Latin

Тёрт Китабдан Къуралгъан «Къазауат» - 08

Total number of words is 3490
Total number of unique words is 1695
35.1 of words are in the 2000 most common words
51.2 of words are in the 5000 most common words
58.7 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
Джолдашла бла кенгешгенбиз да, бир
акъылгъа келгенбиз. Сен да аны тюзге
санасанг, ол ишни баджарыргъа сеннге
буюрлукъбуз.
Сталин юллесин къабындырыб,
кабинетинде ары-бери атлай тебреди.
- Партияны оноуун тындырыу – мени
борчумду. Къолумдан келгенни аямам,-
деди Умар.
- Анга мени чырт да ишегим джокъду. Умар
джолдаш, сен муслиман динден, араб
тилден да терен хапары болгъан адамса.
Биз сагъыш этгенден, араб графикадан
джанламасакъ, муслиман халкъла динден,
Къурандан дженгил айырыллыкъ тюлдюле.
Къралда муслиман халкъланы кёбюсю тюрк
халкъладыла. Тюрк кърал огъуна латин
харифлеге кёче айланады. Къарангы
муслиман тюрк халкъны динден айырыр
ючюн этеди алай Кемал-паша. Биз да
кёрюрмю эдик аллай бир эксперимент
этиб?
- Ангыладым. Тюрк миллетле анга огъай
дерик болмазла, артыкъсыз да Кавказда.
Шимал Кавказда халкъла арасы тил
ёмюрлени узагъына тюрк тил бола
келгенди. Бусагъатда да алайыракъды.
Орус тилни билмегенле бары тюрк тилде
ангылайдыла бир-бирин. Халкъла орус
империализден кёб къыйынлыкъ
кёргендиле да, аны себебли орус тилде
сёлеширге да артыкъ сюймейдиле. Бир
кёзюуге дери Шимал Кавказда халкъла
арасы тил, ортакъ тил этиб, тюрк тилни
джюрюме къоярмы эдик? Алай этсек, араб
харифледен латиницагъа кёчюуню да
халкъ тюз ангыларыкъды. Таб тюрк тилден
устазланы да келтирейик Тюркден. Алай
болса, «динибизден, Къурандан айырыр
ючюн кёчюредиле араб элибледен латин
харифлеге» деб да айтмазла халкъда.
- Умар джолдаш, бизге пантюркизмден эсе,
панисламизм къоркъуулуду. Аны себебли,
бир кёзюуге дери сен айтханча этсек,
социализмни ишине тюзюрек, табыракъ
болур. Социализмни иннетине артыкъ
келишмесе да, Ленинни НЭПи бла
хайырлана барабыз. Кърал бираз эс
джыйгъанлай, аны да тохтатыр акъылыбыз
барды. Орусдан сора, къралда тюрк тилли
халкъла экинчи орундадыла. Аланы
муслиман динден айырыуну, Къуранны
харифлеринден айырыудан башларгъа
керекди. Тюрк къралда джюрюген
латиницагъа кёчейик десегиз –
терилирле. Тюрк тил да, НЭП-ча, бир
кёзюуге дери халкъла арасы тилча
джюрюсюн къралда. Артда кёре барырбыз.
Бир къралда кърал тил да, халкъла арасы
тил да бир тил болургъа керекди – эм
кёб санлы халкъны тили – орус тил. Алай
а, бусагъатда, сен айтханны тюзге
санайма. Бардыр бу ишни – араб графика
бла хайырланнган халкъланы
латиницагъа кёчюрюу ишни. Бизден не
болушлукъ керек эсе да – табарыкъса.
9
Бу ишни къысха заманны ичинде ажымсыз
тындырды Умар. Бакуда тюркология
съездни къурады. «Латиницагъа кёчюу –
тюрк миллетлени барын бирикдириудю.
Шимал Кавказда уа – тюрк тил, бола
келгенича, халкъла арасы тил
болгъанлай къаллыкъды». Тюрк алимле
харс къагъыб тюбедиле Умарны сёзюне.
Алай бла, алфавитни тюрлендириуден
башланды муслиман динни къурутуу Совет
къралда. Къарачай да латиницагъа кёчдю.
Араб графикадан латиницагъа кёчюу
тамада тёлюге ауур тийди, къартыракъла
юреналмай да къалдыла. Алай болса да, он
джыл чакълыны халкъ латин харифле бла
хайырланды. Андан сора уа...
Муслиманлыкъны къурутуу араб
харифледен латиницагъа кёчюу бла
башланнган эсе, тюркчюлюкню къурутуу
да латин харифледен орус харифлеге
(кирилицагъа) кёчюу бла башланды 1938-чи
джыллада. Ары дери уа...
10
Умар ишини юсю бла, Къарачайда дерс
китабла бла школлада къалай
хайырланнганларына, окъуу, культура
ишле къалай баргъанларына къарай,
бютеу эллеге айланады. Огъары элде
Мырзабекге тюбеди. Ол школгъа келтирди
Умарны
- Мекям болмагъаны себебли, Шамхал
бийни юйюн школ этиб турабыз.
Къарабашланы Азаматгерийни юйюн да
Джарыкълыкъ юй этгенбиз. Андан-мындан
къайытхан талай бий юйюр барды.
Къалгъанла юйленмеген джаш адамладыла.
Школда окъугъан джыйырма сабий барды.
Уллула да аллай бир боладыла.
Кюрешебиз. Окъутханла кесибизбиз.
Азербайджандан къайытхан Джагъафар
афенди бла Гюрджюден къайытхан устаз
Абдуллах бардырадыла дерслени.
- Боллукъ эсе, дерсге бир кирейик,- деди
Умар.
Джети джашчыкъ ёрге туруб сирелдиле.
Устаз Абдуллах Умар бла Мырзабекни
саламларын алыб, сабийлени да олтуртду.
Умар аланы алларында латин харифле бла
басмаланнган «Ана тил» китабны кёрдю.
Окъутуб да тынгылады. Къууанды.
- Аламат. Аллах айтса, халкъыбызгъа
джарар окъуулу-билимли адамла болурла.
Джангыз, къуру джашчыкъламы джюрюйдюле
школгъа?
- Огъай,- деди Абдуллах,- къызчыкъла да
джюрюйдюле, джангыз ала башха
окъуйдула.
- Бирге окъутургъа керекди. Башында
этилген оноу алайды.
- Билебиз, айтханбыз, амма, атала-анала
унамайдыла. Бирге окъутурукъбуз
дегенибизде, къызчыкъланы школгъа
джибермей тебредиле. Аны себебли, былай
окъута бир барайыкъ да, окъуулу-билимли
болсала, джашаугъа къарамлары
тюрленир.
Умар джукъ да айтмай, «сау иш этигиз»
деб, тышына атлады.
Эл советни мекямына киргенлеринде,
тепси къурулуб тура эди. Умар узун,
къатангы джашны къолун тутуб,
саламлашды.
- Бу Астарханды, бек тири, бек джигит
джашларыбыздан бири. Кеси да мени
къагъытчымды,- деди Мырзабек.
Джаш, уллуланы ушакъларын бёлмез
дыгаласда:
- Айыб этмегиз, мен тышында турайым,
келгеннге-кетгеннге къарай, сизни да
джокълай турурма,- деб, тышына атлады.
- Тейри, бизни халкъны ич культурасы бек
мийикдеди. Тюрленмей алай бир
сакъланса,- деди Умар.
- Аллай къоркъуу бармыды да?- деб сорду
Мырзабек.
- Ай, сорсанг да, кесинг билесе, джашау
бизни алгъынча джашаргъа
къоймазлыгъын. Кърал школла ачаргъа,
халкъны окъутургъа нек мыллык атханды
деб тураса? Ич-тыш дуниябызны да
тюрлендириб, бир тинли, бир тилли
коммунист совет джамагъат къурар ючюн.
Къарачайлылыгъыбызны
сакълаяллыкъбызмы-тюлбюзмю, огъесе
башхаланы ичинде эриб, тас болубму
кетербиз, ким биледи. Бусагъатдача
барса, хата джокъду. Тамбла къалай
болурун ким биледи ансы.
- 1920-чы джылла, сыныф-тукъум айрылыкъла,
тутуула боллукъ болмазла энди?
Умар Мырзабекге джити къарады.
Эшиклеге да кёз джетдире айтды:
- Оллахий, Мырзабек, 1920-чы джылланы
унутдурлукъ заманла келирле деб
къоркъама. Сталин къаты адамды. Мен
ангылагъандан, Ленинни джангы
экономика политикасын кёб бармай
тунчукъдурлукъду ол. Ленин «адамланы,
халкъланы ангылары джетгинчи
коммунизмни къураяллыкъ тюлбюз»
деучен эди. Сталин а, кюч бла, зор бла
джыяргъа излейди коммунизмге адамланы,
халкъланы. Коммунизмге барыргъа
унамагъан адамланы, халкъланы уа – ол
ангыларгъа, аяргъа излерик тюлдю. Мен
аны къылыгъын билеме – огъурсуз,
къутсуз, дертли адамды. Андан башха
тюрлю оюму болгъаннга кесини энчи
джауунача къарайды. Арабызда къаллыкъ
зат болсун – Ленинни письмосу барды –
ёлюрюню аллы бла партияны съездине
джазгъан. Анда ол ачыкъ айтады –
къралгъа, партиягъа башчыгъа Сталинден
башхаракъ адам керекди деб: андан
тёзюмлюрек, джумшагъыракъ, эслирек.
Сталин партияны, къралны башчысы
болгъанлай къалса, ишибизге уллу заран,
къоркъуу тюшюрюрге боллукъду дейди.
Энди бу затланы мен айтмадым, сен
эшитмединг. Алай а, сакъ бол: къоркъуу
болгъанлай, тенглеринги да алыб, биягъы
таулагъа джанла. Ёлсегиз да, эркинликде
сермеше ёлюрсюз. Джууукъ джуртладан
юйдегилери бла бери къайытханла –
джангылгъандыла: алагъа да айт –
кетсинле былайдан, ызларын киши да
тюзеталмазча.
Ёзге бу оюмланы менден эшитгенинги эм
ышаннган тенгинге да айтма. Мен сеннге
ышаныб айтдым – къалай сакъ болургъа
кереклигизни ангылай болурса. Сизни
орнугъузда болсам, тёбенден келген
джолну элге кирген джеринде кече-кюн да
къарауул турурча этерик эдим. ГПУ-ну
аскери кече салыб келсе да, къутулурча
таша мадарла этиб туругъуз. Мен
айтырыкъ олду. Сен элни тамадасыса,
областха джюрюмей болмайса, алай а, бир
кюн бир, ары чакъыргъан кибик этиб, анда
тутуб къояргъа да болурла сени.
Айтырым: бек сакъ болугъуз.
11
Огъары элден чыкъгъаны бла Умар Орта
элге келди.
Былайда элни тамадасы Тауас эди –
Умарны къарнашы.
Алгъа Умар юйлерине барыб, атасыны,
анасыны къолларын тутду. Анда-мында
айлана келиб бир тюбемесе, кёб заманны
кёрмей туруучанды джууукъларын Умар.
Атасы Ожай-хаджи, анасы Халимат да
сау-эсен болгъанлыкъгъа,
къартайгъандыла. Джыллары келиб тюл,
сабийлерине къоркъгъандан. Халимат а,
Алий ёлгенли, артыкъ да бек къайгъылыды
барына.
- Джаш,- деди Умаргъа Ожай-хаджи,- къалай
кёресе, кърал къайры бара турады?
Сеннге тынгылаб, хазна мал да къурамай,
турабыз. Османны къууанчын эте эсек,
къуру джуртха къарарыкъбыз. Бир кесек
мал къурармы эдик?
- Огъай, мал адамгъа къыйынлыкъгъа
джаратылгъанды. Энди Осман бла сизге аз
мал да джетер. Османны да бир джанына
этсегиз, сизге не мал керекди. Биз
саулукъда бир джукъдан керекли боллукъ
тюлсюз.
- Къайдам, бай Ожай атым юсюмден кетиб,
джарлы Ожай дерча болубму къалдым деб
да айтыучанма. Джашладан да къатымда
энди джангыз Османды. Тауас да да эл
къайгъысындан бошамай джюрюйдю.
Гитчелени да кёрмейме – къуллукъчула
болгъандыла деб эшитген болмаса.
- Джокъду аланы хаталары. Мусса
областны тамадасыны онг къолуду –
областны экономикасына джууаблыды;
Исса адам дохтурду, Биджиланы Асхат бла
бирге ишлейди; Джашар илму-излем
интститут да экинчи тамадады. Джокъду
бир хаталары.
Сёзню бир джанына бура, «Тауас а
къайдады?» деб сорду Умар.
- Да аны юйю энди Эл Советди. Анда
болуучанды кёбюсюне.
Умар ары атланды. Джолда тюбеген
элчилери бла саламлаша, сорууларына
джууаб бере, эл Советни мекямына талай
сагъатдан джыйылды. Эртдеден танышы
къагъытчы Махмуд аллына чыгъыб, ышарыб
саламлашды. Алайда болгъан талай адам
да тёгерегин алдыла. Тауас да чыкъды
кабинетинден. Умар аны къолун сансыз
тутуб, элчиле бла бираз ушакъ этди. Эм
ахырында Тауас бла аны кабинетине
кирдиле.
- Махмуд,- деди Тауас, бизге кишини
джиберме. Келген болса, кесинг
джумушуна къара да, ашыр.
Кеслери къалгъанларында, ачыкъ сёлеше
башладыла.
- Умар,- деди Тауас,- мен иги ангылаяла
болмам, ёзге бу не политикады? Кесинг
билесе, халкъны 80% Орта элде джашайды.
Совпартшколалагъа уа бизден хазна адам
алмайдыла. Баш билим берген
интситутланы къояйыкъ, ары да бек аз
адам киралады бизден, таб орта усталыкъ
берген окъуу заведениелеге да, бизден
эсе, Тёбен элден аслам адам аладыла.
Къалай болады алай – окъургъа да,
къуллукъгъа да халкъны 15%-ден
сайлайдыла адамланы. Халкъны 80%-ти уа
бир джанында къалады.
- Тауас, совет власт джарлыланы
властыды. Огъары элден совет-партия
къуллукъчуланы хазырлагъан окъуулагъа
бир адамны да алмайдыла – бай-бий
къауумгъа ышанмайды совет власт. Орта
элден да аллай окъуулагъа адамны джети
атасына дери къараб, тинтиб алай
аладыла. Анга не сейирсиниу – оноуда
джарлы-джалчы къауумдан чыкъгъанла
ишлерге керекдиле.
- Да алай болуб турса, бизни халкъ
къалай айныр?
- Къалаймы? Элде школгъа джюрюмеген бир
сабий къалмазгъа керекди. Уллулада да
окъуй-джаза билмеген болмазгъа
керекди. Совет-партия окъуулагъа алмай
эселе, башха окъуулагъа джол ачаргъа
кюрешейик – медицинагъа, экономикагъа,
эл мюлкге, техникагъа усталаны
хазырлагъан окъуулагъа. Дуния былай
турмаз, эртде-кеч болса да,
окъууу-билими, усталыгъы болгъан алгъа
чыкъмай къалмаз. Ма ол кюннге ишлейик.
Халкъгъа айт, ангылат – бай болургъа
кюрешиб турмасынла. Сабанлары, маллары
да сыйырыллыкъды – НЭП ахырына келе
турады.
- Да къалай айтайым, ангылатайым аны?
Тил этерик бир чыгъар – «ётюрюкню
джайыб, къралны эрши кёргюзтюрге
излейди халкъгъа» деб, джууабха
тартарла.
- Аллах сакъласын алай болгъандан. Аны
айта билирге керекди, ансы ГПУ ызынгдан
тюшер. Меннге, кесинге да ишек этдирмей,
таб айта билирсе. Не, кёбмюдюле джангы
байла? Мыколайдан къалгъан байланы
артына чыкъгъан совет власт, джангы
байлагъа да этериги алайды. Аны
ангылаялмаймыдыла хадауусла?
12
Экинчи кюн Умар Тёбен Элни джокълады.
Эл своветни тамадасы Къанаматха тюбеб,
аны кабинетинде олтуруб, ушакъ эте
башладыла. Кёлюнде къууанчын джашырмай
тёгеди Къанамат:
- Оллахий, джашасын бу Совет власт.
Тёбен элни джашауу алай тюрленнгенди –
элни атына Бай эл деб атаргъа
боллукъду. Не джашырыу, совет власт
келгинчи да ачдан ёле турмай эдик. Джер
къытлыкъ бар эди, хоу. Андан
къутулгъанлы уа, халкъ къутуруб
къалгъанды. Арбазында 100 ууакъ
аякълысы, 9-10 ийнеги болмагъан джокъду.
Къарыусузуракъла ара мюлкле
къурагъандыла – алагъа район, област
джанындан болушлукъ этилгенлей турады.
Бир хатабыз джокъду. Къралны
болушлугъу бла аламат мекямла
ишленнгендиле – школ, Джарыкълыкъ юй
дегенча. Таб джашчыкъланы тутушха
юретирча таблыкъла къурагъанбыз –
Тутуш юйюбюз барды. Талай джылдан бизни
элни гёджеблерин хорларыкъ табылмай да
къалыр. Зауур окъуудан къайытыб,
областха биягъынлай башчылыкъ этиб
тебрегенли, бизни чырт да унутмайды.
Джер-джерге окъургъа джашланы, таб
къызланы да ашырады. Бир-бирле
окъууларын битдириб къайытыб, элде
устаз болуб турадыла.
- Сора тарыгъыр затыгъыз джокъду.
- Къайры, айтама да, адамла къутуруб
айланадыла. «Сени аллай бир малынг,
мени быллай бирим» деб, бир-бирине
эришиб, малларын мингле бла санаб
тебрегендиле.
Умар башын къымылдатды, ичинден
адамланы джазыкъсынды. Тышындан а:
- Аллах берекет этсин. Алай болса да,
дуния мал келе-кете тургъан затды,
андан эсе окъуугъа-билимге мыллык
атсынла.
Умар элден айырылгъандан сора да, иги
кесекни къыйналгъанлай барды –
байлыкъгъа мыллык атхан къара халкъны
ахыры не бла бошаллыгъын кёзюне
кёргюзтдю да.
13
Сталин кесини джууукъ кърал дачасында
джангыз кесиди бюгюн. Эм уллу джауун
Троцкийни къралдан тышына
къыстагъанлыкъгъа, рахат болуб
къалалмайды. Къоркъууу кетиб
бошамагъанды, дерти уа боркъулдаб
къайнайды. «Огъай, ол ёлмей тынчлыкъ
боллукъ тюлдю. Алай а, аны оноуу
артхаракъ этилир. Аны бла къалмай,
Ленинни эски гвардиясын – барын да –
къурутургъа керекди. Алгъа – меннге
къаршчыланы, артда – мени джанлы
болгъанланы да...».
Сталин юллесин кючлюрек тартыб ийиб,
джётел да этди. Сагъышлары уа
тохтамайдыла. «Ленин а, Ленин... Къаллай
бир игилик этген эдим мен анга. Тыш
къралда ол инджилмей, сырадан да тарта,
инкъыйлаб-философия теорияларын
джазар ючюн, мен мында джанымы харам
этиб, адамланы ёлтюрюб, банкланы тонаб,
ачхама дегенни анга ийиб. Ол а, ол...
Ёлюрюню аллы бла партияны съездине
письмо хазырлаб, мени башчы орундан
чыгъартыргъа излеб. Огъай, джолдаш
Ленин, мен аны сеннге кечаллыкъ тюл
эдим. Сени гвардиянгы да сени ызынгдан
иймесем – мен да Сталин тюлме, сора...
Энди сени джангы экономика политикангы
да къурутур заман джетгенди. Мен аны
къурутмасам, ол коммунизмни
къурутурукъду. Элчи халкъ кеси
тойгъан-къутургъан бла къалмай, бютеу
къралны да тойдургъанды. Алай а, бизге
промышленность, индустрия керекди. Кёб,
бек кёб завод, фабрика керекди. Аланы
ишлерге, алада ишлерге минг-минг адам
керекди. Шахарлада аллай бир адам
джокъду. Россия-СССР алкъын элчи
къралды, халкъны асламы элде джашайды.
Элде уа джашау игиди бусагъатда. Иги
джашауун, малын-мюлкюн-джерин къоюб,
кеси разылыгъы бла пролетарий болургъа
ким излерикди?! Бир киши да. Алай эсе...
Алай эсе, элчини малын-мюлкюн-джерин
сыйырыргъа керекди. Халкъны джери,
мюлкю – бары къралны къолунда болурча.
Ол заманда не бир будай бюртюк, не бир
мал эсебленмей къаллыкъ тюлдю.
Элчилени да пролетарийле этерге
керекбиз – джашагъан
тыгъырыкъларындан башха джукълары
болмазча. Ачлыкъ-къыйынлыкъ джете
тебрерча. Ол заманда халкъ совет
властха къаршчы къозгъалыр. Бизге
кереги уа – олду. Мингле бла, миллионла
бла адамланы тутмакъ этиб, хакъсыз,
аяусуз индустрия предприятиелени
къурдурурбуз. Минг-минг элчи да, элде
ачдан ёлгенден эсе, элден кетиб, ол
предприятиеледе ишлер. Алай бла, къысха
заманны ичинде, промышленносту,
индустриясы болгъан къралгъа
бурулурбуз. Ленин айтханча,
коммунизмни акъырын, рахат къура
турургъа заман джокъду – тёгерегибиз
джау империалист къралладыла – ала
къазауат ачсала, промышленностубуз,
индустриябыз болмаса, къалай
къорууларыкъбыз кесибизни? Бир он
джылны ичине элни колхозлагъа уруб,
шахарланы да кючлю промышленность,
индустрия аралыкъла этмесек –
коммунизмден къол джууаргъа боллукъду.
Халкъ къозгъалыб бирден ёрге турса уа?
Аны тыяргъа кючюбюз джетмей къалса уа?
Огъай, халкъ къозгъалыб бирден ёрге
тураллылкъ тюлдю – алай этер ючюн бир
башчылыкъ этген таша кюч керекди. Алай
кюч а джокъду. Бар эсе уа?
Халкъны къозгъагъан, аякъ юсюне
тургъузгъан бизни адамла болургъа
керекдиле. ОГПУ бютеу къозгъалыу ишни
контрольда туталлыкъды».
Ингир ала болуб келе эди. Энди Сталин эм
ышаннган адамларын джыйыб,
коллективизация бла
индустриализацияны хакъындан ауаз
берирге керекди. Ол акъыл бла Кремлге
атланды – тангнга дери партияны,
къралны башчылары бла кенгеширикди.
Кенгеширикди десек да, ол сёлеширикди,
къалгъанла анга харс урлукъдула. Андан
сора аны дачасына барыб, гюрджю
чагъырдан ашхы ичерикдиле, къарачай
къозуну этин балсытыб, ауурланнгынчы
ашарыкъдыла. Андан сора уа...
Къарачайда, бютеу къралда да халкъны
къурутуу джангыдан башланныкъды.
14
Районланы, эллени тамадалары Микоян
шахаргъа келгендиле. Советлени джангы
аламат юйюне джыйылгъандыла бары.
Джыйылыуну шахар тамада ачыб, сёзню
Къарачай областны башчысына –
Зауургъа береди.
- Джолдашла! Совет властны кючю бла
къуралгъан Къарачай областда, Совет
властны кючю бла ишленнген, белгили
инкъыйлабчыны – Микоянны – атын
джюрютген ара шахарыбызда, совет
властны кючю бла ишленнген Советле
Юйюнде бюгюн бек уллу ишге
къарарыкъбыз. Мындан ары къалай
джашарыгъыбызгъа къралны башчылары
оноу этиб бошагъандыла. Ленин
кёргюзтген джолда бара, аны теориясын
байындыра, джашаугъа кийире, Сталин
джолдаш мындан ары къалай
джашарыгъыбызны ачыкъ кёргюзтгенди.
Ленинни джангы экономика политикасы
кесини борчун тындырды. Биринчи дуния
къазауатдан, граждан урушдан сора
артха кетген экономикабыз тирилди,
ачлыкъ-джаланнгачлыкъ тас болду. Орус
патчахла джюз джылгъа эталмагъан ишни,
большевикле он джылгъа эталдыла. Къара
халкъ эркин болду, къарангылыкъдан
къутулду, къара таныды, джерге,
заводлагъа, фабриклеге ие болду. Алай а,
бир-бирле дуния малгъа мыллык атыб,
социализмни джолундан чыгъыб
тебрегендиле. Алгъын заманладача
джалчы тутхан байла да бардыла. «Артха,
капитализмге кетиб башлагъанбыз» деб
къайгъылы болгъанла кёбден кёб бола
барадыла.
Сталинни башчылыгъы бла Политбюро,
партияны Ара Комитети , уруннганланы
кёллерин рахат эте, колхозла къурауну
юсюнден оноу этгенди. Бизни област
партияны ол оноуун не къадар дженгил
тындырыб, махтаугъа тыйыншлы болур деб
ышанама.
Колхоз неди? Коллектив мюлк демекди ол.
Адамланы джерлери да, мюлклери да,
маллары да бирлеширге керекдиле.
Энчилик-менчилик боллукъ тюлдю энди.
Партияны, къралны башчылары, Сталин
джолдаш бизге бек базыб, колхозла
къурауну бизни крайдан башларгъа
дегендиле. Алай бла, биз бютеу къралгъа
юлгю болургъа керекбиз. Колхозланы
къалай къураргъа кереклиси бу
брошюролада джазылыбды. Район, эл
башчыла джыйылыудан сора, быладан ала
барырсыз. Элледе колхозланы къураугъа
област, район партия-совет органла
башчылыкъ этерикдиле, керек болса ОГПУ
да болушурукъду. Сорлугъу болгъан
тартынмагъыз. Былайда крайкомну
биринчи секретары Иван Васильевич да
барды. Мен джууаб эталмазлыкъ
соруулагъа ол джууаб этер.
- Мен Тёбен Элни тамадасы Къанаматма.
Тюз ангылай эсем, энчи мал, мюлк, джер
къаллыкъ тюлдю – барысы арагъа,
ортагъа тюшерикди. Адамла бирча
джашамайдыла. Кимни малы аз, кимини кёб;
кимини сабаны уллуракъ, кимини
гитчерек. Адамла бу колхоз къураугъа
разы болмазла деб къоркъама.
- Адамлагъа ангылатыргъа керекди.
Колхозсуз элде социализм боллукъ
тюлдю. Бай-джарлы айрылыкъ теренден
тереннге кетиб барлыкъды. Тюзлюк,
тенглик да боллукъ тюлдю. Талай джылгъа
байла-кулакла чырмауукъ хансча
джайылгъандыла. Энтда бир он джылны
былай барса, революциядан не магъана
къалыр? Аны ючюн айтханды Ленин «джангы
экономика политикабыз бир кёзюуге
дериди» деб. Энди ол кёзюу джетгенди –
аны Ленинни эм иги сохтасы, партиябызны
башчысы Сталин айтханды. Эл башчыланы
борчлары – джамагъатха партияны
оноуун тюз ангылатыу. Ол борчну
тындыралмазлыкъ, элни кесине
тынгылаталмазлыкъ оноудан кетерге
керекди. Энди къонакъланы да
арытмайыкъ, хар элни кесинде оноу эте
барырбыз.
- Джангыз бир сорууум барды. Адамланы
мюлклерин, джерлерин, малларын арагъа
саллыкъбыз. Адамланы арбазларында энчи
джукъ къаллыкъмыды – ийнек, къой
дегенча, огъесе чырт джукъ
къалмазгъамы керекди?
Бу соруугъа крайны партия башчысы
джууаб этди:
- Арбазда мал неге керекди?
Кереклигизни колхоздан табарыкъсыз. Юй
тёгерегинде джети сотухха дери
бачхагъыз болургъа боллукъду. Алай а,
айтама да, не кереклигизни да колхоздан
табарыкъсыз. Колхозда ишлериксиз,
къыйыныгъызны колхоздан табарыкъсыз.
Ууакъ-тюек вопросланы-сорууланы
колхозчула кесигиз тындыра барлыкъсыз.
Джангыз, колхозла къуралмай мадар
джокъду. Колхоз джашауну сынаб кёрген
– андан ёмюрде да кетмез. Хар не да
сизни кесигизни къолугъуздады.
Джыйылгъан эл башчыла, юслерине сууукъ
суу къуюлгъанча болуб, чачылдыла.
15
Алгъаракъда Умар келиб кетгенден сора,
Мырзабек элде адамла бла сёлеше-сёлеше
турду, алай а, элден кетерге излеген
чыкъмады.
- Энди бу власт хаман бизни къырыбмы
турлукъду? Хаман къачыб къалай
айланайыкъ?- деди Таугерий, алты
сабийни атасы.
- Боллукъну кёрюрбюз, джазыудан
джукъгъа кетеринг джокъду,- деди башха
юйдегини башы Динислам.
- Къалай ангыламайсыз, башха джерледе
джашасагъыз тутулмазсыз, джаныгъыз,
юйюрюгюз да сау къалыр. Биз, джалан
джашла, биягъынлай таугъа, чегетге
кетербиз, ёлсек да сермеше ёлюрбюз. Сиз
а, ууакъ сабийлеригиз бла джунчурсуз,-
деб да кёрдю Мырзабек. Ангылаталмады.
«Джау чабарыкъ элни къулагъы бек» деб
аны ючюн айтхан болурла.
Бюгюн а, колхоз къурауну юсюнден Огъары
элде джыйылыу башланды. Джыйылыугъа
районну башчысы Къулчара, ОГПУ-ну район
бёлюмюню тамадасы Джумакъул да
келдиле.
Мырзабек джыйылыуну ачыб, сёзню
Къулчарагъа берди.
- Джамагъат, салам алейкум. Биринчи
колхоз бизни областда сизде
къуралыргъа башлагъанды. Аны магъанасы
уллуду. Сизни эл байла-бийле джашагъан
эл эди. Власт джангы кирген сагъатда
сизге кёб къыйынлыкъ джетдиргенди. Эки
джанындан да болгъандыла джангылычла.
Андан бери сиз рахат джашайсыз, власт
сизге къаршчы тюлдю, сиз да властха
къаршчы тюлсюз. Энди кърал, партия,
Сталин этген оноулагъа кертилигигизни
кёргюзтюрге керексиз.
Бюгюнледен башлаб, энчилик джашау
тохтайды. Кимни неси бар эсе да арагъа
салыб, коллектив мюлк къураргъа
борчлусуз. Алай демек, алгъыннгы къош
нёгерлеча бир затды колхоз. Джангыз бир
адамны энчи малы, энчи мюлкю боллукъ
тюлдю. Сабан да, мюлк да, мал да – бары
арада боллукъду. Биргелей къарарыкъсыз
анга. Ишлеген къыйынын табарыкъды,
айлыкъ аллыкъды. Юйюгюз, бачхагъыз
кесигизникиди. Андан къалгъан
затыгъызны барын ара мюлкге берликсиз.
- Къулчара джолдаш, арбазда бир гылджа,
беш къой тутаргъа боллукъсуз дей эдиле
да, энди аласыз къалай джашарыкъбыз?
- Кереклигизни барын колхоздан
аллыкъсыз дедим да.
- Тауукъланы уа къалай этерикбиз, аланы
да берликбизми колхозгъа?
Кюлген таушла чыкъдыла. Алай а,
Къулчара кюлмеди.
- Тауукъ фермала къурарыкъбыз. Ол
заманда тауукъларыгъыз да ары
тюшерикдиле.
- Да элни малын бир джерге джыяр ючюн,
мекямла, уллу, джангы мал, къой орунла
ишлерге керекди. Аны кибик, сабан агъач,
къаладжюк – джер ишлеге керекли
затланы тутаргъа да мекям керекди.
- Ангыладым. Билеме, ийнеклеге,
къойлагъа, ёгюзлеге, атлагъа –
айтыргъа барына башха-башха орунла
керекдиле. Кърал не джаны бла да
болушлукъ этерикди. Не къадар дженгил
тергеб, эсеблеб, колхозну къурар ючюн
быллай бир иш, быллай бир джоюм керекди
деб, белгилесегиз, анга кёре кърал
джанындан болушлукъ табарыкъсыз.
Мырзабек, бу ишлени не заманнга
тындыралырсыз?
- Джылны аягъына тындырыргъа
кюреширбиз.
- Огъай. Джыл джангы башланнганды. Юч
айны ичинде колхоз къуралыргъа
керекди. Юч айдан арбазында малы
болгъан табылса, ол совет властха,
колхоз къураугъа къаршчы болгъаннга
саналлыкъды. Ол юйдегиси бла узакъ
джерлеге кёчюрюллюкдю. Иги сагъыш
этигиз.
Мырзабек, биз кете барайыкъ. Башха
эллеге да тюберге керекбиз.
Джыйылгъаныгъыз бла колхоз къурагъыз,
ат да атагъыз, башчы да сайлагъыз. Бир
айдан биз къарай келликбиз – ол
заманнга иш тынмаса, арабыз аманнга
кетер. Айтханымча, болгъанны эсебле да,
тамбла, бирсикюн дегенча, бизге тюбе.
Болушлукъ табарыкъса. Заманны
кечикдирме, ишни джарсытма. Болджал –
бир ай. Бир айдан комиссия келликди.
Хайда, ишигизден къууаныгъыз.
Район башчыла кетиб, халкъ кеси
къалгъанында, адамла чамлана
башладыла. Ёзге аланы Мырзабек дженгил
тохтатды.
- Мубарекле, бир кере джеригиз, малыгъыз
да сыйырылгъанды. Энди сизни кёзюгюз
къарарча мюлкюгюз, малыгъыз джокъду.
Андан сора да, былайда бир-биригизни
танымагъан, багъалатмагъан, къралдан
къыйынлыкъ кёрмеген ким барды?
Къралгъа къаршчы барыб, не эталлыкъсыз?
Кърал айтханча бир эте барайыкъ. Бу
къралны къурагъан биз тюлбюз, чачарыкъ
да биз тюлбюз. Бойсунайыкъ. Колхоз эсе,
колхоз. Атына да Сталин атлы колхоз
дейик. Тамадагъа да бир тирирек, алай а,
окъуй-джаза билген, бир эслирек джашны
– сёз ючюн, Таубийни сайлайыкъ.
Адамла Мырзабекге кеслеринден эсе бек
ийнаннганлары себебли, болсун алай
дедиле. Астархан да джыйылыуну
протоколун джарашдырыб джазды: «Огъары
элчиле уллу джюрек разылыкълары бла,
бир аууздан къабыл этиб, Сталин атлы
колхоз къурадыла. Тамадагъа да
Таубийни сайладыла».
Ол кюнден башлаб, Эл советни тамадасы
Мырзабек, колхозну тамадасы Таубий,
къагъытчы Астархан элчиледе бютеу
малны эсебге алдыла. Къойлагъа,
ийнеклеге, ёгюзлеге, атлагъа –
айтыргъа, мал болгъанны барына бау,
орун хазырлаугъа кёчдюле. Эсеблени
алыб барыб, районну башчысы
Къулчарагъа бердиле.
«Къарачайда къой, бютеу крайда да
биринчи колхозну къурагъан Огъары
элди. Ёмюрден бери бай-бий джашаб
келген Огъары эл, къалгъан эллеге юлгю
кёргюзеди. Совет власт киргенли он
джылгъа байланы-бийлени ангылары
тюрленнгенди – совет власт тюзлюкню
власты болгъаны, халкъгъа игилик
излегени ангылашыннганды. Къалгъан
элле да Огъары элден артха къалмазгъа
керекдиле!». Былай джаза эди «Таулу
джарлыла» деген къарачай газет.
16
Тёбен элде колхоз къурауну хакъындан
джыйылыугъа областны башчысы Зауур
кеси да келди. Джарыкълыкъ Юйге
акъыл-балыкъ болгъан элчиле бары
джыйылгъандыла. Эл советни тамадасы
джыйылыуну ачыб, Зауургъа сёз берди.
- Салам алейкум, багъалы къарнашларым,
эгечлерим. Бюгюн сизни (бизни!!!) элде
колхоз къураргъа джыйылгъанбыз да,
колхозну магъанасын бир ангылатайым.
Октябрь революция, ленинчи большевик
партия, совет власт сизге нени да берди
– джерли, мюлклю болдугъуз. Граждан
къазауатны джылларында къралда аскер
коммунизмни сиясети-политикасы бара
эди. Азыкъ аскерле эллеге джайылыб,
халкъны малын, мюрзеуюн алыб кете
эдиле. Алай бла шахарда джашагъанланы
ачлыкъдан къутхара эдиле. Элледе уа
ачлыкъ башланнган эди. Аны себебли
бютеу Россияда элчиле къозгъалыб,
совет властха къаршчы тура тебреген
эдиле. Ленин аны эслеб, джангы
экономика политиканы башлайды: кърал
налог-верги системагъа кёчеди. Алай
демек, аллындан белгили болады адам
хайырындан къралгъа къаллай бир
тёлериги. Ол заманда халкъ кесине
къаллай бир къаллыгъын биледи. Аны бла
къалмай, Ленин халкъны энчи джашаугъа
бошлайды – элледе, шахарлада да джангы
байла чыгъыб тебрейдиле. Кесигиз
кёресиз, Тёбен элде да джашау къалай
тюрленнгенин.
- Кёребиз, кёре. Элде джарлы
къалмагъанды – халкъ бары джерли,
You have read 1 text from Karachay-Balkar literature.
Next - Тёрт Китабдан Къуралгъан «Къазауат» - 09