Latin

Тёрт Китабдан Къуралгъан «Къазауат» - 12

Total number of words is 3511
Total number of unique words is 1748
35.7 of words are in the 2000 most common words
53.0 of words are in the 5000 most common words
60.6 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
да бардыла – джюз адам чакълы. Аладан
джесирге тюшген джокъду, бир-бирде
ёлюклери тюшедиле бизни къолубузгъа.
Ол заманда ала джесирге тюшген
аскерчилерибизни къайтарадыла, биз да
ёлюклерин беребиз. Алай барады бу тюрлю
къазауат.
Къач келгинчи, алкъын юч ай барды. Бу
барыудан барса, юч айны ичине бизни
аскерден бек уллу къоранч боллукъду.
Эртде-кеч болса да биз быланы артларын
этерик болурбуз, алай а, аладан бир адам
ёле эсе, бизден он адам ёледи. Аллай
къоранч керекмиди бизге? Мени оюмум –
аскер кетерге керекди былайдан. Къач
ала, къышха джууугъуракъ келсек –
быланы тынч хорларыкъбыз. Къыш
къыямада была таулада тураллыкъ
тюлдюле. Адамы, малы да ёзенлеге
саркъарыкъдыла. Ма ол заманда,
сюйселе-сюймеселе да, была
хорланныкъдыла...».
Генерал айтханнга тынгылар орнуна, аны
орнундан чыгъарыб, башха бир генералны
– Черкизовну – тамадагъа салдыла. Бир
айдан джангы тамада иерге керек
болдула – уучу Къасымны огъу аны тюз
мангылайындан тийген эди.
Къарачайда дженгил тохтамагъан
восстаниеге хоншу халкъладан да адамла
къошула, урушла кёбейе, хал амандан
аманнга кете башлады. Гюрджю джанындан
да кёб адам къошулду. Адам санлары
таркъая баргъан таулу джюзле джангыдан
тирилдиле, таб таулу аскерни саны
алгъындан эсе бир бла джарымгъа аслам
болду.
Шимал Кавказ крайны башчылары болумну
Сталиннге тюзюн айтмай болмадыла.
«Гюрджю бла чекде тау халкъла – чечени,
юнгюшю, къарачайы, малкъары – алагъа да
энди гюрджюле да къошула, уллу
бирикген кюч болургъа тебрегендиле. Ол
бек къоркъуулуду – бирикген Кавказны
хорлагъан тынч болмагъаны тарихден да
белгилиди.
Бютеу аскер кючню Кавказгъа иерча
болмагъанын да ангылайбыз: къралны
башха джерлеринде да барадыла
восстаниеле».
Сталинни эсине Умар тюшдю.
- 1920-чы джылда Къарачайда восстаниени
джукълатхан, тохтатхан башчыла
къайдадыла?
- Умар бла Зауургъа айта болурсуз, ала
тутулубдула.
- Экисин да башларына бош этигиз. Сиз
тохтаталмагъан восстаниени ала
тохтатырла. Аланы тутулгъанлары
джангылыч болгъанын айтыгъыз. Не
кереклерине да къарагъыз. Халкъ орнуна,
эллерине джарашыргъа керекди.
- Эллени кюйдюргенбиз.
- Бек аламат. Колхозла къурасынла,
колхозчулагъа юй ишлерге болушлукъ
этигиз. Къысхасы, Умар бла Зауур, колхоз
джорукъгъа халкъларын келишдирирле.
Алай а, экисин да не къадар дженгил
меннге бир келтирчигиз.
38
Сталин кабинетинде юллесин тарта,
ара-бери джюрюйдю. Телефон зынгырдады.
«Келтиригиз» деди. Талай такъыйкъадан
сакълауул Умар бла Зауурну Сталинни
кабинетине киргизтиб, Сталин башын аз
къымылдатханлай, аланы къоюб, эшиклени
тышындан джабды.
Сталин алгъа атлаб, экиси бла да
джарыкъ саламлашды.
- Эски танышым Умар джолдаш, къалайды
халынг? Зауур, сени да унутмагъанма.
Къалайды халыгъыз? Сизни тутулуб
тургъан хапарыгъыз меннге джетгенинде,
ачыуланнган да этиб, сизни башыгъызгъа
бош этдиргенме. Сизге терслик этгенле
джуууабха тартылмай къаллыкъ тюлдюле.
Энди ишге кёчейик.
Эсингде эсе, Умар джолдаш, сен айтхан
затлагъа мен эс бёлмей къоймагъанма.
Къарачай округну, артхаракъ
Къарачай-Черкес областны хакъындан
сени оюмларынгы тюзге санаб, аланы
къуралыуларына себеб болгъан эдим.
Артда «Къарачай башха, Черкес да башха
болсунла» дегенингде, аны да къабыл
этдирген эдим. Быланы сагъыннганым,
миллет соруугъа ленинчи партия, совет
власт уллу эс бёлгенлерин
айтханлыгъымды. Мен а, Умар джолдаш,
сени бирге ишлеген заманыбыздан бери
иги таныгъаным себебли, сен айтханны
бир кере да сансыз этмегенме.
Зауур, сени да бетден бетге бир кере
кёргенлигиме, ишингден хапарлыма.
1920-чы джыл Къарачайда восстаниени сиз
джукълатхан эдигиз. Бюгюнлюкде да
халкъыгъыз башдан аякъ аякъ юсюне
турубду. «Халкъ колхозла къурургъа,
колхозлагъа кирирге унамайды» деб
билдиредиле меннге. Партия-совет
къуллукъчуланы бир къаууму бизни
политиканы халкъгъа ангылата билмейди
да, сора халкъны терслейди. Огъесе,
халкъ керти да унай болмазмы колхоз
джашауну? Сизни кёлюгюзге къалай
келеди? Тыяллыкъмысыз восстаниени,
джыяллыкъмысыз халкъны эллеге,
бураллыкъмысыз аны колхоз джашаугъа?
Сталин Умарны кёзлерине битди – алай а,
Умар къарамын джанлатмады. Кёзюн да
къакъмады.
- Джолдаш Сталин, бизге тюз
къарагъаныгъыз ючюн, башыбызгъа да бош
этегингиз ючюн, бек сау болугъуз.
Шимал-Кавказ республикада, Къарачай
областда артыкъсыз да, не бола
тургъанын къагъытха тюшюрюб ала
келгенбиз,- деб, Умар джан хурджунундан
чыгъарыб, эки бюкленнген уллу
конвертни узатды.
Сталин конвертден ууакъ джазылгъан
къагъытланы алыб, аудуруб-аудуруб
къарады да, айтды:
- Рахат окъурма. Болумну кесигизни
ауузугъуздан да бир эшитейим.
- Кёлюме келгенни айтайым,- деди Умар,-
Къарачайны юсюнден.
Сиз тюз айтасыз, партияны, къралны
политикасы сабыр, рахат ангылатылса,
халкъ къозгъаллыкъ тюлдю. Мен бла Зауур
партияны Шимал-Кавказ край комитетини
биринчи секретарына барыб, ОГПУ-ну край
бёлюмюню башчысы да алайда эди,
оюмубузну айтыб келишген эдик:
къозгъалыуну да тыяйыкъ, халкъ
колхозлагъа кирирча да этейик деб.
Алайдан чыкъгъанлайыбызгъа, бизни
тутуб тюрмеге атдыла.
Мен ангылагъандан, халкъны колхоз
джашаугъа къаршчы удугъан, аякъ юсюне
тургъузтхан кючле бардыла. Аллай кючле
болгъандыла бизни тутдургъан, бизге
халкъны восстаниеден тыяргъа,
колхозлагъа киргизтирге да къоймагъан.
Халкъны къанын бузгъан – ётюрюк
хапарны джайгъан къуллукъчула
болгъандыла. «Халкъ колхозгъа кирсе,
кирмесе да – юч минг адам тутуллукъду,
минг юйдеги да джуртдан тыш джерлеге
сюрюллюкдю-кёчюрюллюкдю» деб. Колхоз
джашауну бир аууздан къабыл этиб,
толусу бла колхозгъа кирген элни да
ачыуландыргъандыла – ОГПУ-ну аскер
бёлеги бара-барыб ол элни тамадасын,
дагъыда талай адамны тутуб кетгенди.
Башха элде да гюнахсыз адамланы
тутханларында, не ючюн тутханларын
билирге излеген халкъны джыйырма
адамын ёлтюрюб, элли адамын да джаралы
этгендиле ОГПУ-ну аскерлери.
Халкъны къанын бузгъан, аякъ юсюне
тургъузгъан – ётюрюк хапарланы
джайылгъаныды. Зауур бла мен халкъ бла
сёлешсек, восстаниени бусагъатда да
тохтаталлыкъ болурбуз деб турама. Аны
башланнганы да провокаторланы
палахларындан болгъанды. Ма аланы
керекди тутаргъа, халкъдан айырыргъа
да.
- Мени джанымдан не болушлукъ керекди
сиз восстаниени тохтатыр ючюн?
- Джолдаш Сталин, биз сиз салгъан борчну
ажымсыз тындырлыкъбыз. Джангыз, 1920-чы
джылладан къалгъан сынамыма таяна, бир
талай затны айтыргъа излейме. Сиз ол
затланы къабыл этсегиз, восстаниени
бир ыйыкъны ичинде тохтатыргъа
боллукъбуз.
Биринчиси: аскер Къарачайдан чыгъаргъа
керекди. Экинчиси: эки джанындан да
ачыгъанла кёбдюле. Этерге кереклиси:
восстаниеге башчылыкъ этгенлени да,
восстаниеге къошулгъан халкъны да
кечерге; бай, джарлы деб къарамай,
колхозгъа кирирге унагъанладан кишини
тутмазгъа; бир болджал салыб, ол
кёзюуге колхозгъа кирмегенлени барын
– элден-джуртдан кёчюрюрге.
Сталин талай кере юйню узунуна ары-бери
барды. Сора тохтаб, къысха айтды: сиз
айтханнга огъайым джокъду. Халкъны
джангылтханла, аякъ юсюне
тургъузтханла керекдиле тутулургъа
джангыз. Колхозгъа кирмегенлени да
кёчюрюб барыу тюз болмаз. Къалгъан
айтханыгъызны къабыл этеме.
Аскер областны джеринден чыгъарча
этерме. Аскер да, къозгъалгъан халкъ да
бир-бирине халеклик салыр керекли
къалмагъандыла. Мындан ары къан
тёгюлмез ючюн, Совет кърал эки джанын
да кечерикди, махкемеге киши да
тартыллыкъ тюлдю. «План барды –
областдан анча минг адамны тутаргъа,
мынча мингни да кёчюрюрге» дегеча
ётюрюклени джайгъанлагъа кечим
боллукъ тюлдю.
Алай а, энди халкъ да кесин алдатмасын.
Джангы восстаниеле бола тебреселе,
кишини да аярыкъ тюлбюз – аны да
ангылатагъыз халкъгъа. Игилигибизни –
къарыусузлукъча ангыламасын киши да.
Сизге бу джарашыу-келишиу ишни
бардырыр ючюн, уллу эркинликле беребиз.
Бюгюн огъуна аллай документле
къолугъузгъа тюшерикдиле. Зауур, сиз
биягъынлай областха башчылыкъ
этериксиз.
Сталин сёзюн кесиб, къолун узатды. Умар
да, Зауур да «сау къалды» айтыб, тышына
чыкъдыла. Экиси да иги кесекни
тынгылагъанлай бардыла – «бусагъат,
бир джанларындан чекистле чыгъыб,
джангыдан тутуб кетерле да» деген
акъыл бар эди башларында. Алай болса да,
къоркъгъан къоркъууларына
джолукъмудула. Сталин сёзюне керти
болду.
39
Умар бла Зауур талай кюнден джыйылдыла
Къарачайгъа. Ары дери ала Москвада
Сталинни айтханы бла СССР-ни Сауутлу
Кючлерини башчысына, ОГПУ-ну
тамадасына тюбеб, тынгылы ушакъ этдиле.
Умар да, Зауур да тургъанлай, ала алагъа
къарагъан аскер бёлеклени башчыларына
«Болджал салмай, аскерлени Къарачай
областны джеринден чыгъарыгъыз» деб
буйрукъ бердиле.
Умар бла Зауур, биргелерине да ОГПУ
берген талай сакълауул, Юч Эл ёзенни
ёрге айландыла. Тёбен элде талай юйден
къалгъанла бары кюйдюрюлюб, къара
кёсеу болуб тура эдиле. Адам
эслемедиле. Орта эл да ол халда. Огъары
элде да юч-тёрт юй тургъанларыча тура,
къалгъанланы тюб ташларындан сора
джукълары джокъ.
Умар да, Зауур да бек къыйналдыла. Не
палахха да чыдаб, талай ёмюрню сюелген
юйле бар эдиле. Къайда энди ала?!
Микоян-шахаргъа келгенлеринде, не
сейир эсе да, тюрленнген зат
эслемедиле. Советлени Юйюню аллында
тёгерекге къарай тургъанлай, бир
джамчылы атлыны была таба келе
тургъанын кёрдюле. Ол джууукъ келиб,
атдан секириб тюшдю да:
- Сизмисиз, Умар, Зауур,- деб, джылы
саламлашды. – Биз а, тюрмедесиз деб
эшитгеникде, сизден къол джуугъан эдик.
Ары тюшгенледен хазна адам ызына
къайытмайды. Аскер да тюнене бизни
джуртладан чыгъыб кетгенди да, не
айтыргъа билмей турабыз. Энди сиз бир
джукъ ангылатырыкъ болурсуз.
- Айыб этме, мубарек, сизни таныялмай
къарайма джити-джити,- деди Умар.
- Да мени къайдан танырыкъса, мен бир
тюз элчи. Орта элденме, Ислам улу
Баракъма.
- Хы, эсиме тюшюрдюм. Миллет тутушдан
биринчи орунну алгъан эдинг къарачай
област къуралгъан кюн,- деди Зауур.
- Баракъ, иги хапарларыбыз барды,
халкъны джыярча мадар бармыды экен?
- Халкъны бюгюн джыялмазбыз – чегет
къошлададыла бары. Къарачай Аскерни
алчы бёлеклери уа – джууукъдадыла.
Орус аскер кете баргъаны сайын, биз да
эне-эне келгенбиз. Биз сизни кёз
туурабыздан ычхындырмай тургъанбыз –
Юч Эл ёзенде да, былайгъа келе тургъан
сагъатыгъызда да. Энди барыб Мырзабек
бла Тауасха билдирейим да, «сюйюмчю»
деб, сабий заманымы эсге бир тюшюрейим.
40
Зауур, Умар, Тауас, Мырзабек тангнга
дери кёз къысмай, сёлешгенлей чыкъдыла.
- Багъалы къарнашларым Умар, Зауур,- деб
бардырады сёзюн Мырзабек. – Мен бек
ариу ангылайма, Сталин сизни тюрмеден
нек чыгъартханын. Ол бек ариу биледи
халкъ сизни сёзюгюзге тынгыларын. Алай
а, халкъ ёрге туруб ачы къазауат этмесе,
бизге да Тауну эки джанында да хоншула
къошула тебремеселе – сизни Сталин
ёмюрде да сагъынмаз эди. Аны сиз да
ангылайсыз, биз да ангылайбыз. Не
этейик, Сталинни ийманы джокъ, бизни
амалыбыз джокъ. Джокъду мадар
эллерибизге джарашмай – айтайыкъ,
ангылатайыкъ. Аскер кетгенича, ызына
айланыб да келир. Къыш келсе – халкъны
барыр джери джокъду: къыш къыямада
къайры барлыкъса?
Энди къар джаугъунчу бирер мекям кибик
этиб, ичине киралсакъ – ол да насыб.
Аллах айтыб, аскер ызына къайытмай
къалса – къалгъан палахлагъа чыдарбыз.
Ол колхоз деген джаханимге да кирир
халкъ. Ёзге тутуула башлансала, не
этербиз? Анга джууаб бармыды?
- Къайдам, Сталин провокаторлагъа,
колхозгъа къаршчы тургъанлагъа аяу
болмазлыгъын айтханды. Къалгъан
халкъгъа тийдирмезге сёз бергенди. Биз
Москвада болуб огъуна эшитгенбиз –
крайны тамадаларын, ОГПУ-ну край
бёлюмюню башчысын да орунларындан
чыгъаргъандыла. Зауур алгъынча
областха башчылыкъ этерикди. Кёрейик,
мындан ары иш тюзелиб кетер эсе уа.
Мен айтырыкъ: халкъ джерин, мюлкюн,
малын – колхозгъа берсин. Джанын
сакъларгъа кюрешсин. Чыдаргъа керекди.
Дуния былай турмаз. Дженгиллик этиб,
кесибизни къырдырыб къоймайыкъ. Зауур
да бютеу район тамадаланы, эл башчыланы
– барын тинтиб, къараб, джангыз
халкъыбызны джакъларыкъланы къояргъа
деб турады къуллукъда. Кеслерин
хомухча не да сатлыкъча кёргюзтгенлени
орунларындан чыгъарлыкъды. Халкъ
сайлагъанла боллукъдула тамада.
Зауур да айтды:
- Сталин сёз бергенди – восстание ючюн
киши тутуллукъ тюлдю. ОГПУ-ну
агентлерин а – халкъны джаргъа тюртген
къауумну – аланы мен кесим огъуна
тутдурлукъма. Колхозгъа кирирге
унамагъанла – башха джуртлагъа
кёчюрюллюкдюле. Энди кърал бла кюрешир
къарыуубуз джокъду.
«Терслик балтада, сабда да» дейди
Сталин – восстание этген халкъны да,
халкъны ол болумгъа джетдирген
башчыланы да терслей. Бу восстаниени
да, 1920-чы джылда болгъаныча, кърал
кечеди. Алай а, энди восстание болса,
кишини не кечиу, не аяу боллукъ тюлдю
дегенди Сталин джолдаш.
- Тутулама деб къоркъгъан къачар
чегетге, абрек болур. Къалгъанла
эллерине къайытыб, къышха
хазырланыргъа кюрешсинле,- деди Умар,
ахсыннган да этиб.
41
Къарачайда 1930-чу джылны восстаниеси
къачха тохтады. Къарачай толусу бла
колхоз джашаугъа кёчюб башлады – башха
мадар джокъ эди. Башында бегитилген
пландача, Къарачайда юч минг адам адам
тутулмады, джуртдан да минг юйдеги
сюрюлмеди. Бютеулей да тутулгъанланы
саны 1930-1931 джыллада алты джюз адам
болады, кёчюрюлген юйдегилени саны да
– эки джюз. Бурху Къарачайгъа ол да бек
кёбдю. Къызыл аскер бла къазауат эте
ёлгенлени саны уа белгисизди.
Зауаллы Къарачай, бютеу Совет къралны
халкъларыча, факъыра болду – джерсиз,
мюлксюз, малсыз къалды. Колхоз джашау
башланды Къарачайда. Алда уа...
БИРИНЧИ КИТАБНЫ ЭКИНЧИ КЕСЕГИНИ АХЫРЫ


ЛАЙПАНЛАНЫ БИЛАЛ
КЪАЗАУАТ
(тёрт китабдан къуралгъан роман)
КЪАЗАУАТ
БИРИНЧИ КИТАБНЫ ЮЧЮНЧЮ КЕСЕГИ
Къарачайны 1930-1943 джыллада джашауу
1
Сейирди адам дегенинг. Джюреги
джарылыб ёлюб къалмаса, неге да
юренеди. Колхоз джашаугъа да юрене
башлагъанды халкъ. Къызыл аскер
кюйдюрген элле ызына тириле
башлагъандыла. 1933-чи джылны джазы
эртдерек келгенди. Къыяма сууукъ къыш
да къурушдуралмайды джашауну чархын.
Кюнбетлеге ургъан гяхиникге къарай,
Ожай хоншусу къарт Джюсюб бла сёлешеди:
- Уллу аман къышха ушаш юч къыйын
къышдан къутулдукъ. Тейри, бизни халкъ
таджалды. Къач ала, бир айны ичине,
бир-бирине болуша, юйле ишлеб, къыш
юшюмезча болгъан эдиле адамла 1930-1931
джыллада. Гяхиникге ушайды халкъыбыз.
Аман къышдан къутулуб, джашау этиб
тебрегенди.
- Ожай, не джашау хапар айтаса. Минг
къоюм бар эди. Хар бирин, кесин
кёрмегенлей, мангырагъанындан билиб
къоюучан эдим. Энди нем барды мени? Бир
ийнек бла беш-алты къойдан сора нем
барды? Джашла да, колхоз маллагъа
къарайдыла энди. Минг къойгъа, джюз
ийнекге биченлиги джетерча джерим бар
эди. Къайда ол джер энди? Ол да
колхознукъу болду. Ара мюлк деб, кърал
болгъаныбызны сыйырыб алыб, факъыра
джашаугъа таяндырыб къойду да.
- Джюсюб шохум, Аллахны чамландырма.
Малынг-мюлкюнг кетди эсе да, джаныгъыз
сауду. Сизни юйюрде тутулгъан,
джоюлгъан джокъду. Чыдайыкъ. Дуния
былай турмаз. Айтыулагъа кёре, къралда
ачлыкъдан къырылыб баргъан джерле
бардыла. Алайладан келиб, бизде садакъа
тилеб айланнганланы кёресе кесинг да.
- Тейри, областны тамадасы Зауур
Къарачайны чегинден иймей, талай минг
адамны тыйыб турады дейдиле. Элледен
болушлукъ джыйдырыб – ашарыкъ, кийим
да – алагъа бердиреди. Ёзге областны
джерине уа иймейди. «Была Къарачайгъа
бир орналсала, ызына чыгъаралмазбыз.
Аланы юлгюлери бла, аланы ызларындан
мыллыкларын бери атханланы да
тыялмазбыз. Ит иесин танымазча болуб
къалыр. Андан эсе, джыйыб, болушлукъ ие
турайыкъ» деб, ол политиканы бардырады
дейдиле.
Акъылы, ётю да болгъан адамды Зауур.
Сизни Умар бла Зауур болмасала, бек
ачыргъа боллукъ эдик. Тюзюн айтыргъа
керекди, халкъыбызны эки кере ёлюмден
сакъладыла, къутхардыла ала – 1920-чы
джыл эмда 1930 джыл.
- Тейри, Аллах буюрмаса, ала джукъ да
эталлыкъ тюл эдиле. Энтда умут
Аллахданды. Бу къралгъа чырт ышаныу
къалмагъанды.
- Ышаныу джокъ эсе да, сен джашларынгы
юйлендириб бараса. Мен аллай джигитлик
да эталмадым заманында. Энди уа, аланы
айыбларындан чыгъарча малым да
къалмады арбазымда.
- Эй, Джюсюб, тынчы бла эт да бар. Билесе,
Мусса, Исса, Джашар деб, башларын алыб
айланнган бир джаш кибикле бардыла
бизде да. Бурунча, джети элни чакъырыб,
той этер къарыу джокъду. Мен да,
заманнга, мадаргъа кёре бир затла
этерикме.
- Ожай, сен къайнайса, сени джашларынг
эл аллында айланнган, кърал таныгъан
адамладыла, окъуулары-билимлери бла да
башларын джашатырла. Меникилени уа
малдан башха усталыкълары джокъду.
Малларыбызны уа сыйыргъандыла...
- Малгъа къыйналыб турма. Совет
къралгъа садакъа бергеннге сана да
къой. Башыгъыз сау эсе – Аллахха шукур
эт.
Была былай сёлеше тургъанлай, арлакъда
атындан тюшюб, была таба колхоз тамада
Сапар келиб саламлашды.
- Не оноу этесиз, акъсакъалла?
- Да не оноу этерикбиз, бу дуниядан эсе
ол бир дуниягъа сагъыш этер заманыбыз
джетгенди,- деди Джюсюб.
- Огъай, огъай, алкъын бизден эсе сиз
къарыулусуз. Алай болса да, сёзюгюзню
бёлмейим. Джюсюб, неме, не айтыргъа
излеген эдим. Хы, джашынг Аскер колхоз
малгъа уста къарагъанладан бириди.
Алай а, сиз колхозгъа берген маллагъа
кёбюрек эс бёлгенча кёреме. Энди ала
колхоз малладыла. Къалгъанладан
айырыргъа керек тюлдю аланы. Ол затны
терсине сюргенле бардыла: «Джюсюб улу
алкъын колхозла чачылырла деб умут
этиб турады. Аны себебли малладан
айырыб, кесиникилиге игирек къараргъа
кюрешеди» дегенча. Кесигиз билесиз,
заманла къыйындыла. Джашха айтхан эт.
Бош затны юсю бла керексиз сёз чыгъыб,
табсызла болмасын.
- Сау бол, Сапар, айтханынг ючюн. Келе
эсе, бек къаты сёлеширме. Малланы не
гюнахлары барды, бары да иелеринден
айырылгъан джазыкъла. Барына да бирча
къараргъа керекди. Аллах чамланыр алай
болмаса.
- Эй, Джюсюб, Аллах ангылагъан да этер,
кечген да этер, ГПУ ангылагъан да этмез,
кечген да этмез. Сакълыкъ керекди. Сау
къалыгъыз,- деб, Сапар, атын да адежге
тартханлай, орамны энгишге айланды.
Сагъайгъан Джюсюб да, мындан ары
сёлешири келмей, Ожайдан айырылды. Ожай
да, нёгерини кёлюн басар талай сёз
айтыб, юйлери таба бурулду.
2
Къарачайны башчысы Зауур областны
тамада экономистин Муссаны чакъырды.
- Къалайды, тинтиулени битдираламысыз,
комиссияны башчысы сен шойса да?
- Битдиргенбиз. Бир айдан басмалаб,
аллынга келтирликбиз. Ары дери
къарайма десенг – алыб келгенме,- деб,
Зауурну столуна-масасына бир базыкъ
къагъыт къалауну салды.
- Джарашдырыб бошасагъыз къарарма, ары
дери къысхасы бла айтчы.
- Тау этеклери алай тургъанлай магъадан
гёзендиле. Алтындан башлаб ташкёмюрге
дери бизде болмагъан байлыкъ джокъду.
Ол байлыкъны алыр ючюн заводла
къурургъа керекди. Бизни областха да,
бютеу къралгъа да бек уллу хайыр
тюшерикди. Къалайда не болгъанын,
къагъытха тюшюргенбиз. Андан сора, юй
ишлерге керекли материалла
джетишедиле. Талай кырпыч завод
ишлерге керекди. Ала да къалайла да
ишленселе табыракъ боллугъун
кёргюзтгенбиз. Патчахны кёзюуюнде
къоргъашын чыгъаргъан «Ташчыны»
джангыдан джарашдырсакъ, ол да уллу
хайыр берликди.
- Промышленность предприятиелеге
артхаракъ къарарбыз. Эл мюлкге кёчейик.
Бусагъатда Къарачайны мал байлыгъы
къаллай бирди?- деди Зауур.
- Совет власт келгинчи Къарачайда
атланы саны – 33.758 эди, бусагъатда – 9.263;
тууар мал – 125.027 бола эди, энди – 98.9364;
ууакъ аякълыла – 497.471, энди 258.515;
- Мал былай аз болгъаныны чуруму неди,
аны кёбейтир мадар неди?
- Аз болгъаныны чуруму – граждан
къазауат, продразверстка, восстаниеле,
колхоз джашаугъа кёчюу. Экинчи чуруму
– мал кютер, бичен ишлер джерлени
азлыгъы: Къарачайны кёб джерин
Къабарты кючлеб, бермей турады; Нарсана
тёгерегинде да къалгъанды джерибиз.
Къралны башчылары Орусха бла
Къабартыгъа джан басханлары себебли,
ол джерлени ызына алалмайбыз, ансы,
кесигиз билесиз, Умар кёб кюрешген эди
ол джерлени да къайтарыргъа, Нарсананы
да Къарачай областха ара шахар этерге.
- Ол къайгъыланы сагъынмай къояйыкъ,
алагъа да бир заман келир. Малланы
кёбейтир мадар бармыды?
- Барды. Аш проблемадан къутулурча
болсакъ, мал саны терк ёсюб тебрерикди.
Алайсыз, билмейме.
- Мал ашны хакъындан крайны башчылары
бла келишгенме. Хар районда сют-бышлакъ
заводла къурур ючюн, сен
тергеулерингде кёргюзтген чакълы бир
ачха берирге айтхандыла Москвада.
Умарны сёзю бу ишде да джарады.
- Алай эсе, ишибиз аллынады. Асхат да
больницала-хастанеле амалсыз
ишлетирге кереклисин билдиреди. Эллени
барында фельдшер пунктла, район
аралыкълада уа хастенеле ишленмеселе,
къалай болур? Халкъ къуру
Микоян-Шахаргъа джюрюучю болуб да
къалай турсун? Бюджетде ачха аз
болгъанын айтханымда, халкъны кесинден
джыяргъа да кюрешейик, башха мадар
джокъ эсе,- дейди. Быйыл Гитче
Къарачайда хастенени битдиралсакъ, ол
да бек иги иш боллукъду. Анга да ачханы
башхаладан юзюб, кючден
джыйышдыргъанбыз.
- Сени туугъан элингде уа бармыды
медицина пукнкт?
- Барды. Огъары эл бла Тёбен эл да ары
джюрюучендиле. Тёбен элчилени сеннге
кёлкъалдыларын да эшитгенме: «областны
тамадасы бола тургъанлай, элине
къайгъырмайды» дейдиле.
Зауур кюлдю:
- Заманы бла хар элде да боллукъду
фельдшер пуктла. Эм алгъа уллу эллени
бир баджарайыкъ да. Окъуу
заведениелеге мекям ишлеу а къалайды?
- Бек къолайсызды. Окъулланы кёбюсю
байладан сыйырылгъан мекямладыла. Алай
болса да, тарыкъгъан джокъду – адамла
кеслери амал этерге кюреше барадыла.
- Билеме. Кереклиси чакълы ачха
бермейдиле башындан. Алай болса да,
аллыбызда эки-юч джылда хал тюрленир
деб турама. Кёрейик. Культураны,
школланы, башха окъуу заведениелени
хакъындан Керим бла – джууаблы
къуллукъчу бла – сёлеширге деб турама.
Келе болур,- деб, сагъатына кёз
джетдирди Зауур.
Сора къагъыт къалауну башындан къагъа:
– Былагъа къараб бошагъанлай, сеннге
билдирирме,- деди, ёрге тура. Мусса аны
къолун тутуб, кабинетден чыкъды.
3
- Керим шохум, къалайды, халкъыбыз
джахилликден къутулаламыды?- Зауур
анга къаршчы олтуруб тургъан, областда
культура бла окъуу ишлеге къарагъан
бирэлчисине джитирек къарады.
- Джахилликден къутулуб бошагъан эди –
уллу да, гитче да араб харифле бла
къарачай газетни окъуб тура эдиле.
Тутдула да афавитни тюрлендирдиле –
латин харифлеге кёчдюк. Джашыракъла
анга да тюзеле барадыла, джыллары
келгенлеге уа къыйынды. Латиннге кёчюу
– джангылыч иш болгъанды.
- Алай сагъыш эте эсенг да, тышынгдан
джукъ айтма. Сабийле къуру латин
харифле бла окъурча болсала, элибледен
айырылсала – Къуранны окъуялмазча
боллукъдула. Аланы динден айырыуда –
ол биринчи атламды. Ол себебден –
джангылыч иш болмагъанды, партия
джангылмайды, билесе. Сабийлени
окъуулары къалайды?
- Сабийле бары да ал башланнган школну
битдирирге борчлудула. Джылы джетиб,
окъумагъан сабий джокъду. Алай а,
тыйгъычла да бардыла. Школ мекямла
джетишмейдиле. Тутулуб, сюрюлюб кетген
байланы юйлеринде окъуу бардыргъан таб
тюлдю. «Джохар бийни юйюнде окъуйбуз»
деб, Огъары элни сабийлери, «Келемет
байны юйюнде окъуйбуз» деб Орта элни
сохталары, Зауур кулакны юйюнде
окъуйбуз деб, Тёбен элчиле. Ол сёзледен
къутулур ючюн огъуна, сабийлеге джангы
школ мекямла керекдиле. Уллула да
ырыслайдыла дерсле джоюлуб кетген
адамланы юйлеринде баргъанларына.
- Мадаргъа кёре джангы мекямла ишлей
барлыкъбыз. Бу проблеманы билеме. Андан
сора?
- Экинчи тыйгъыч окъуу ишде – джаш, къыз
сабийлени бирге окъургъа болмагъаны.
Аны себебли, бир школну орнуна эки школ
керек болады. Бирге окъутабыз
дегеникде – сабийлерин школгъа иймей
тебредиле адамла. Дагъыда бир проблема
– къыз сабийлеге джаулукъларын
тешдиралмайбыз. Аталагъа-аналагъа
сагъынсакъ, отдан кёлек киедиле. Биз
айтыу бла джукъ тюрленмейди. Къралны
аты бла сиз къыссагъыз тынгыларыкъ
эселе да. Крайдан комиссия келгенинде,
бизге бек чамланнганды.
- Край комиссия бизни халкъны халисин
къайдан ангыласын. Алай болса да, бир
сагъыш этербиз. Башха тыйгъычла
бармыдыла?
- Дерс китабла эмда устазла
джетишмейдиле.
- Алай деген? Алимле, джазыучула не
ишлеб турадыла да? Устазла хазырлагъан
баш школубуз да бар шойду? Мен аланы
барын бир джерге джыйыб, ашхы
кереклерин берейим. Устазла бла дерс
китабланы мен бойнума алама. Бу
кемликни дженгилде тюзетирикбиз.
Культура джаны бла уа къалай барадыла
ишле?
- Тебсеу-джырлау ансамбль къурагъанбыз.
Колхозчулагъа кёзюу-кёзюую бла
концертле кёргюзедиле. Театр
къауумубуз да барды. Аллах айтса
къарачай театр къуралырчады. Талай
джашны, къызны сахна усталыкъ алыргъа
Москвагъа джибергенбиз, билесиз.
Джарыкълыкъ юйле джетишмейдиле. Театр
мекямыбыз джокъду. Алай болса да, «къош
да бара-бара» дегенлей, хар небиз да
болур. Бусагъатда уа, мадаргъа кёре,
къымылдайбыз.
- Бираз къарыусуз къымылдайсыз. Мен да
иги болушлукъ эталмайма сизге. Ёзге,
джылны аягъына, хоншу областланы
озаргъа керекбиз. Сен айтхан
джарсыуланы тюзете барлыкъбыз. Башха
проблема джокъ эсе...
- Джокъду,- дей,- Керим ёрге турду. Зауур
аны ашырыб, эшик юсюнде сакълаб тургъан
адамланы ичкери чакъырды.
4
Орта элни Советини тамадасы Тауас бла
колхозну председатели (башчысы) Сапар
ушакъ этгенли иги кесек заман болады.
Бир-бирде ауазларын кёлтюртюб
сёлешгенлерин башха одада къагъытчы
Махмуд эшитиб, бираз къайгъылы да
болады. Алай болса да, келгенлени
ишлерине къараб, артха къайтарады.
Тауас бла Сапар а айырылыргъа
ашыкъмайдыла.
- Сапар, адамла къаллай бир энчи мал
тутадыла – ол сени ишинг тюлдю. Сен
колхоз малланы къайгъысын кёр.
- Къалай тюлдю мени ишим? Элчиле
колхозчуладыла бары. Аны себебли, мен
колхоз тамада, колхозчуларымы юсюнден
сёлешеме. Кимни арбазында къаллай бир
малы болгъанын ажымсыз билеме.
Белгиленнген мардадан артыкъ малланы
сыйырыб, колхоз малгъа къошаргъа
керекди.
Тауас къыза башлады:
- Сапар, сен бу халкъдан болмагъан
адамча нек сёлешесе? Адамла кюндюз
колхозда ишлеб, солур заманларында уа
юй къатында бачхачыкъларына,
малчыкъларына къараргъа кюрешедиле.
Ала аллай дыгаласда джашау этедиле, сен
да «эки-юч къой артыкъ тутадыла» деб,
алагъа илинесе.
- Кърал джорукъгъа кёре, бир ийнек, беш
къой тутаргъа эркинлик барды. Андан бир
къой артыкъ тутханны да – кесин
тутаргъа, юйюн, мюлкюн, сыйырыргъа
борчлубуз.
- Тюлсе борчлу. Сени борчунг – колхоз
малны ёсдюрюрге, сакъларгъа, хайырлы
этерге.
- Колхоз малны кёб этер ючюн излейме
сыйырыргъа джорукъдан аслам мал
тутханланы артыкъ малларын.
- Мен айтырыкъ: халкъны аягъындан алма,
кесинги да халкъгъа эрши кёргюзтме.
- Мен халкъ айтханча тюл, совет власт,
коммунист партия айтханча атларыкъма.
Артыкъ мал тутханланы джакълай эсенг –
сора къралны, партияны оноуларына
къаршчыса сен да. Мен бу ушагъыбызны
ОГПУ-ну област бёлюмюне да, партияны
област комитетине да билдирирге
борчлума.
- Тил этиуню кесинге борчхамы санайса?
Бу къыйын заманлада халкъынгы
тарбыууннга тыйма. «Тауукъ тёбени
къазды да, кеси бойнуна къылыч
чыгъарды» деб, халкъдан, кесингден да
бошатма. Халкъны джашама къой, кеси
ёлюмюнг бла ёлюрге излей эсенг.
- Къоркъутургъамы излейсе?
Бу кёзюуде къагъытчыны ауазы эшитилди:
«мындады, колхоз тамада бла сёлеше
турады». Сора, Махмуд эшикден къараб,
«парткомну секретары излейди сизни»
деди.
Тауас тышына атлаб, Баширни алыб кирди
ызына.
Баширни кёргенлей, Сапаргъа джан кирди:
- Иги болду сени келиб къалгъанынг.
You have read 1 text from Karachay-Balkar literature.
Next - Тёрт Китабдан Къуралгъан «Къазауат» - 13