элтдиребизми? Ол
сыйсызлыкъны кёлтюрмей, от ачхандыла
бандитле, ансы ары дери бир да кеслерин
билдирмей эдиле.
- Сен алай сагъышмы этесе, огъесе, сени
да муслиман джюрегингми ауруйду сын
ташлагъа? Мен а къабырланы башы-тюбюне
айландырайыкъ дейме. Ол заманда, иш сен
айтханча эсе, ала биягъынлай от ачарла,
ол заманда биз аланы ызларындан
тюшербиз.
- Таб оноу тюлдю бу. Биз аланы
ызларындан тюшгюнчю, бизни талайыбызны
да ёлтюрюб, тас болуб кетерле.
- Къалай дейсе да сора?
- Сын ташланы элчиле келтиргенлерича
ызына элтсинле. Ол заманда бандитле
биягъынлай тынч болурла. Чегетде, тауда
джашына эселе, джашына берсинле.
Джаныуарла да джашайдыла, джашасынла
ала да. Бурунларын бери кёргюзтселе уа,
къурутурбуз.
- Не эсе да мен сени иги ангылаялмайма,
Джанболат. Ала бурунларын кёргюзтген
къой, адамларыбызны ёлтюргендиле.
- Хоу, ол алайды. Джангыз, сын ташла бла
кюрешмеселе, ала да кишини ёлтюрлюк
болмаз эдиле.
- Ала бла сёлешгенча, ичлерин билгенча
айтмаймыса?
- Мен ала бла сёлеширча тюлме, мен аланы
къылыкъларын билеме да аны ючюн
сёлешеме былай. Алай а, сиз къалай
десегиз, этеригибиз алайды.
- Да сен аланы къылыкъларын биле эсенг,
аланы табар ючюн, тутар ючюн не, не амал
этерге керекбиз? Не амал этейик аланы
чегетден чыгъарырча?
- Джукъ да этерге керек тюлдю. Джангыз
сакъларгъа керекди – ач бола тебреселе
кеслери чыгъарыкъдыла кёлеккеден.
- Сеннге тынгылайма да, Джанболат, бир
оюмгъа келеме: аланы излерге
къоркъгъан этесе, неда, аланы
тутулурларын излемейсе.
- Мен кёлюмдегин айтдым. Мен
къоркъмайма – бандитлени къурутургъа
керекди. Алай а, къалай? Бармыды башха
таб вариант?
- Мен башына не айтайым? «Бандитле бизни
адамланы ёлтюредиле, биз не этерге да
билмейбиз» десем, не боллугъун
билемисе?
- Да къалай табайыкъ аланы? Чегет
уллуду. Къаялада дорбун кёбдю. Излейик,
бир джукъгъа тюртюлюб къалыр эсек а.
- Тамбла эртден бла башлайыкъ ызлаб. Сау
тангнга.
- Сау тангнга.
7
Далхат Харунну башын артмагъына салыб,
алыб келеди. Бёрюкъан сорду:
- Харун сеннге айтмагъанмы эди къайсы
элден болгъанын?
- Къая Тюбю элденме дей эди.
- Бусагъатда ол элде киши джашамайды –
кёчгюнчюле да унамагъандыла ары
барыргъа. Бизни элден эсе, мийикде
орналгъан элди, чегет ичинде. Харунну
юйю къалайыракъда болур эди экен?
- Бизни юй элни баш джанындады, Учхан
сууну джанында дей эди. Къаядан чынгаб
келген суудан ичерге бек ашыгъа эди
зауаллы. 21 джыл бола тургъан джаш эди да
кеси да.
Биразны тынгылаб бардыла. Сора
Бёрюкъан айтды:
- Бизни къош да ол джанындады. Аны
тёнгегин анда табыргъа да болурбуз. Ол
заманда башында тёнгегине салыб,
асрарбыз.
Ала Къая Тюбюне джетерге, танг иги
джарый башлагъан эди.
- Илгенме, былайда бёрю болгъан итле
бардыла. Кёбюсюн ургъандыла, сау
къалгъанла да джетишедиле. Не ашайла,
къалай джашайла – билмейме, ёзге
джыйын-джыйын болуб, башчы айырыб, алай
джюрюйдюле. Джыйын джанлы да къоркъады
аладан. Басхан парийлени билесе кесинг.
Ким биледи, халкъ къайытса, джангыдан
къошчу итле болуб кетерлеми, огъесе
бёрюлей къалыбмы кетерле.
Былай лахор эте, Харунну юйюне
джууукълашдыла. Джарыгъан эди.
Арбазгъа кирирге тебредиле, алай а, ит
хырылдагъан тохтатды аланы.
Герохларындан къолларын
айырмагъанлай, ауур къабакъ эшиклени
аз тебериб, арбазгъа атлагъанлары бла
сын болдула: башсыз тёнгек джата эди,
къатында да, сакълауулча, мазаллы
басхан парий. Азауларын кёргюзтюб,
джалкъасын тургъузуб,
хырылдагъанындан, джаны саудан ол
ёлюкню бермезлигин ангыладыла.
- Юсюбюзге чынгаса, уругъа керек
боллукъду,- деди Бёрюкъан.
Ол айтханча болду. Итни ёлтюргенден
сора, ёлюкге джууукълашдыла. Ол Харун
эди – аскер кийиминден таныды аны
Далхат. Ит ёлюкге тиймеген эди –
сакълаб тургъан болмаса. Бир да
ажымсыз, джыйысы анга билдирген эди ол
Харун болгъанын. Ма аллай итни
ёлтюргенлерине да къыйналдыла.
Бёрюкъан агъач бутакъладан сал агъач
этиб, Харунну къабырлагъа элтдиле.
Къабырлада юйчюкде темир таякъла,
кюрекле алгъынча тура эдиле, ала бла
дженгил огъуна къабыр къазыб, дууа
этиб, тёнгегине башын да джарашдырыб,
адетдеча асрадыла. Баш, аякъ джанын да
ташла бла белгилеб, ашыгъыш кетдиле –
тёгерек джарыгъан эди, кимни болса да
кёзюне илинирге боллукъ эдиле.
8
Ала биринчи къошха (базаларына алай
айта эдиле) джууукълашханларында,
алагъа таууш этиб, бир сауутлу-сабалы
джаш къатларына келди. Саламлашыб,
аскердеча, болумну Бёрюкъаннга
билдирди:
- 12 атлы Далхатны юйюню къатында. Тёрт
ёлюкню юч арбагъа джюклегендиле. 2
аскерчи бла 8 тюз адам джолгъа
атланнгандыла. Кесигиз къараргъа
излеймисиз?
Бёрюкъан аскер кёзюлдреуюк бла
къарады.
- Хы, алайды. Кёзюгюзню айырмагъыз
аладан. Къалгъанла къошдамыдыла?
Бир элли атламдан аланы тохтатдыла.
«Келдик»,- деди Джанболат. Сынамлы
аскер тахсачы Далхат да джер юйню
аллында тургъанларын энди эследи. Алай
эсленмезча этген эдиле аны. Къарауул
эшикни ачды да, тар басхыч бла энгишге,
джер тюбюне тюшдюле.
Ичиндегиле ёрге туруб, уллу сый бере,
саламлашдыла Бёрюкъан бла. Джангыз
экеулен орунларындан тебмедиле. Алгъа
атлаб, ала бла кеси саламлашды
Бёрюкъан. Далхат бла да саламлашдыла,
ёзге бираз ишекли къарай. Далхат а, асры
сейирсиннгенден, джукъ айталмай
къалды: аллында сюелген Къылыч эди –
биринчи дуния къазауатны джигити, 1920
джыл Къарачайда
къозгъалыуну-восстаниени башчысы. Аны
къатында сюелген да Къылычны къарнашы
Аслан эди – Къарачайда 1930-чу джыл
восстаниеге башчылыкъ этген адам.
Далхатха кеслерини адамгъача
къарадыла. Юч къарнаш анга сый
бергенлерин кёре, къалгъанла да рахат
болдула. Далхат НКВД-ни эки уучу итин
эмда эки ташчыны ёлтюргенин айтханында
Бёрюкъан, Къылыч аны имбашларындан
къучакълай, айтды:
- Джандетге джол ачыкъды сеннге. Джангы
Ай бла джулдузну теблерге излегенлеге
кечмеклик джокъду.
Кеч бола башлагъан эди. Алгъаракъ
тышына чыгъыб кетген Бёрюкъан бираздан
къайытыб, кёргенин айтды:
- Аскерчиле Далхатны юйюндедиле,
башчылары – мен аны Железный болгъанын
таныдым – Джанболат бла бирге
Джанболатлагъа кирдиле.
- Хы, энди рахат ушакъ этерге боллукъду.
Кече къарангысында джангыз бир ит
бурнун сукъмаз былайгъа,- деди Къылыч.
– Алай а, алгъа Аллах бергенден бир
бисмилля этейик.
Аллах а чомартлыгъын кёргюзтдю.
Бёрюкъан Мадина берген азыкъны барысын
артмакъдан чыгъарды. Эт шорпасы бла,
гырджын, айран. Ауузланыб, Мадинагъа да
Аллахдан игилик тилеб, сёзге кёчдюле.
Къылыч къалгъанланы Далхатха
танышдыра башлады:
- Ма бу деу джаш Къанаматды, ол абрек
Къанаматны туудугъуду. Анасы гюрджю
тиширыуду, джаш кеси да гюрджю тилге
устады. Аны къатындагъыла – Гапалау,
Баракъ. Ала башха-башха ёзенледендиле.
Баракъ 1920-чы джылладан бери биргемеди.
Гапалау Аслан бла 1930-чу джылгъы
восстаниеден сора къошулгъанды.
Къанаматны 1937 джыл тутуб, 10 джыл
тутмакъ азаб берген эдиле. Терслиги –
колхоз джыйылыуда «гюнахсыз адамланы
тутуб, къурутуб барадыла» дегенди.
Тутуб, тюрмеге элтген сагъатда, эки
конвоирни да ёлтюрюб, къачыб
къутулгъанды. Кеси да джаралы болгъан
эди. Насыбына, чегетде бизге
тюртюлгени. Ма буду бизни «аскерибиз»,
НКВД чегетледе, таулада джюз, минг
бандит барды деб, ётюрюкню джайса да.
Далхат, алгъын илму-излем институтда
ишлеген алим адам, сорду:
- Къылыч, сизге тюбегеним башха джаны
бла да иги болду. Мен бизни ёмюрде
Къарачайда болгъан ишледен тюзюн
джазар акъылым болуб, материал
джыйгъанлай тургъанма. Сиз аз санлы
къарачай халкъны къозгъаб, восстание
этдирген адамсыз. Уллу Россияны къанда
джюздюрген большевик властла, бурху
Къарачайны думп этиб къояргъа да болур
эдиле. Алай болмагъаны насыбыбыз.
Экинчи сорууум да – тышына кетиб нек
къалмагъансыз? 1920-чы джыллада Гюрджюню
юсю бла тышына кетерге мадар бар эди.
1943-чю джыл да – немчала бла кетерге
боллукъ эдигиз.
Къылыч биразны тынгылаб туруб, айтды:
- Мени патчахлыкъ Эресейге аскер антым
барды. Тизиминде Къарачай да болгъан
Эресей ючюн, мен къазауат этерикме.
Алай а, къарнаш къарнашны ёлтюрген
граждан къазауатха мен къошулмагъанма,
къошуллукъ да тюлме. Большевиклени
къанлы оюнлары манга керек тюлдюле. Сен
джашса да, ол кёзюуню иги биле болмазса.
Большевикле бизден къарачай полк
къураб, тегей элни, къазакъ станселени
бизни къолубуз бла тюб этерге излеген
эдиле. Айтханымча, Эресейге тыш джау
чабса, ёрге турургъа боллукъма. Хоншула
бла уруш этгенден а Аллах сакъласын.
Большевикле кюч бла бизден аскер
къураб, большевик джорукъгъа къаршчы
болгъан хоншула бла уруш этдирирге
излей эдиле. Биз бойсунмадыкъ,
бойсуннган къой – саут-сабабызны
хоншулагъа къаршчы тюл, большевиклеге
къаршчы бурдукъ. Башха мадарыбыз джокъ
эди. Не большевикле айтханны этиб
къазакъ станселени кюйдюрюрге керек
эдик, неда, бойсунмай, Къызыл Аскер бла
уруш этерге тюшерик эди. Гюнахсызланы
ёлтюргенден эсе, кесибиз ёлюрге таукел
болдукъ. Тау кюртлени юзген биринчи
чурум бу эди. Башха чурумла да бар
эдиле.
Большевикледе адет эди – къайсы
халкъны да къауумлагъа бёлюб,
бир-бирине юсдюрген. Эресейде
этгенлерин Къарачайда да этерге
изледиле. Алай а, бизде, Эресейдеча, бек
джарлыла бла бек байла джокъ эдиле. Ол
заманда тебредиле къазыб – кимни
ата-бабасы, кимни ата-бабасыны къулу
болгъанды деб. Алай бла да болмады иш.
Бёлалмадыла бизни халкъны байлагъа,
джарлылагъа, къызыллагъа, акълагъа. Ол
заманда дин башчыланы эмда айдынланы
къурутуб башладыла. Алгъыннгы Эресейни
заманында къуллукъда ишлегенлени эмда
патчах аскерде болгъанланы башладыла
тутуб. Бурундан хапарлы, эсли къауумну
тюб этиу джюрюш алды.
«Таулу тиширыуну азатлау» деб,
тебредиле таулу юйюрню тыбырын оюб.
Эркишилени сауутларын-сабаларын
сыйырыу да халкъны къозгъаллыгъын
билгенлеринден эди. Халкъны тебдирген
а – къарачайлыланы къоллары бла
къазакъланы, тегейлилени къырдырыр
ючюн, кюч бла Къарачайдан аскер
джыяргъа кюрешгенлери. 11-чи Къызыл
Аскерни Инкъыйлаб Аскер Советини
келечиси Черемухин бир джюз атлысы бла
джюз къарачай джашны кюч бла кесине
къошаргъа, хоншуланы къырыргъа элтирге
изледи. Мени джюзюм Черемухинни аскер
бёлегин къырыб чыкъды.
Былай бащланды 1920 джыл бютеукъарачай
миллет къозгъалыу. Быллай восстаниеле
бютеу Эресейде да бара эдиле. Къазауат
къыйынлыкъ болгъанын мен биле эдим, аны
себебли Къарачайны аякъ юсюне турурун
да излемей эдим. Ёзге, «къулакъ юзюллюк
болса, чыпчыкъ аягъындан» дегенлей,
болду иш. Къозгъалгъан халкъгъа башчы
болуруму халкъ кеси излеген эди. Ахыры
джарашыу бла бошалды. Келишиуге къол
салгъанла: къарачай джанындан мен эдим,
ол бир джанындан – Къызыл Аскерни
тамадалары бла Инкъыйлаб Аскер Советни
башчылары.
Артда сёзлерине керти болмай,
большевикле халкъыбызны къурутуб
тебредиле. Къаллай бир адам ёлгени,
тутулгъаны белгили тюлдю, алай а ол сан
онла бла тюл, джюзле бла, мингле бла
тергеле эди. Мен кесими адамларым бла
элден кетдим. Джай ала аланы кёбюсю
Гюрджю бла Тюркге кетди. Биз – талай
адам – большевик джорукъ бла ёлгюнчю
кюреширге ант этдик.
Немесле бла уа нек кетерге керек эдим?
Меннге Сталини да, Гитлери да зулмуну
эки бетидиле. Немеслени да билеме –
биринчи дуния къазауатда ала бла
сермешгенме. Сауут бла джерибизге
кирген, бизге къонакъ болургъа тюл, ие
болургъа келеди. Мен не большевиклени,
не фашистлени къуллары болургъа
излемейме. Бир-бирле немесле бла
You have read 1 text from Karachay-Balkar literature.
Next - Тёрт Китабдан Къуралгъан «Къазауат» - 25