Latin

Тёрт Китабдан Къуралгъан «Къазауат» - 15

Total number of words is 3418
Total number of unique words is 1793
32.3 of words are in the 2000 most common words
48.3 of words are in the 5000 most common words
57.1 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
къалгъан интеллигенцияны да къурутхан
эсе, Сталин ленинчи гвардияны да,
революциядан сора байыннган джарлы
элчилени да, совет интеллигенцияны да
биринчи тёлюсюн къырыб чыкъгъанды. Таб,
анга къул болгъанланы да, ишекли болуб,
иги кесегин къурутханды Сталин.
Сталинни террорундан сора, бир да
аязыялмай барады орус халкъ.
Саны джюз миллиондан аслам орус халкъ
былай абызырагъан сагъатда, саны джюз
мингнге да джетмеген къарачай халкъ не
болумгъа тюшгенин кеси сынамагъан
ангылаяллыкъ болмаз.
17
Табигъатда бир джорукъ барды:
кийиклени къарыулулары, онглулары
джанлыдан къачыб къутуладыла;
къарыусузлары уа джаныуаргъа аш
боладыла. Халкъда уа – артыкъсыз да
динден, сыйдан-намысдан хапарлы
халкъда – иш башха тюрлюдю. Халкъларын
джакълай, къоруулай, эм алгъа миллетни
эм маджаллары ёледиле. Халкъларына,
джуртларына атылгъан окъну, башха
мадар табылмаса, ала кёкюреклери бла
тыяргъа кюрешедиле. Джанларын
бергенликге, зулмудан халкъларын,
джуртларын къутхаралмай къалгъанлары
да болуучанды. Алай а, ала инсанлыкъ
борчларына керти болгъанлай
джашайдыла, ёледиле.
1937-чи джыл тауусулургъа, Къарачайда хал
эминадан сорача эди. Балаларын ашагъан
эмеген къатынча, совет власт кеси
ёсдюрген оноучуланы-къуллукъчуланы,
интеллигенцияны огъуна хазнасын
къоймай къурутхан эди; «халкъны
джауларын тутуу» план ала бла толмаса,
къара халкъдан да кереклисича бирни
тута эдиле. Бир-бир къарачайлы
къуллукъчула уа, кеслерини итликлери
бла, планны эки къат, юч къат да
толтурта эдиле.
Ожай бла Халимат не юйде, не эшикде
кечинелмей, ары-бери барадыла.
Артыкъсыз да, Ожай кеси кесин ашайды:
- Огъай, ол 1920-чы джыллада, тюз оноу этиб,
бютеу юйдегими да алыб, Тюркге кетиб
нек къалмагъан эдим. Бу гяуур къралны
халисин билмегенча, неге ийнана эдим,
кимге ышана эдим.
- Къой, киши, джазыудан джукъгъа
кетеринг джокъду. Аллах айтса, джашла
сау-эсен келиб да къалырла. Намаз заман
болгъанды,-деди Халимат, Ожайны юй
бийчеси.
Намазлыкъдан чыкъгъанлай, Халимат
джолгъа къурала тебреди.
- Тутулгъан джашларыбыздан кърал бизге
джукъ айтыргъа унамайды. Халкъ
джюрюучю Бушай аммагъа бир тюбеб
келейим.
- Къоярмы эдинг, ол да бир джахил
къатын. Кёлюбюзню сындырыр бир зат
айтыб къойса, саудан ёлюб къалырбыз.
- Белгисизликден аман зат джокъду.
Шашыб къалыргъа башлагъанбыз. Сегиз
джашынгдан джангыз экиси – Осман бла
Тауас – тауда, ташда бугъунуб, кеслерин
табдырмай турадыла. Къалгъан алты
джашынг тутмакъдадыла. Биринден бир
хапар чыкъса уа. Энди Билгич айтмаса,
къайры барайыкъ, кимге сорайыкъ?
Ожай джукъ да айтмады. Ызындан къараб,
джазыкъсына къалды.
18
Халимат Билгични юйюне киргенинде, ол
намаз къыла тура эди. Намаз къылыб
бошады да, бери да айланмагъанлай
айтды:
- Ай насыбсыз къатын, келдингми. Сени
къууандырырча тюлме, Халимат. Айтма дей
эсенг, айтмай къояйым.
Бушай бери айланыб олтурду да,
Халиматны кёзлерине джити къарады.
Ожайны «ол джахил къатын кёлюбюзню
сындырыр бир зат айтыб
къоймасын»дегени эсине тюшдю
Халиматны.
Олсагъат аны кёлюне келгенни билиб,
Бушай хыныракъ огъуна сермеди:
- Ожай зауаллы кеси кесин алдаб
джашаргъа излей эсе, нек келгенсе сора?
Халимат джунчуду, алай болса да, «айт»
деди.
- Тёрт джашынг – Осман, Тауас, Исса,
Джашар – саудула. Исламны, Умарны,
Муссаны сауланы ичинде эслемейме.
Халиматны бети тюрленди.
- Ёлгенлени ичинде уа эслеймисе аланы?
- Джарлы къатын, сени кёлюнгю джазарыкъ
башха затны айтайым. Исламны, Умарны,
Муссаны да сизге къайгъы этгенлери
болмаса, джангы дуниялары биз
сукъланырчады. Биз да ары тюшсек, «ол
тели Бушай тюз айта кёре эдим» дериксе.
Кёлюнгю джазарыкъ башха зат да айтайым.
Гитче джашынг кёб турмай башына бош
боллукъду. Исса да къайытырыкъды. Осман
бла Тауасны къайда болгъанларын
кесигиз билесиз.
Халимат юйюне ашыкъды. Бу хапарланы
айтханында уа, Ожай чамланды:
- Нени биледи ол джинли къатын. Джашла
келликдиле, Аллах айтса.
Ол кюнден сора, экиси да айырылыб адам
танырча, мугур да, муккур да болдула.
- Я Аллах,- деб тиледи Халимат,- бизге бу
къыйынлыкъны салгъан ибилис къралны,
ибилис джорукъну тюбю бла къурут.
Ожай да «аминь» дегенден ары джукъ
къошмады.
Быллай тилекле, къаргъышла этилмеген
юй болмаз эди уллу къралны ичинде.
1917-чи джылдан 1940-чы джылгъа дери совет
коммунист режим Къарачайгъа не игилик,
не аманлыкъ этгенин бир тюз ёзден
юйюрню – Ожайны юйдегисини юсюнде
кёрюрге боллукъду. Аны сегиз джашындан
тёртюсю – Ислам, Умар, Алий, Мусса –
совет коммунист властны къолундан
джоюлгъандыла. Ортанчы джашлары –
Тауас бла Осман – кеслерин
тутдурмаз-джойдурмаз ючюн
таугъа-чегетге джанлагъандыла. Кичи
джашлары – Исса бла Джашар –
тутмакъдан сау-эсен къайытхандыла.
Исса, Сталин ёлгенден сора, бош
болгъанды башына – 17 джыл тутмакъ
лагерледе туруб. Ожайны юйдегисинде эм
уллу насыбы тутхан кичи джашыды –
Джашар. Бушай амма айтханча, ол
тутмакъдан алты ай да турмай къайытыб,
биягъы ишине джарашады. Алай а,
къазауат аны да джуртундан-элинден
айырады.
Ожай бла юй бийчеси 1943-чю джыл бютеу
халкъ бла бирге джуртдан
сюрюлгенлеринде, къатларында
джашларындан бири да джокъ эди.
Насыблары – келинлери, туудукълары, юч
къызы сабийлери бла Орта Азияда бир
джерге тюшген эдиле. Сюргюнде (1943-1957
джылла) аланы джашауларын башха
китабда джазгъанма. Бусагъатда уа,
1937-чи джыллагъа къайытайыкъ.
19
Халкъны акъыллысын, болумлусун,
эслисин, билимлисин, ётгюрюн, ёхтемин –
айтыргъа, ёзден руху болгъанланы
къурутханында кърал, къулла бла къул
болургъа хазырла къалдыла къуру. «Хакъ,
Халкъ» дей билгенле, дуния намысдан,
ахрат азабдан къоркъгъанла джокъ
болгъанларында, халкъ сюрюуге бурула
башлады.
Халкъны динине, джерине, мюлкюне,
намысына, ич-тыш дуниясына, джашаууна
къатылгъан – ким да болсун – душманды.
Аллай душман эди коммунист совет кърал.
Аз санлы къарачай халкъ, эки кере
(1920-чы, 1930-чу джыллада) башдан аякъ
биригиб, ибилис къралгъа къаршчы
къобхан эди. Алай а, кюч джетмесе, не
этериксе.
1937-чи джыл а Сталин, къралгъа башчылыкъ
этген коммунист партияны толусу бла
ленинчиледен тазалады, ленинчи партия
сталинчи партиягъа бурулду. 1917-чи
джылдан 1953-чю джылгъа дери – Сталин
ёлюб кетгинчи – Сталин башчылыкъ этген
къралны политикасы бир эди: халкъны
башсыз этиу. Ленинни джангы экономика
политикасыны кёзюуюн – ол беш-алты
джылны бир джанына чыгъарсакъ – сау 30
джылны сталинчи совет кърал совет
халкъ бла къазауат этиб тургъанды.
Аллай ишни да ким кёргенди дунияда:
кърал халкъы бла къазауат этген. Ол
кёзюуню сынагъан, ол къызыл эминадан
сау къалгъанланы кёбюсю шагъатлыкъ
этген керти зат: халкъны джауу кърал
кеси эди.
1937-чи джылдан сора, халкъны тутулмай,
ёлтюрюлмей къалгъаны – джанына асры
къоркъгъандан – къанлы Сталиннге баш
ура эди. Зауаллы Джырчы Сымайыл ол
заманны юсюнден джазгъанды:
Чыкъгъанды алгъа экибетлилик,
Аны онг джанына – алдау, ётюрюк.
Тил этиу болду джашаугъа тамал,
Табмайды тюзлюк кёрюнюр амал.
Хар джерде зорлукъ – тюзлюкге
такъмакъ,
Оноучу болгъан – къай ары чакъмакъ.
Акъыл юретген – кеси къысхакъыл,
Халкъымы халы кюн-кюнден такъыр...
Тутулгъанлагъа аман айтхан бла
къалмай, «душманла энтда бардыла» деб,
бир-бирин сёгюб, тил этиб, кюреше эдиле
адамла. Анга шагъатлыкъгъа къанлы 1937-чи
джылны аягъында къарачай газетде
басмаланнган бир джазыуну келтирейик
– къошмай-къоратмай, бир
тынычына-тыйгъычына тиймей,
тюрлендирмей, тургъаныча.

Бютеу дунияны пролетарлары,
бирлешигиз!
КЪЫЗЫЛ КЪАРАЧАЙ
№156(1406), 22 ноябр 1937 джыл. Микоян-шахар.
ВКП(б)-ни Къарачай обкому бла
облисполкомну органыды
КЪАРАЧАЙ ПИСАТЕЛЛЕНИ СОЮЗУНДА
КИМЛЕДИЛЕ?*
Къарачайны революциягъа дери кесини
басмасы, джазыучулары болмагьанды.
Октябр революцияны
кючюнден Къарачайны кесини
басмасы, окъууу болду. Ленинни--
Сталинни миллет политикасыны
тюзлюгю бла джюз джылланы
унугъуб, патчахлыкь джолунда
эзилиб келген Къарачай миллетде
уакь-уакь басдырылыб, тотланыб
тургьан фахмула, талантла ачыла
башладыла.
Класс джау да бу кёзюуню
унутмагьан эди. Аны уу къолу бы-
лайгьа да джетген эди.
Халкъны джауу, буржуа мил-
летчи Гюрджю улу кесини джыр-
чысын, биринчи таянчагьы, уллу
апендини джашы Ёртен улун
Къарачай джазыучуланы башына салгъан
эди. Ёртен улу кесине би-
ринчи задачагьа Гюрджю улу бан-
дитни Маурер шпионну махдагь
анны сала эди. Ол, ёсюб келген
джаш тёлюге, джаш джазыучулагьа,
джырчылагъа къаш-баш тюйюб
сууутхан болмаса, не аз да болушмай
эди.
Ёртен улу кесини Союзуна
членнге буржуа миллетчиле, Гюрд-
жю улуну биринчи джакълары
Къаракёт улун, Батча улу А-К-
ни, Гебен улун алгьан эди. Кёб
турмай алагъа Байкъул улу да
къошулгьан эди. Бу класс джауланы
джыйымдыгъы Гюрджю улуну
ышыгъы бла не сюйселе аны этиб
тургьандыла.
Ала Къарачайны бюгюннгю джарыкь
къууанчлы, насыблы джа-
шауундан, болумну тюрлениуюн-
ден, джаш тёлюню ёсюмюнден,
окъуудан, эркинликден, таулу ти-
ширыугъа ачылгъан джолладан,
Ленинни-Сталинни партиясыны
къадарын-хорламын джазаргъа
сюймей эдиле. Ала джашаудагъы кертини
джазмай эдиле. Аланы
къуру да баш темалары апендиле,
попла бола эдиле.
Былай бла талай джыл тайышхандан сора
къарачай «писателлеге»
тамадагьа Байкъул улу Дауут тюш-
дю. Дауут да, Ёртен улуну джолундан
джалламагьанды. Ол да аны онг
къолу эди. Дауут писателлени
союзундан ол бандит шайканы
чачалмагъанды. Кеси да алагъа
къошулуб, аланы бирлери болгь-
анды. Байкъулланы Дауут тамада-
лыкь этиб, халкъны джауу, преда-
тель, бандит Аппа улун биринчи
этиб членнге алгьанды. Андан сора
класс джауланы Боташланы Аби-
датны, Биджиланы Асхатны, Эбзе
ланы Шахарбийни членнге, Орус
улу Махаметни кандидатха алгьан-
ды. Орус улу Махаметни не китабы,
не сборниги чыкъмагьанды. Аны
Устав бла кандидатха алыргьа да
болмай эди.
Байкъул улу бла Аппа улу бандит аны
къарачай писателлеге къагьытчы этген
эдиле. Не ючюн десенг, Орусланы Махамет
Аппа улу
бандитни биринчи переводчиги эди.
Кёб турмайын аны биягьы экиси
обллитогьа салгьан эдиле. Байкъул
улу бла Аппа улу сюйгенлерин
джазыб, Орус улу да лито бериб,
басмагъа ийиб къояргъа таб бола эди.
Орус улу Махамет кеси кимди?
Ол эм ачы класс джауланы такь-
макъларыды. Аны Гюрджю улу
Первомайскийден рабфакга келти
риб, Къаракет улу Исмайыл бла
тилин бир этиб, Къаракет улу класс
джау да аны, башха ауругьанла
бола тургьанлай, законсуз курортха
эки айгьа «солургьа» ийген эди.
Андан къайтханлай, Аппа улуну
буйругьу бла Кипкеланы М. аны
редакциягьа алгьан эди. Редакцияда
Орус улу Махамет, белгили акъ
офицерни къызы - буржуа
миллетчи Орусланы Аминада сау 3
айны джашагъанды. Орус улу М.
Гюрджю улу джауну махдаб, джыр
джазгъанлай, Гюрджю улун
разоблачон болгъанын эшитиб,
джырны джыртханды. Махамет
Аппа улуну биринчи переводчиги
эди. Ол литода ишлегенинде да
Аппа улуну «Къара кюбюрюн»
газетде чыгъарыргъа эркинлик
бериб тургьанды. Ол джаш джа-
зыучуланы, джазаргьа тырмаш-
ханланы сууутуб, артха ыхдырыб,
тыяргьа кюреше эди. Быллай ачы
класс джау, комсомолдан контрре-
волюцион сёзлери ючюн къыс-
талгъан Байкъул улуну биринчи
къагьытчысы эди.
Къарачайны писателлери кимле
болгьанларына, ала не ишлегенле-
рине, не бла кюрешгенлерине киши эс
бёлмей эди. Алай бла класс джауланы
бетсиз джыйымдыгъы, кеслерине
писателле атаб: Ертен-
ланы Азрет, Къаракетланы Исса,
Аппаланы Хасан, Гебенланы Гемма,
Батчаланы А-Керим, Боташланы
Абидат, Биджиланы Асхат, Бай-
къулланы Дауут, Орусланы Маха-
мет, Гербек улу А-Солтан класс
джау бла тиллерин бир этиб, бир
джырларын талай кере чыгьарыб,
Орусдан къарачай тилге терсине
кёчюрюб, законсуз, джюзле, мингле
бла ачхала алыб тургьандыла.. Ол
къауум Къарачайны белгили халкь
джырчысы Семенланы Исмайылны
бу арт джыллагьа дери кёрмегенча,
билмегенча этиб тургъандыла. Аны
быйылгъа дери писателлени
союзларына алмагъандыла. Ол
джыйымдыкь къауум джаш тёлюге,
литературагъа талпыгъанлагъа
джол бермегендиле. Аланы не
джаны бла да чырмаргъа, тыяргьа
излегендиле. Халкъны эсин поли
тикадан башха джары бурургъа
кюрешгендиле.
Барыбызны да, артыкь да джаш
тёлюню борчу: аланы джазгъан-
ларын окъуучуланы арасындан
къурутургьа, ёсюб келген джаш
тёлюге, литературагьа тырмаш-
ханлагьа болушуб, энтда ол класс
джаула ачыкъламагьан фахмуланы,
талантланы ачыб, миллет тюрсюнлю
социалист магъаналы культурагъа
эркин джол бериргеди.
Област организацияла къара-
чайны писателлерини ишлерине,
къалай эмда не зат джазгьанларына
къараргъа, эс бёлюрге керекдиле.
Осман Хубийланы
*(Макале "Къызыл Къарачай"
газетде басмаланнганыча бериледи).
«Балтада, сабда да» дегенлей, къарачай
миллетге джетген къыйынлыкълада
къралны къаллай бир терслиги, халкъны
кесини да къаллай бир гюнахы болгъанын
тинте, джашаууну ахырында алим эмда
инсан хакъларын джакълаучу Дудаланы
Махмуд (1908-1981) Къарачайгъа кесини ахыр
сёзюн-осиятын айтханды. Совет къралны
халкъгъа къаршчы политикасын,
халкъыбызны энчи къыйынлыгъын да ачыкъ
айтады Махмуд. Аны себебли Махмудну
Осиятын да алим Лайпанланы
Нюр-Магомедни комментарийлери бла
бирге былайда берирге тыйыншлы
кёребиз.                         
Дудаланы Махмуд (Рамазан Къарча, Махмуд
Асланбек)
(01. 01. 1908 – 01. 04. 1981)
КЪАРАЧАЙГЪА АХЫР СЁЗЮМ
"….Ахырына джууукълашхан адам,
джашаууна кеси да багъа бере
тебреученди.  Аджалы джетгеннге
къоркъар зат джокъду – мен да кёлюме
келгенни айта кетерге излейме.
1940-чы джыллагъа дери мен Къарачай
автоном областда илму-тинтиу
институтда тамада илму къуллукъчу
болуб ишлегенме. Ол заманла, кеси
сынамагъан ийнанмазча, къыйын заманла
эдиле. «Бай», «бий», «афенди» деб, ат-бет
атаб, халкъны онглу къауумун 20-чы
джыллада огъуна думп этген эдиле.
Буруннгу джашаудан хапарлары болгъан,
бюгюннгю болум бла алгъыннгы джашауну
тенглешдирирге къолларындан келген
окъуулу, билимли, эсли адамланы
къурутуу – коммунист совет властны
джангылычы тюл, джоругъу-политикасы
болуб бошагъан эди. Джыл сайын ёсюб
джетген кырдыкны-биченликни чалкъы бла
чалгъанча, зорлукъ бычагъы кёзюу
кёзюую бла, бирер чурум бла, кёзю
джаннган, атлары айтылгъан адамланы
джашаудан айырыб, халкъны башсыз эте
эди. «Мыкалайдан» къалгъанланы
къурутхан бла къалмай, власт кеси
ёсдюрген интеллигенцияны да ала эди
джанын. Интеллигенция бла къалса уа...
Колхозгъа заран этер ючюн чиритгенсе
гапнаны деб, бир зауаллыгъа Учкуланда
сюд этиб, тюрме азаб бергенлери
эсимдеди. Ол джарлыны терслиги
болмагъанын элчиле бары да биле эдиле,
амма, аны джакъларгъа бир адам
табылмады – бары да кеслерине къоркъа
эдиле. Адам тутуу бир кампания
башланса, эллеге тёбенден буйрукъ
келиб къала эди – анча-мынча адам
тутулургъа керекди деб. Садакъачы да ач
джыл къысар дегенлей, бу кёзюуледе мен
да халкъдан джыр, хапар, таурух джыйыб
айлана эдим.
Кесим иги таныгъан хоншу элни
тамадасына тюбедим бир джол. Ол меннге
шашханча къарады да, «къасабчыгъа мал
къайгъы, джарлы эчкиге джан къайгъы»
деб мурулдады. Бу гитче элчикден он
адамны тутдурургъа анга борч салыннган
эди – тамбла аланы тукъумларын, не ючюн
тутулургъа керекли болгъанларына да
бир затла къурашдырыб, органлагъа
берирге керек эди. Кимлени тукъумларын
джазаргъа, кимлени азабха иерге билмей
къыйынлаша эди.
- «Кулакланы къурутуу» къайгъыдан
къутулгъан эдик – НЭП-ни кёзюуюнде
аякъ юсюне тургъан ненча джарлыны юйюн
къурутдукъ. Энди уа кимлени «враг
народа» этейим? Этмесем, кесим «враг
народа» болама. Кимлени джазайым?
Кимлени? Бий тукъумладан элде бир джан
къалмагъанды, баш тутханланы да ол бир
кампанияда юйдегилери бла узакъ
джерлеге ашыргъанбыз. Тохта, халкъда
сен билмеген адам джокъду, айтчы, сен
айтханланы джазыб огъуна къояйым.
- Бу гюнахлы ишге мен къошулмам. Элинги
сенден иги киши да биле болмаз,-дедим.
- Партия гюнахлы иш этдирмейди, билесе,
ол биринчиси. Экинчиси, халкъны ичин
сенича билген джокъду – сен эл-элге,
юй-юйге айланыб, джыр джыяса. Къралгъа,
властха, органлагъа ким къалай
къарагъанын билесе. Айт, бир-эки адамны.
Ол сеннге джыр, хапар айтханлада
джокъмуду эски джашауну махтагъан,
джангы джашауну самаркъау этген?
- Сеннге къаллай адамла, къаллай
тукъумла керекдиле?-деб сордум, сынарыб
келиб.
- Башхасы джокъду, джангыз совет,
парторганлада ишлегенле болмасынла
эмда къул тукъумлагъа тиерге джарарыкъ
тюлдю.
- Ойнагъан этеме ансы, бу ишде сеннге
болушаллыгъым джокъду. Элде джыр,
таурух билген бар эсе, айт – барайым да
джазайым. Сен да ишинги эт.
- Огъай, сен меннге болушургъа нек
излемейсе? Сора бир сорлугъум: сен
Дудаладан болуб, къуллукъда къалай
ишлейсе?- ишекли къарады меннге. –
Тамаданг Айдын улу шойду?
- Лайпанланы Хамитди***, Сынтыдан.
- Да билеме Хамидни… Аны бла да бир
сёлеширбиз. Сора, сен меннге болушургъа
излемейсе. Ашхы. Мен а болушайым сеннге.
Огъары орам бла ёрге айланнганлай сол
джанынгда ючюнчю юй – 107 джыл болгъан
Таугерий джашайды. Ауруб аязыгъанды да,
къууаннгандан огъуна кёб хапар айтыр.
Эл тамададан айырылыб, ол айтхан
джанына атландым.
Быланы барын да тизгеним – ол заманда
къоркъуулу халны ангылатыр ючюндю.
Къартны, кюн турушда табчаннга олтуруб
тургъанлай, юсюне бардым.
- Алейкум салам, ашхы улан. Кимни джашы
боллукъса? Эскералмайма. Танысам, къарт
атангы танырыкъма. Хы, сора сен ол
огъурлу адамны туудугъуса.
Таугерий, къарт атамы кёзюнден кёрюб,
мени тансыкълады. Сёзге да ачылды. Алай
а, тышында сёлеширге излемей, юйге
ичкери киргизтди.
- Мубарек, тамагъым, тылпыуум да
джырларча тюлдю. Сен макъамын билир
ючюн бир кесегин джырлайым, къалгъанын
а сёз бла айтайым. Мен гитчеликден
уллуладан эшитиб юреннгенимча айтайым,
сен а – бюгюннгю кюннге келишмеген,
кърал джаратмазлыкъ затланы кесинг
айырырса. Меннге, джюзден атлагъан бир
сер къартха, киши дау салмаз, таякъ
кесинге джетмесин деб, айтханлыгъымды.
Мени тилегим бла хапарны, джырны да
Хасаукадан башлады. «Атам бу джырны иги
джырлаучан эди. Кеси да Хасаука урушха
къатышханы себебли…»
Бу сейирлик джырны толусу бла джазыб
алгъандан сора, «джырны ким этген
болур?» деб, сордум. Таугерий тюзетиб
айталмады. Джууабы: «Алгъын
Элде-Джуртда бир джукъ болса, джыр
этилмей къалмагъанды. Мен бир ыйыкъны
джырлаб турурча бир джыр билеме, джыр
аныкъыды-мунукъуду деб, хазнасын
айталлыкъ тюлме. Аны билирге излей
эсенг, 160 джыл джашагъан бир къарт
барды, алкъын эси-акъылы менден игиди –
анга бир тюбе »,- деди.
Артда, къазауат чыгъарны аллы бла, ол 160
джыл болгъан къартха да тюбеген эдик,
алай а, ол да, «Хасаука», «Умар»*
джырланы авторун айталмагъан эди –
халкъ джырлалла деб къойгъан болмаса.
Къаллай бир излеген эсем да, ол
джырланы авторун белгили этген бир
документге тюбемегенме, бир адамгъа
тюртюлмегенме.
Талай кюнню къарт айтыб, мен джазыб
турдум. Таугерийден «Хасаука» джырдан
сора да, «Татаркъанны», «Ачемезни»,
«Къара-Муссаны», кёнчекликге,
джортууулгъа баргъандан да талай
джырны къагъытха тюшюрдюм. «Къабартыда
тос къатыны болмагъан, Къарачайда
эркишиге саналмаз» деб, бир джырны ахыр
эки тизгинин кюлюб айтды Таугерий.
Башха джырда да: «Чыгыр аманлыкъчыланы
сюре барыб, таулу джашла черкес элге
кирдиле. Къан ючюн къан, джан ючюн джан
деб, къыз-джаш къоймай, джесир этиб
сюрдюле» деб, бир башха джырны
тамамлады да: «джаугъа джау, шохха шох
бола билгенбиз къачан да» деб къошду. 
Талай джырны биринчи кере эшитдим,
талай джырны да башха вариантларын
джазыб алдым. Кёб хапар да айтдыртдым.
Къартны да тамагъын хырха этиб, кесими
да къалам тутхан бармагъымы хыппил
этиб, дуния бла бир тин хазнаны
къагъытха тюшюрюб, къууанч тыбырлы
болуб, институтха ашыкъдым.. Къайтарыб
айтама, заманла къоркъуулу эдиле,
адамланы сёлешдирген да къыйын эди.
Алай болса да, экспедициялагъа бара,
кёб зат джыйдыкъ. Аланы басмагъа
хазырлау башланды. Институтну
директору Хамид (тутулуб кетиб, башына
кёб болмай бош болуб къайытхан бир
къыйынлы, огъесе насыблымы?), табсыз
сёз, политика халат кетмесин деб, бек
къоркъа эди. «Тырнакъ тенгли бир
джангылычыбыз болса, экибизни да
саламыбыз Салабкадан чыгъарын
билемисе?» деб да къошуучан эди.
«Хасаука» джырны вариантларына къарай
башладыкъ. Хамид къолуна къаламны алыб,
экили ангылашынырча джерлерин
бузаргъа хазырланды. Мен акъырын окъуб
барама.
«...Гяуур патчах кёб артыкълыкъ этеди».
Хамид гяуур дегенни бузуб, башына
къанлы деб джазды. «Марджа, джашла, орус
аскер джетеди». Орус дегенни орнуна
патчах деб джаздыкъ. «Таргъа тыйыб,
джашаргъа да къоймагъан». Башха
варианты: «Тар ёзенде джашаргъа да
къоймагъан». Бу вариантын къойдукъ,
биринчи магъана джаны бла кескинирек
болса да. «Бизни тар ёзеннге ким
тыйгъаны алайсыз да ангылашынады» деди
интситутну директору. «Олду
джутланнган малыбызгъа, мюлкюбюзге, /
Олду зарланнган джуртубузгъа,
джерибизге. / Къабартыды орусха кесин
теблетген, / Душманланы да хаман бизге
юсдюрген. / Ол, таяныб
душманлагъа-джаулагъа, / Ие болургъа
излейди таулагъа. / Къул юлюш излеб
чабады Къабарты, / Аман бла бошаллыкъ
болур арты». Бу вариантны харам этдик.
«...Таб джолланы Атаджокъдан билгенди. /
Ит чыгырды бизни сатыб къоярыкъ...».
Башха варианты – «Черкес бийди бизни
сатыб къоярыкъ...». Бу вариантланы
къурутуб, джангыз бир вариантны
къойдукъ: «Таб джолланы Амантишден
билгенди / Чанка бийди бизни сатыб
къоярыкъ». Джырны аягъы: «Бу къан
дертни джууабларын этерсиз!» Аны бузуб:
«Къан патчахха дертигизни этерсиз» деб
джаздыкъ. Бу дыгаласларыбыз бары да
къоркъгъандан эдиле: бизни джауубуз
Орус тюл – орус патчахды, бизни
джауубуз Къабарты тюл, къабарты бийди.
Аны себебли халкъдан джазыб алгъан
вариантларыбызны архивге салдыкъ, бир
къауумун а, ары салыргъа да къоркъуб,
думп этдик. Эски къарачай джырланы
басмагъа хазырлау бу халда бара эди.
Кеси джаныбыздан тизгинле къошуу неда
къоратыу – ол гюнахлы ишди, алай а,
этгенибизни джазама.
Бир затны айырыб чертирге излейме: 1828
джыл джол уста болуб, Орус аскерни
Къарачайгъа алыб келген экеулен
болгъандыла: бири Атажукин – Орусха
сатылгъан къабартылы бий, экинчиси да
кесибизден чыкъгъан сатлыкъ – Амантиш.
Алай а, джырда да, хапарлада да Амантиш
айтылыб тургъан болмаса, къабарты ит
сагъынылмайды. Ол джыллада аны
Къарачайгъа тамада этгенлери да аны
ючюн болгъанды: Атажукин, орус
сюнгюлеге таяна, Къарачайгъа джаулукъ
этгенлей турлугъун билгендиле ала.
Дагъыда керти зат: 1828 джылгъа дери
Къарачай кишиге бойсунмагъан, кесини
адети-джоругъу бла джашагъан энчи
кърал болгъанды. Зорлукъгъа
тёзмегенди, зорлукъ-артыкълыкъ этерге
умут этгенлени сау къоймагъанды – аны
юсюндендиле «Татаркъан», «Ачемез»,
«Къара-Мусса» деген джырла. Алай а,
совет власт орналыб, эм сыйлыгъа
къул-джарлы-джалчы саналгъан кёзюуде,
адамла, халкъла да кеслерин не къадар
мискин этиб, кеслерин къралгъа
ышаннгылы кёргюзтюрге кюреше эдиле.
Айтыргъа, хар не да политикагъа бойсуна
эди. Ёзге, илму къуллукъчугъа,
джазыучугъа ётюрюк айтмазгъа керекди
– ол эртде-кеч болса да ачыкъ болмай
къалмайды.
«Ачей улу Ачемез» деген джырны да талай
вариантын джазыб алгъан эдим. Биринде
быллай тизгинле бар эдиле: «Бизни ким
болгъаныбызны билмеймиди Кърым хан, /
Бизни бла бир тилде сёлешмеймиди Кърым
хан? / Алай а, къарнашлыкъны буза
тебресе, Къабартыгъа этиучюсюн бизге
да этеме десе, / Баш токъмагъы чалман
къазыкъда кёрюнюр...». Бу джырдан сора,
кърым ханланы юсюнден джыр болуб
билмейме. Къарачайгъа зорлукъ,
артыкълыкъ этиу Кърым ханлыкъны
сиясети-политикасы болмагъанды, бек
джерледе, таулада джашагъан Къарачай
кесине артыкълыкъ да этдирлик тюл эди.
Къабартыны иши уа башхады. Кърымгъа хар
джангы Хан тюшгени сайын, Къабарты 300
джашын, къызын къул саугъа этиб, Ханнга
ийиб тургъанды. Ол тарихде белгили
затды. Ким биледи, тюрк тилде сёлешген
таулуланы Къабарты кърым татарлылагъа
санаб, аны ючюн кёрюб болмай эсе да.
Керти чурум а башхада болур деб турама.
Бизни джуртха къабарты халкъ Тимурдан
сора келе келиб орналгъанды. Бу
джерлени керти иелерин –
къарачай-малкъар (алан) халкъны башха
джуртлу этиб кёргюзтюу – душманны
хыйла эмда къоркъуулу бир ишиди.
Джерибизге, тарихибизге да ие болур
дыгалас – къабарты къуллукъчулагъа,
алимлеге да кёб сыйсыз иш этдиргенди.
Джатдайгъа джетген къыйынлыкъ да, Алий
улу Умарны тутулгъаны да, халкъыбызны
Азиягъа сюрюлген трагедиясы да аланы
уулары джетмей болмагъанды. Бу
затлагъа мени ажымсыз шагъатлыкъларым
бардыла, аланы башха джерде къагъытха
тюшюргенме. Алай а, джыр темабызгъа
къайытайыкъ.
«Къара-Мусса» джырны да талай варианты
къолубузда эди. Къабарты Къарчаны
заманындан бери да Къарачайны
душманыды. Алай а, саны кёб
болгъанлыкъгъа, Къабарты таулуланы
онглаялмагъанды. Аны ючюн, башха
халкъланы, артыкъсыз да Орус империяны
кючю бла, Кавказда бий болургъа
кюрешгенди. Таулуланы алай бла кёб
джерлерине ие болгъандыла. Алай а, бир
заманда да, таулула джанлары сау болуб,
сыйларына, намысларына кишини
тийдирмегендиле. Джыр да анга шагъатды.
Бу джырны басмагъа хазырлагъан
сагъатда Хамид бла арабызда бир тиклик
да болду. Хамид бир вариантда да
болмагъан талай тизгинни кеси
къурашдырыб, джыргъа салдырыргъа
изледи. Ма ол тизгинле: «Къабарты бийле
Къарачайгъа келселе, аны билген
келинле башларын суугъа ата эдиле».
- Менде болгъан вариантлада ол тизгинле
джокъдула
- Менде вариантда барды,- деди Хамид
- Ол тизгинле рифмоваться да этмейле,
они инородные для данного текста.
- Сделай, чтобы рифмовались
- Ради чего единичный случай будем
обобщать? Халкъны бети бла ойнамайыкъ.
Хамид бирден эки болмады. Бюгюн да
сейирсинеме аны ол затха къадалыб
къалгъанына. Хамитден сора да тюбей
келгенме аныча ётюрюкню керти этерге
кюрешгенлеге. Ала бары да кеч азат
болгъан тукъумладан эдиле. Бу затланы
юсюнден иги сагъыш этсем, кёлюме былай
келеди. Эски, джангы азатла да кеслерин
къарачайлыгъа санаргъа унамайдыла.
Андан-мындан келгенбиз деб тургъан
болмаса. Кёбюсю кесин Къабартыдан
чыкъгъаннга санайды. Сора, къул болгъан
сагъатларында, учузлукъ джете тургъан
болур, энди бютеу Къарачайгъа бир
бедишлик айтылса, аны кеслерине
бедишликге санамайдыла. Алай бла,
оюмсузлукъдан душман джанлы болуб
къаладыла. Джангыла эсем да, билмейме.
Аллах кечсин.
ДЖАЗЫУЧУЛАНЫ ЭМДА ТАРИХЧИЛЕНИ ЮСЮНДЕН
1920 джыллада Къарачайда совет властны
бегиген кюнюнден башлаб, бюгюнлеге
дери, джангыз бир джазыучу не да
тарихчи, кёре-биле тургъанлыкъгъа,
тюзюн джазмагъанды. Не ючюн? Аны талай
чуруму барды. Биринчиси: тюзюн
джазаллыкъ бий, ёзден ангысы болгъан
айдынланы къурутуб бошагъан эди кърал;
тюз сёзге, керти сёзге басмада,
джашауда да орун къалмагъан эди.
Экинчиси: джангыз къул тукъуму болгъан,
You have read 1 text from Karachay-Balkar literature.
Next - Тёрт Китабдан Къуралгъан «Къазауат» - 16