Latin

Тёрт Китабдан Къуралгъан «Къазауат» - 09

Total number of words is 3540
Total number of unique words is 1586
36.3 of words are in the 2000 most common words
51.6 of words are in the 5000 most common words
59.6 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
маллы болгъанды. Джашасын ленинчи
партия бизни быллай джашаугъа
чыгъаргъан,- деген ауазла чыкъдыла.
- Хы, Ленин бек тюз этген эди НЭП-ни
киргизтгенин. Алай а, Ленин бу сиясетин
тебрей, айтхан эди: «биринчи дуния
къазауат, ызы бла граждан уруш салгъан
палахладан къутулур ючюн башлайбыз
болджаллы джангы экономика
политикабызны» деб. Энди ол болджал
тауусулгъанын айтханды Сталин джолдаш.
Революция адамланы тенглик джашаугъа
келтиргенди. Алай а, НЭП болгъанлы,
джангы байла чыкъгъандыла, халкъ
джарлыгъа, байгъа юлешине, айрылыкъ
чыгъа башлагъанды. Ол бир джанындан.
Экинчи джанындан а – гитче энчи мюлкле
уллу хайыр бермейдиле, уллу ара мюлкле,
коллектив мюлкле керекдиле –
техниканы хайырландырырча. Элде аллай
мюлкле колхозла боллукъдула. Аны
себебли, бютеу энчи джерле, энчи мюлкле
бир-бирине къошуладыла. Ара сабаннга,
малгъа, мюлкге – барына да биргелей
къарарыкъсыз. Бай-джарлы боллукъ тюлдю
– барыгъыз да бирча джашарыкъсыз.
Зауурну сёзюн бёлдюле элчиле.
- Алай деген къалай болады. Ма мени –
Азнауурну – бешджюз къоюм барды. Мени
хоншуму уа – элли къою. Сора аланы
бир-бирине къошарыкъбыз да, тенг
боллукъбуз. Алаймыды?
- Мени джерим минг къойну асратырчады.
Энди аны кенгине-узунуна джюз атлам
джери болгъаннга къошуб, бизни тенг
этергеми излейсиз?
- Бизни не терслигибиз барды? Совет
власт джерлени байладан-бийледен
сыйырыб, бизге тенг юлешген эди. Хар ким
акъылына, кючюне, болумуна кёре ишледи.
Ишлегенлерине кёре, байлыкъ келди
адамлагъа. Къарыусузла, кеслери энчи
мюлк джюрюталмагъанла биригиб, ара
мюлк къураб, кърал да алагъа болуша,
джашай барадыла. Энди бу иги джашауну,
тюзлюк джашауну не ючюн бузаргъа
керекбиз?
- Аланла, бери бир тынгылагъыз,- деди
Зауур,- бу барыудан барса, биягъынлай
бай-джарлы айрылыкъ тереннге
кетерикди. Сора, тенглик джашау боллукъ
тюлдю. Джангыдан революция этерге
тюшер. «Джерим» деб турурча, бу джер
сизге къайдан чыкъгъанды? Совет власт
алгъыннгы энчиледен, байладан сыйырыб,
алай бергенди сизге. Энди сиз да
энчи-менчи джашаугъа кёчюб
тебрегенсиз. Ма аллай айрылыкъ болмаз
ючюн, совет кърал бютеу джерни кесине
алады. Огъай, алай да тюл – совет власт
бютеу джерни бютеу халкъгъа береди,
кишини энчи джери, энчи мюлкю боллукъ
тюлдю. Сабанла, мюлкле да, къышлыкъла,
джайлыкъла да – бары арада
боллукъдула.
- Колхозгъа – ара мюлкге кирирге
унамагъанлагъа уа не боллукъду?
- Сталинни оноууна сыйыныргъа
унамагъанлагъа не боллугъун
ангыламагъанча этмегиз. Эм алгъа энчи
мюлкчюге уллу налог-верги салынныкъды
– аны тёлей-тёлей байлыгъы тауусулур.
Тёлемейме десе уа – кърал джууабха
тартыр, тутар, элден кёчюрюр. Къралны
джоругъуна, башында алыннган оноулагъа
сыйынмай тебресегиз – игилик
кёрмезсиз.
- Огъай, былай къалай болады: Ленин
бергенни Сталин ызынамы къусдурады?
Бизге НЭП-ден башха политика керек
тюлдю. Бютеу къралда
ачлыкъны-джаланнгачлыкъны кетерген
НЭП-ден нек айырылыргъа керекбиз? Керек
тюлдю бизге калхоз-малхоз джашау.
- Тохтагъыз. Эслеб сёлешигиз, марджа.
Энди ма былайда джыйылгъан
джамагъатдан бир адам да колхоз
къураргъа излемеймиди?- сорду Зауур.
- Мен излейме,- деген таууш чыкъды. –
Бютеу малымы да арагъа салама,
колхозгъа береме.
Адамла кюлдюле. Къайсы эсе да, сорду:
- Джарлы, сени къаллай бир малынг барды?
- Меними? Мени малым джокъду. Бусагъатда
бещджыллыкъ джалым тауусулады. Сюрюуню
иеси Къамгъут, аллында келишгенибизча,
эки ийнек бла джюз къой берлик болур.
Зауур сейирге къалды. Сорду:
- Джалда болгъанла, къолларыгъызны ёрге
бир тутугъуз.
Онбеш адам санады Зауур.
- Джамагъат, сизге не болгъанды? Къул
тутаргъа термилибми тура эдигиз?
Чамландырмагъыз совет властны. Джалчы
тутханла сокъуранныкъдыла. Айта-айта
тургъанма. Ангыламайсыз.
- Да биз НЭП-ге сыйыныб тутабыз джалчы.
Джорукъгъа сыйынмагъан иш этмейбиз.
- Айтама да, НЭП бошалды. Энчи джер, энчи
мюлк боллукъ тюлдю энди. Бютеу кърал
колхоз джашаугъа кёчеди
Зауур башын чайкъады. Дагъыда сорду:
- Колхоз къураргъа излегенле
къолларыгъызны бир кёлтюрюгюз.
- Биягъы онбеш джалчы къолларын
кёлтюрдюле.
- Хы, элни ондан бири излейди колхоз
къураргъа. Алай эсе, Къанамат, бу адамла
бла башлайыкъ колхозну,- деди Зауур.
Сора элчилерине айланыб:
- Бу адамланы джалларын толусу бла
табдырыгъыз. Бюгюнден огъуна башларына
бош этигиз. Была колхоз джашауну
башлайдыла, былагъа не джаны бла да
совет власт болушурукъду. Бу онбеш
адамдан къалгъанла башыгъызгъа бошсуз.
Къалгъанла кетиб, кеслери
къалгъанларында, колхоз къурадыла.
Тамадагъа Джарлыны айырдыла. Колхозну
атына Ленин дедиле. Ленин атлы колхоз.
Зауур бек сагъышлы болуб айырылды
элинден. Тамбла Орта элде боллукъду
джыйылыу. Ала уа не айтырыкъдыла экен?
17
Орта Эл, халкъны 80% джашагъан эм уллу эл
болгъаны себебли, бу элни джыйылыууна
Зауур Умарны да алыб келди. Умардан
сора да ОГПУ-ну област бёлюмюню
тамадасы Запорожный, ОГПУ-ну район
бёлюмюню тамадасы Джумакъул бар эдиле.
Къагъытчы Махмуд масаны(столну)
къыйырында джазаргъа хазырланды.
Тауас, адетдеча, джыйылыуну ачыб,
Зауургъа берди сёзню.
- Салам алейкум, джамагъат. Колхоз
къурауну кёзюую бюгюн сизге джетгенди.
Сизге дери быллай джыйылыуланы Огъары
элде, Тёбен элде да бардыргъанбыз.
Огъары эл бир аууздан колхоз къурауну
къабыл этгенди, колхозларына да
Сталинни атын атагъандыла. Тёбен элде
Ленин атлы колхоз онбеш джалчыдан
къуралгъанды. Кърал не джаны бла да
алагъа болушлукъ этерикди, колхоз
джашауну хайырын эслеселе, къалгъанла
да къошула барлыкъ болурла. Кърал
артыкъ бек ышанмагъан бай-бий къауумну
эли, Огъары элге айтама, къралны
оноууна сыйыныб, колхоз джашауну бирча
къабыл этгенди. Тёбен элни джамагъаты
уа, политика ангысы тёбен болгъанын
кёргюзгенди. Бютеу кърал колхоз
джашаугъа кёче тургъанын, кёчмей киши
да къалмазлыгъын ангыламагъанлары
мени бираз джарсытханды. Кеслерине
аман этедиле.
Колхоз не болгъанын Тауас сизге
билдиргенме дейди. Алай эсе, мен къошар
зат джокъду. Бу джыйылыуда огъуна
колхозугъузну къурагъыз, ат атагъыз,
тамада айырыгъыз. Ёзге ангылашынмагъан
зат бар эсе, соругъуз.
- Барды,- деб, бир токъ санлы таулу ёрге
турду. – Мен малымы, мюлкюмю, джерими да
арагъа салыргъа излемейме. Мен кеси
къыйыным бла джашагъан бир таулума.
Революциягъа дери да джарлы тюл эдим,
революциядан сора да бай болмагъанма.
Тургъанымча турама. Мен колхозчу
болургъа излемейме. Меничала кёбдюле
элде. Бютеу эл «бизге колхоз» керек
тюлдю деб тохтарыкъ эсе да, билмейме.
Бизлеге не оноу?
- Сёлешген тукъумун, атын айта барыгъыз,
марджа. Махмуд сёлешиннгени, ким не
айтханын къагъытха тюшюре барады,- деди
да Зауур, соруугъа джууаб бериуге
кёчдю.
- Революция не ючюн этилгенди? Тенглик
болур ючюн. Бий-къул, бай-джарлы болмаз
ючюн. НЭП-ни Ленин мадарсыз болуб, бир
кёзюуге дери джарашдыргъанды. Энди аны
тюрлендирир заман джетгенди. Не ючюнмю?
Джангыдан байла, джарлыла, джалчыла
чыгъыб тебрегендиле. Ол затны
тохтатмасакъ – эски джашау ызына
къайытырыкъды. Къайытыб да келеди.
Элигизде кемсиз байыннган бар, малына
къараргъа кесини кючю джетмей, джалчы
тутхан бар. Ма ол затны къурутур ючюн
Сталин бла тёгереги оноу этгендиле:
энчи джер, энчи мюлк болмазгъа керекди.
Бий-къул, бай-джарлы энчиликден
чыгъады. Аны себебли, бютеу джеригиз,
мюлкюгюз арагъа салынады, колхоз
къуралады. Бири биригизден бай
джашарыкъ тюлсюз. Бири биригизни
джалчы этерик тюлсюз. Тенглик джашау
боллукъду. Колхоз джашау деген олду.
- Алла хакъына, манга бир ангылатыгъыз,-
къарт Астакку таягъына таяна ёрге
къобду. – Эки адамны къалай тенг этерге
излейсиз? Хар бир адамны кючю, саулугъу,
акъылы, болуму, окъууу, билими башха
тюрлюдю. Бир адамны болуму джер юй
ишлерге джетеди, бир адамны уа къала
ишлерге. Мен къаты да ишлеб, аламат да
джашаргъа излей эсем – мени факъырача
джашатыргъа нек излейсиз?
Къарыусузгъа, ислам динибиз да буюрады,
болуша барырбыз. Бютеу джер, сабан
байлыкъны кърал къолуна алыб, бизни
садакъачыча джашатыргъа нек излейди?
Мени энчи джерим, энчи мюлкюм болмай,
кесими адамгъа тергеяллыкъ тюлме.
Кърал болгъанны ууучуна джыяд да, сора
кимге не берлигин оноу этеди. Ол
къаллай тюзлюкдю? Мени мюлкюмю, малымы,
джерими сыйырад да, колхоз этеди. Мен да
анда ишлейме да, сабаннга, малгъа
къарайма да, бир бурху зат болады
джалым. Алай бла, кърал барыбызны да
кесине джалчы этеди, биз анга ишлерге
керекбиз. Ол да бизге, биз ашдан
ёлмезча, бирер джукъ тутдурады.
Ачыуланса, аны да бермей къояр. Огъай,
мен кеси кесиме, джериме, мюлкюме ие
болургъа излейме. Хар затымы къралгъа
бериб, анга джалчы болургъа неге
керекме, бир ангылатыгъыз.
- Тауас,- деди Зауур,- сени сёзюнгю иги
ангылар эселе уа, бир ангылат былагъа.
- Акъсакъал,- деди Тауас,- сени айтханынг
тюз огъуна болур, алай а, мен бир зат
айтайым да, анга джууаб табаллыкъ бар
эсе, айтыр.
Колхозла къурауну оноуу бизге
джетмейди. Аны оноуу башында этилиб
бошагъанды. Къаршчы баргъан къой, ол
оноугъа разы болмагъанла огъуна къыйын
болумгъа тюшедиле. Къралны
джер-джеринде тутуула огъуна
башланнгандыла. Башында этилген
оноугъа биз джукъ эталлыкъ тюлбюз. Аны
ангылаб, малыбыз, мюлкюбюз кете эсе да,
джаныбыз сау къалсын дерге керекди.
Малыгъыз, мюлкюгюз да узакъгъа
кетмейди – алагъа къарарыкъ да
кесигизсиз. Колхоз джашау иги кёре эдим
деб къоярыкъ эсегиз да, ким биледи. Аны
себебли бир джанына тартмайыкъ да, бир
кёрейик. Келишмесе, оноучула
джангылычларын тюзетирле. Ансы бизге
тынгыларакъ джокъду бусагъатда.
- Да бизге сормай, бизни
колхозгъа-джаханимге джыяргъа къалай
болады?- деб къычырды къайсы эсе да.
Тауас да ауазын кёлтюртерек айтды:
- Да бизге соруб не зат этиледи?
Ишни терсее тебрегенча кёрюб, Умар
сёлеширге эркинлик алды.
- Джамагъат, сизни киши да къысмайды.
Сюйген колхозгъа киригиз, сюйген
алгъынча джашагъыз. Алай а, кърал къуру
колхозлагъа – ара мюлклеге
болушурукъду. Уллу джери, мюлкю
болмагъаннга колхоз джандетча
кёрюннюкдю. Энчи мюлк джюрютюрге
излегенле къралгъа уллу налог-верги
тёлериксиз. Мен ангылагъандан, талай
замандан тёлеялмазча боллукъсуз. Сора,
къралгъа да кесигизни эрши кёргюзтюб,
бир джанына тартыб турургъа керекмиди?
Мени сартын, сёзню, ишни да созуб
бармай, разы болгъанла бла колхоз
къурайыкъ. Соругъуз да, разыла
къалсынла. Огъары элде, Тёбен элде
этгенигизча, былайда да алай
бардырыгъыз ишни.
Зауур да разылыгъын билдиргенинде,
Тауас айтды:
- Джамагъат, колхозгъа кирирге, колхоз
къураргъа излегенле былайда къалыгъыз,
къалгъанла башыгъызгъа бошсуз.
Талай джюз юйдеги джашагъан мазаллы
элден колхоз къураргъа разы болгъанла
джыйырма адам болдула – джыйырма
юйдеги. Ала да колхозларына Калининни
атын атадыла. Башчыгъа Сапарны
сайладыла.
18
Бюгюн крайда област, район башчыланы
джыйылыулары барады. Партияны край
комитетини биринчи секретары, край
Советни тамадасы, крайда ОГПУ-ну
башчысы къызыл къумач бла джабылгъан
масаны узунуна тизилиб олтурадыла.
Сёлешген Иван Васильевичди:
- Багъалы джолдашла! Областланы,
районланы башчылары! Коммунист партия,
аны башчысы Сталин бизге бек уллу
ышанадыла – бизни край, къралда
биринчи болуб, колхоз къурауну
башлагъанды. Джылны аягъына аны
тамамлаб, къууанч хапарны Москвагъа
билдирирбиз деб умутум бар эди. Алай а,
къарайма да, иш къарыусуз барады.
Артыкъсыз да, Къарачай областда. Колхоз
къурау ишни тындырмасакъ,
тындыралмасакъ, менден башлаб,
ишибизден кетерге керекбиз. Кетген бла
къаллыкъ да болмазбыз – партиядан да
къысталырбыз, тутулургъа да болурбуз.
Аяу боллукъ тюлдю.
Аны себебли айтама – партияны оноуун
тындырмай мадар джокъду. Юч айны ичинде
край толусу бла колхозланмаса –
барыбыз да игилик кёрлюк тюлбюз. Муну
ангыламагъан бармыды? Къулчара
джолдаш, сени кёлюнге къалай келеди?
Къалай барады сизни районда
колхозланыу?
Къулчара, джюреги сескекли ура, ёрге
турду:
- Тюзюн айтыргъа керекди – бек
къарыусуз барады. Джангыз бир эл –
Огъары эл – бары бирден къабыл этиб,
Сталин атлы колхоз къурагъандыла.
Тёбен элде къуру онбеш юйдеги киргенди
колхозгъа, Орта элде да джыйырма
юйдеги. Къалгъанла бирден эки
болмайдыла – малларына, мюлклерине,
джерлерине къадалыб турадыла.
- Да къалай этер акъылынг барды да?
Тюрлендиралллыкъмыса халны?
Крайны башчысыны ауазы шош, бек шош
чыкъды. Аллай шошлукъ кёк кюкюрерни,
элия чартларны аллында болуучанды.
Къулчара сезди – «огъай» дегенлей
орнундан чыгъарлыкъларын, таб тутаргъа
да боллукъларын.
- Тюрлендираллыкъма. НЭП-ни кёзюуюнде
кемсиз байыныб, энди къайсы сыныфдан
чыкъгъанларын да унутханла бардыла.
Кулакла дерге боллукъду алагъа.
Аллайланы тизимин джарашдыргъанма.
Аладыла болгъанны бузуб тургъан. Аланы
къурутмай, колхозланыу джюрюш аллыкъ
тюлдю. Ала тутулгъанлай, байлыкъларын
да колхозгъа бериб, юйдегилерин да
узакъ джерлеге кёчюргенлей, къалгъанла
шош боллукъдула, чабханлай кирликдиле
колхозгъа.
Юлгюге Огъары элни келтирирге
боллукъду. Ол элде къуру бай-бий къауум
джашай эди революциягъа дери. 1920
джыллада совет кърал аланы ашхы
ууатханында, кёбюсю кау-куу болуб тыш
къраллагъа къачдыла, къалгъанла уа
алай тынч болгъандыла... Колхоз да бир
айтылгъаны бла къураб, малларын,
мюлклерин, джерлерин да къошуб,
джарагъан колхозчула болуб турадыла.
Кулакланы да абызырата башласакъ,
къалгъанла да тынч боллукъдула. Ансы
революция джерли, мюлклю этген
джарлыла къутуруб, бай болуб, джалчы
тутуб турадыла. Колхоз дегенни
эшитирге да унамайдыла. Патчахны
кёзюуюнден къалгъан байланы къурутхан
эдик. Энди совет властны кёзюуюнде бай
болгъан джарлыладыла эм уллу джаулары
колхозланы. Сталин тюз айтады, кулакны
– аман хансны – тамыры бла
къурутмасакъ, социализмни бачхасын
кючлеб къоярыкъды ол.
Джыйылгъанла Къулчараны сёзюне харс
огъуна урдула. Къалгъанла да алайыракъ
сёлешдиле. Иван Васильевич джыйылыуну
джаба, айтды:
- Юч айдан край толусу бла колхозланыб
тынаргъа керекди. Алай болмаса,
бир-бирибизге тюбемей къалыргъа да
болурбуз. Ёзге, эсен кёрюшюрбюз деб,
умут этеме. Эсен кёрюшейик.
19
Юч Эл районда ОГПУ-ну тамадасы
Джумакъул район Советни башчысы
Къулчара бла кабинетинде олтуруб ушакъ
этгенли талай сагъат болады. Къулчара
Тёбен эл бла Орта элде
байланы-кулакланы списогун-тизимин
келтиргенди да, анга къарайдыла.
Къулчара ангылатады:
- Бу тюблери юч кере сызылгъан тукъумла
1920-чы джылладан башлаб да совет властха
къаршчылыкълары бла белгилиди. Алай а,
Къарачай бла Къызыл Аскерни арасында
Джарашыудан сора, рахат джашагъандыла.
Ёзге былагъа ышаныу джокъду. Колхозгъа
кирирге унамагъанланы башлары
быладыла.
Тюблери эки сыз бла сызылгъан
тукъумланы совет власт бла аралары
табсыз болмагъанды. Бек джарлыла болуб,
НЭП-ни кёзюуюнде эсирик бай болуб
кетгендиле. Хар бирини ненча джалчысы
болгъаны кёргюзтюлюнеди.
Тюблери бир сыз бла сызылгъан тукъумла
джалчы тутмагъандыла, алай а,
юйюрлеринде адам къоллары аслам
болгъаны себебли, бай болгъандыла, уллу
рысхылары барды.
Мен айтырыкъ – быланы къалгъан
халкъдан айырмай, колхозландырыу иш
алгъа теберик тюлдю бизни районда.
Джумакъул къаламын алыб, таза
къагъытда эсеблеб тебреди. Сора
Къулчарагъа айланды:
- Алан, Тёбен элни ючден бирин, Орта элни
тюз джарымын кулакла этиб къойгъанса
да. Былай бла уа, биз колхоз къурауда
биринчи оруннга чыкъгъан бла къалмай,
адам тутууда да биринчи оруннга
чыгъаргъа башлагъанбыз. Иги сагъыш
этгенмисе?
- Да мен партияны край комитетини
айтханын джанлаусуз тындырама.
Кулаклагъа аяу болмазгъа керекди.
- Къулчара, Зауургъа кёргюзтгенмисе бу
къагъытны?
- Хоу, бир экземпляр андады.
- Алай эсе, ол бусагъат меннге келирге
керекди. Аны да не айтырын бир эшитейик.
«Сагъынылгъан – босагъа тюбюнде»
дегенлей, ма кеси да.
Эшик ачылыб, Къарачай областны
тамадасы Зауур кирди. Саламлашды.
Джарашыб олтургъандан сора, ишге
кёчдюле.
- Джашла,- деди Зауур,- мен бу къагъытла
бла шагъырей болгъанма. Къууаныр зат
джокъду. Халкъны джарымын кулакла деб
къурутсакъ, къалай болур? Къулчара,
сеннге бу къагъытланы эл башчыламы
джарашдырыб бергендиле?
- Огъай. Орта элни тамадасы Тауасды. Мен
анга айтханымда, «бизде «бай, кулак»
дерча адам джокъду» деб къойгъанды. Аны
кибик айтханды Тёбен элни тамадасы
Къанамат да.
- Да, сора, сеннге быланы кимле
джарашдырыб бердиле да?
- Колхоз тамадала.
- Хы, энди ангыладым. Колхоз тамадала
баш тутхан адамланы барын къурутуб,
аланы джерлерин, мюлклерин-рысхыларын
колхозгъа алыргъа излейдиле. Ол терс
оюмду.
- Да колхозгъа кирирге унамагъанлагъа
башха тюрлю акъыл къалай
джыйдырлыкъса? «Кулак сыныфны
къурутургъа керекди» деб Сталинни
айтханы да алайды. Партияны край
комитетини биринчи секретары да ол кюн
джыйылыуда «юч айны ичинде халкъны
толусу бла колхозлагъа джыймасакъ –
эл, район, област, край башчыла барыбыз
да чалдышха джыйыллыкъбыз» дегенди.
- Чалдышха да джыйылмазбыз, халкъны да
къоймазбыз колхозгъа киргизтмей. Халкъ
бла ишлерге керекди. Ангылатыу ишни
бардырсакъ – адамла тели тюлдюле –
колхозчу болурла.
- Да кулакла колхозгъа кирирле, джангыз
не акъыл бла? Колхозну ояр акъыл бла.
Колхозгъа да энди тинтиб алыргъа
керекди адамланы.
- Хоу, анга сёз джокъду, партия, Сталин
айтхан да олду. Алай а, халкъны джарымын
кулак атха чыгъарсакъ – аны ахыры не
бла бошаллыгъын билемисе? Ачыкъ
айтылыб турады Сталинни сёзюнде –
«ликвидация кулачества как класса»
(«кулак сыныфны къурутуу») деб. Халкъны
джарымы кулак болургъа амал джокъду.
Къырдырмайыкъ халкъны. Айлан эллеге,
ангылат халкъгъа: колхозгъа кирмеген –
тюрмеге-хаписге кирликди де.
- Мен айтыр керекли къалмагъанма. Алай
а, гюнахдан чыкъ дей эсенг, энтда элледе
халкъны джыйыб, колхозгъа кирмегенни
не сакълагъанын эсгертейим.
- Эт, марджа, халкъны сойдурмайыкъ.
Кертиси бла да, бизде, бюгюнлюкде,
кулакъ дерча бай да джокъду, къралгъа
душман да джокъду. Алай а, къыйналыб,
мыллык атыб джыйгъан рысхысын, арагъа
атаргъа излеген чыкъмаз. Ёзге, башха
мадар болмагъанын ангылатыргъа
керекбиз. Колхоз тамадалагъа да айт,
элни «кулакла» деб кёбюсюн тутдурсала,
кеслерине да таб болмаз.
- Хайыр, мен тамбла бла бирсикюн эки
элде да адамланы джыйдырыб, сёз
ангылатала эсем кёрейим. Кете барайым,
сизни да башха ишлеригиз болур,- деб,
Къулчара, экисини да къолларын тутуб,
юйден тышына атлады.
20
Экиси къалгъанларында, Зауур ачыкъ
сорду:
- Джумакъул къарнаш, тюзюн бир айтчы, иш
къайры бара турады?
- Да аны уа, юй бийченг менден да иги
айталлыкъды санга – аны атасы Тарас
ОГПУ-ну край бёлюмюню тамадасы
болгъанлы бир ай. Кёб болмай, мени да
кесине чакъырыб, иги кесек заманны
ушакъ этгенди.
- Нени юсюнден?- Зауур сескекли къарады.
- Да бола тургъан ишлени юсюнден. Крайда
хазна адам колхозгъа кирирге
излемейди. Таб къозгъалыула болургъа
боллукъду дейди.
- Мени къайгъылы этген Къарачайды.
Халкъны сакъларгъа керекбиз.
Джумакъул иги кесекни ауузундан сёз
чыгъармай турду. Къыйналды тюзюн
айтыргъа бла къалыргъа билмей. Дагъыда
таукел болду:
- Зауур, экибиз да Тёбен элден болгъан
бла къалмай, къысха джууукълабыз.
ОГПУ-ну тахсасын ачаргъа мени чыртда
эркинлигим джокъду – билинсе,
чалдышдан къаратырыкъдыла.
- Сен чырт да анга къоркъма. Халкъны
къутхарыргъа амал бола тургъанлай,
джукъ этмей къойсакъ – артда
къыйналырбыз. Айт, джукъ биле эсенг,
айтхан сёзюнг арада къалыр.
- Зауур, иш халкъда тюлдю, иш андады,-
Джумакъул бармагъын ёрге тутду. –
Ленинни джангы экономика
политикасындан иги зат болургъа мадар
джокъду – аны джашау кёргюздю. Дуния
къазауатдан, граждан урушдан сора,
чачылгъан, абызырагъан кърал, талай
джылгъа аякъ юсюне къалай турду?
НЭП–ни кючюнден. Энди аны не ючюн
тохтатыргъа керек болду? Керти да,
революциягъа къоркъууму салады ол?
Огъай, бютеу кюч къралны къолундады.
Сора, неге керек болду бу ара мюлклени
– коллектив мюлклени къурау?
Иш – индустрия къураргъа адам кюч
джетмегениндеди. Къралда халкъны кёбю
элледе джашайды. Хар юйюрню энчи джери,
мюлкю барды. Кесин да тойдурады,
къралны да тойдурады. Ким къурсун
джангы фабриклени, заводланы? Ким
ишлесин алада? Акъырын-акъырын ишлене
барлыкъ болур эди не да, алай а,
индустриализацияны Сталин талай
джылгъа этерге излейди.
Промышленностну беш джылгъа къурар
ючюн, бек уллу адам кюч керекди. Ол
кючню элден башха алыр джер джокъду.
Элчиле уа кеси разылыкълары бла
юйлерин, мюлклерин атыб, пролетариат
болургъа излемейдиле. Алай эсе, аланы
элден кеслери къачарча болум къураргъа
керекбиз. Джерлерин, мюлклерин,
рысхыларын сыйырыб, арагъа атсакъ –
колхозла къурасакъ – ала да шахарчы
пролетариатча боладыла: энчи затлары
джокъ – колхозда не да совхозда
ишлейдиле, ёлмез-къалмаз бир хакъ
аладыла. Элде аланы тыйгъан зат боллукъ
тюлдю – джерсиз, мюлксюз этсенг,
адамгъа не барды элде? Завод, фабрик
къурууда не да заводда, фабрикада ишлеб
кёбюрек ачха алырча болсала – кетдиле
эллерин къойдула да. Колхозландырыу
политиканы магъанасы буду –
индустриягъа, промышленностха адам кюч
къурау. Эл тюб боллугъу кишини
къулагъына кирмейди – бусагъатда, бек
дженгил промышленность къуралыргъа
керекди, ансы империалист къралла
чабсала, ала бла къазауат этерге
техникабыз джокъду.
- Джумакъул, бу сен айтханда меннге
джангылыкъ джокъду – аны мен билеме.
- Зауур, узакъдан келтиргеними
магъанасы: элчи адам кеси разылыгъы бла
джаланбыдыр болургъа унарыкъ тюлдю.
Берлик тюлдю кесини энчи джер
хуртдагысын, алай къыйналыб джыйгъан
рысхысын, мюлкюн. Кюч бла сыйырыргъа
керек боллукъду. Къаршчы тургъанланы
тутуу, лагерлеге атыу башланныкъды. Ол
заманда уа халкъ къозгъалмай, аякъ
юсюне турмай къалырмы?
Бизни – ОГПУ-ну – борчубуз: ол
къозгъалыуланы къурау, алагъа
башчылыкъ этиу. Ызы бла уа халкъны
башсыз этиу. Алай бла къралда минг-минг
адамны тутарыкъбыз – ала боллукъдула
индустрияны, промышленностну хакъсыз
къурарыкъ тутмакъ кюч. Кёзюу-кёзюую бла
аллай тутууланы бардыра турлукъбуз.
Тутулмагъанла да, башха мадар табмай,
шахарлагъа къачыб, пролетариатха
къошуллукъла, алай бла башларын
сакъларыкъла кёб боллукъдула. Эл тюб
бола эсе да, къысха заманны ичинде
къралда промышленность, индустрия
къураллыкъды.
- Джумакъул, ангыладым. Къарачайгъа не
оноу?
- Къарачайгъамы? Бизни агентлерибиз
халкъны арасында ишни бардырадыла.
«Бютеу къралда халкъ колхозлагъа
къаршчы тургъанды. Биз да восстание
этмесек, чегетге, таугъа чыкъмасакъ,
кёресиз – власт тутуб, къурутуб
башлагъанды. Джерибизни, мюлкюбюзню,
малыбызны сыйырыб бошагъанлай, биз
садакъачыла боллукъбуз. Аны бла да
тохтарыкъ тюлдю иш – джашагъан
юйлерибизни да сыйырыб, мазаллы юйле
ишлерикдиле, шахарладача. Борсукъ
тешикледеча, общежитиеледе, фатарлада
джашатырыкъдыла. Тиширыу, эркиши
айырыллыкъ тюлдю, сый-намыс къаллыкъ
тюлдю». Былагъа ушаш ушакъла
бардырадыла агентлерибиз. Ахыры не бла
бошаллыгъын айтайым. Халкъгъа
восстание этдирликбиз, ызы бла уа
мингле бла адамланы тутуб, лагерлеге
ашырлыкъбыз. Къалгъанла бары колхоз
джашаугъа кёчерикдиле. Бютеу къралда
болгъан боллукъду Къарачайда да.
- Халкъ кесин къырдырмай, колхозлагъа
кирсе уа? Ол заманда кимни тутарыкъсыз?
- Халкъ джеринден, мюлкюнден сен умут
этгенча айырыллыкъ тюлдю. Таб алай
болса да, бизни областдан къаллай бир
адам тутуллугъун башында бегитиб
бошагъандыла. Сюйсенг колхозгъа кир,
сюйсенг кирме – хар элден къаллай бир
адам тутуллугъу белгилиди. Къазауат
этеми къырылсын халкъ, къойчамы
кесдирсин кесин – къайсы иги боллугъун
да билген къыйынды.
Зауур эшитгенине ийнаныры келмей,
Джумакъулгъа къарады.
- Къой, туура сен айтханча болмаз иш.
- Сени къайын атанг мени бла нени
юсюнден сёлешгенди деб тураса?
Айтдырмай къоймай эсенг, ичинги
къатынынга да ачма – сен айтханны ол да
атасына айтыр, иш табсыз болур. Сен
эслеб къара: сени да, мени да,
Парисбийни да, Нанакны да, Алхазны да,
Асхатны да – къуллукъда ишлегенлени
барыбызны да – юй бийчелерибиз орус
тиширыула къалай болуб къалдыла? ВЧК-ны
– ОГПУ-ну политикасыды ол да.
Сюймекликни сагъынмайыкъ да къояйыкъ.
Зауур ачыулана башлаб, кесин тыйды.
Кертиси бла да, Джумакъулну сёзлеринде
бир тюзлюк бар эди. Джумакъул а, кесин
тыялмагъанча бардырады:
- Ма бусагъатда Къулчара халкъны джыйыб
сёлеширге кетди деб тураса. Ол а, бизни
алгъаракъладан агентибизди. Ол халкъны
сакълар джанындан тюл, башында этилген
оноуну тындырыр джанындан кюреширикди.
Башха тюрлю этеме десе, гюнахлары
ачыллыкъды. «Бир кере абыннган – минг
кере сюрюнюр» дегенлейди иш. Мен кесим
да не этерге билмей турама: халкъны
къалай сакъларгъа билмейме. Айт, бир
оноу тюзет.
- Башына джазаргъа керекди. Халкъны
джаулары халкъдан бошаргъа
башлагъандыла.
- Кимге джазаргъа излейсе? Сталиннгеми?
Кимден кимге тарыгъыргъа излейсе?
Джыланны къуйругъундан башынамы
тарыгъайыкъ? Керти ленинчилени, бирер
чурум бла къурутуб баргъанларын
кёребиз да. Керти да, бютеу халкъ бирден
ёрге турса бир зат боллукъ эди, ёзге аны
да къолгъа алгъанды ОГПУ.
- Сора, халкъгъа не оноу?
- Билмейме. Огъары эл бир аууздан колхоз
къурагъанды. Аны ючюн къарамай, барын
тутарыкъдыла – чурум табарыкъдыла,
эски гюнахларын-затны эсгертирикдиле.
Сталин бла тёгереги индустриализация
планларын тындырыр ючюн, миллионланы
тутмакъ этиб ишлетирикдиле, минг-минг
къаршчы тургъан адамны да
къурутурукъдула. Иш алайгъа бара
турады. Сени бурху къарачайынг бир
тамчыды – бюгюн бар, тамбла джокъ.
Коммунизмни тирменинде тартылмазлыкъ
халкъ джокъду. Ол тирменнге тюшмез амал
да джокъду.
- Джумакъул, сау бол былай ачыкъ
сёлешгенинг ючюн. Алай а, халкъ кесин
къырдырмай колхозлагъа кирсе, табыракъ
болур. Мен кесим эллеге барыб, адамла
колхозгъа кирирча этерге кюреширикме.
- Аллах болушсун. Джукъ этмегенден эсе,
бир джукъ этген игиди. Ким биледи, сен
айтхан тюзюрек эсе да. Мен а не этерге
билмей турама. Эт да, тиш да кюймезча,
кърал да, халкъ да абчымазча къалай
этсин адам.

21
Зауур кеси Тёбен элге барыргъа,
Къанамат халкъны джыйыб, сакълаб тура
эди.
- Салам алейкум, багъалы элчилерим,- деб
башлады сёзюн Зауур. – Мен сизге бюгюн
джангы хапар бла келмегенме. Колхозгъа
кирирге унамайсыз кёбюгюз деб
эшитгенме. Не ючюн унамагъаныгъызны
билеме. Алай а, колхоз джашаугъа кёчмей,
къралда бир эл къаллыкъ тюлдю. Къралны
джоругъуна къалай сыйынмаз акъылыгъыз
барды? Башында оноу этилиб битгенди.
Оноугъа сыйынмагъан аяллыкъ тюлдю.
Къралны башха джерлеринде
кулакланы-байланы тутуб, юйдегилерин
да башха джерлеге кёчюрюб барадыла.
Керекмиди аллай къыйынлыкъ сизге? Мен
сизге къарнашларымача джан аурутуб
сёлешеме. Сиз меннге тынгылагъыз, мен
айтханны этигиз. Джер-мюлк-рысхы деб
къадалыб турмагъыз. Дуния мал келе-кете
тургъан затды. Джаныгъыз сау болса,
къалгъан зат табыла барыр. Киригиз
колхозгъа, ара мюлк къурагъыз. Бу
къыйын заманда малыгъызны, мюлкюгюзню
тюл, джаныгъызны, башыгъызны
сакъларгъа кюрешигиз.
- Къралда колхозгъа киши да кирирге
унамайды дейдиле да. Бютеу халкъ унамай
тохтаса – колхоз къурау тохтарыкъ
болур,- деди джылы келген, бир саубитген
киши.
- Добай, сенмисе, кючден таныдым. Ким
айтады аллай къуджур хапарланы? Ол
провокацияды. Ленинчи партия Сталинни
башчылыгъы бла колхозландырыу
политиканы джорукъ этиб бегитгенди.
Колхозгъа кирмеген джашаяллыкъ тюлдю.
Къалай джашарыкъды – аны джери, мюлкю
сыйырылса? Къаягъа башыгъызны уруб,
къаянымы чачарсыз, башыгъызнымы
чачарсыз? Адам айтханны этигиз. Мен
You have read 1 text from Karachay-Balkar literature.
Next - Тёрт Китабдан Къуралгъан «Къазауат» - 10