Latin

Тёрт Китабдан Къуралгъан «Къазауат» - 05

Total number of words is 3645
Total number of unique words is 1589
35.7 of words are in the 2000 most common words
52.0 of words are in the 5000 most common words
60.4 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
бла беш къой, уллу ёзден Аскербий да
ёзденлигин кёргюзтсюн – андан да аллай
бир мал, Шахымдан да аллай бир...
- Зауур, халкъны тюб этергеми излейсе?
Халкъ тёзмез, кёлтюрюлюр – ахыры иги
бла бошалмаз.
- Мен кимни къаллай бир малы болгъанын
бек ариу билеме.
- Сен биле болурса, алай а джюз
ийнегибизден, минг къоюбуздан эки
ийнек бла он къой къалгъанын айтдым.
Элде эм байгъа тергелген бизбиз да,
бизде да не болгъанын кёресе.
- Мен айтханча мал джыйылса джыйылады,
алай болмаса, мен башына билдирирге
керек боллукъма. Ол заманда азыкъ аскер
келир, арбазыгъызда уллу, гитче аякълы
къоймай барын алыб кетер. Алай болурун
излемей эсенг а – эл бла сёлеш, сени
сёзюнге тынгларыкъдыла.
- Огъай, иги джаш, кесинг сёлеш. Сен
айтханнга халкъны не дерин кёрюрсе.
- Джый халкъны, мен айта, англата
билирме.
38
Орта Элни джамагъаты эл Советни аллына
джыйылгъанды. Къангагъа бир къызыу
джабыу джайылыб, анга бираз
къабланаракъ, Зауур сёзюн башлайды:
- Салам алейкум, сыйлы джамагъат!
Заманыгъызны алмаз ючюн, бирсикюн
областда этилген оноуну сизге
билдирирге излейме. Къралда болум
къыйынды. Граждан къазауат уллу
шахарлада джашагъанлагъа ачлыкъ
келтиргенди. Москвада огъуна адамла
ачдан къырыладыла. Аны себебли алагъа
болушургъа бизни элден да энтда мал
джыяргъа буюрулады. Кимни къаллай бир
малы болгъаны менде бары джазылыбды.
Малы кёбден кёбюрек, малы аздан азыракъ
джыярыкъбыз. Юйдегиде ненча адам
болгъаны да къарарыкъбыз. Сёз ючюн,
Ожай хаджини эки ийнеги, он къою барды.
Малларыны джарымын аллыкъбыз андан. Не
ючюн десенг, ол юйюрде аз адам джашайды
– Ожай хаджи бла юй бийчеси, сора эки
джашлары – Тауас бла Осман. Таукъанны
эки ийнеги, беш къою барды – бир
ийнегин берликди ол да. Парисбийни
къуру бир ийнеги барды – анга тиерик
тюлбюз. Алай бла элден танг кесек мал
джыйыб, ашырыргъа боллукъбуз.
- Ненча кере мал джыйыб ашырыргъа
боллукъду? Бир ийнек бла беш къойгъа
таяныб къалгъан юйдеги къалай джашау
этер? Кесинг бек ариу билесе, бизни
малдан башха байлыгъыбыз джокъду. Бу не
къыйынлыкъды, акъла бизни аллай бир
тонамагъанла, совет власт тонагъанча.
Керекмиди бизге быллай власт?- къарт
Джюсюб, ауазы къалтырай Зауургъа эрши
къарады.
- Да мен айтама да, Граждан къазауатны
къыйынлыгъыды бу бары. Совет властда,
большевикледе да терслик джокъду.
- Ала терс тюл эселе кимди да терс? Орус
къралны башы тюбюне этиб, халкъны
къауумлагъа юлешиб, бир-бирине юсдюрюб,
бир-бирин кесдириб...Иги джаш, сени
совет властынг, большевиклеринг
къатышдыргъандыла болгъанны. Граждан
къазауат дегенинги да ала
чыгъаргъандыла. Эки кере мал болуб
джукъ къоймай къурутхансыз, энди мал
берсек а – ачдан къырыллыкъ
кесибизбиз. Айт, ангылат аны башында,-
деди уллу ёзден Аскербий.
Зауур сюйген къызыны атасына къаты
джууаб этерге излемеди, аны башы бла
халкъгъа къараб айтды:
- Къралны къолгъа алыб тургъан совет
властха къаршчы туруб, талай айны
къазауат этдигиз. Не табдыгъыз? Сиз
бусагъатда меннге душманнгача
къарайсыз, алай мен болмасам, эки
къылычны – Къызыл Аскер бла Къыяма
Къышны – арасында къалыб, гимигиб
къалыр эдигиз.
Ожай хаджи кёлюндегин айтмай
чыдаялмады:
- Биз Совет властха къаршчы
кюрешмегенбиз. Совет власт башлагъанды
бизге къаршчы ишлерин. Огъары элни
къартларын – дин ахлу адамларын –
тюрмеге джыйыб, кесиб къоймадымы? Аны
бла тохтамай, келиб бийчелени тутуб,
арбалагъа атыб тюрмеге алыб баргъаны
уа? Бир тукъум бир терслиги
болмагъанлай, сау бир эл – Огъары Эл –
совет властны къыйынлыгъы бла тюб
болмадымы? Мени джашымы, совет власт
ючюн джанын аямай айланнган джашымы
ёлтюрюб къойгъан Карамухин да совет
властма дей шой эди? Бизни джашланы
алыб барыб хоншу халкъланы эллерин
кюйдюрюрге излегени уа?
- Ожай хаджи, совет властха алай да
хыршыланма, совет властны
башчыларындан бири сени джашынгды,
Умаргъа айтама. Алий да, джандетли
болсун, совет власт ючюн къан тёгюб
айланнган – ол да сени джашынгды. Юч
гитче джашынг да Москвада совет
властны махтай, институтлада
окъуйдула. Башха джанындан а, совет
властдан къаныгъызны алыр ючюн да
къалмагъансыз – Тауас бла Осман
Карамухинни бёлегин къыргъанларын
билебиз. Аланы ол ишлерин да кечгенди
совет власт. Юч ай къазауатыгъызны да
кечгенди совет власт. Энди мал
бермейбиз десегиз, азыкъ аскер келир
да, зор бла сыйырыр малларыгъызны.
Андан эсе, мен айтханча бир мал
джыяйыкъ да, тынч болайыкъ. Сёз береме,
энди сизден бир мал да алдырмазгъа.
Дагъыда бир къошарым. Ол да башында
этилген оноуду: сауут-саба берген юйню
малына тийиллик тюлдю.
- Шкок, герох къоймай, болгъанны берген
шой эдик,- деген тауушла чыкъдыла.
- Сизде сауут-саба алкъын барды.
Берсегиз – джаныгъызгъа, малыгъызгъа
да къоркъуу болмаз.
Халкъ сюймесе да, этер мадары джокъ –
ачыулана, гюрюлдей, чачылды. Ёзге
сауут-саба берген чыкъмады: къачан да
таулугъа эм багъалы сыйыды. Сыйын а,
ёмюрлени узагъына ол сауут-сабасы бла
сакълай келгенди.
Шахарлагъа азыкъ джыйыу Къарачайны да
суу бла джуугъанча этди. «Дуния былай
турмаз» деб, кёб къыйынлыкъ кёрген
халкъ дагъыда джашау этерге кюрешеди.
39
Зауурну областны тамадалары
чакъырдыла. Не ючюн чакъыргъанларын
билмесе да, уллу къайгъылы болмай
атланды.
- Зауур джолдаш, биз умут этгенден эсе,
эки къат аслам мал джыйгъансыз. Кёб
адам сизни кючюгюз бла ач азабдан
къутуллукъду. Областха джангы тамада
салыр акъылыбыз да барды. Талай
кандидатдан сен бирисе. Совет власт
сеннге ишекли болур бир иш этмегенсе.
Мындан ары да былай деменгили ишлерсе
деб ышанабыз. Алай а, совет власт кёб
терс ишни кечсе да, бир джукъну да
унутуб а къоярыкъ тюлдю. Бизге
Карамухинни аскерин къыргъанланы
тукъумлары керекди.
- Да аланы барын совет власт кечеди деб,
алай бла джыйгъанбыз элге адамланы.
- Алайды. Ёзге ала бизге шох боллукълары
джокъду. Совет власт джауларын
къурутмаса, ала совет властны
къурутурукъдула.
- Карамухин кесин таб джюрютмей эди,
биринчи да адам ёлтюрюб кеси
башлагъанды. Къызыл командирни Алийни
мен къараб тургъанлай уруб къойгъан
эди.
- Билебиз. Алай а, сен совет властны,
партияны джумушун тындыраллыкъмыса,
огъесе башха адаммы излерге керекди
бизге?
- Совет власт мени властымды, коммунист
партия мени партиямды. Ала ючюн ёлюрге
да хазырма,- деб, ант этгенча, айтды
Зауур.
- Алай эсе, иги джолгъа. Ол джумушну не
къадар дженгил тындырсанг, о къадар
иги. Андан сора, сеннге алайда турургъа
да къоркъуулу болур, сеннге башында бир
къуллукъ табарбыз. Алай а, бу ишни
кишиге билдирмей, ташатын бардырыргъа
керексе.
40
Област ВЧК-ны тамадасы, коммунист
партияны област бёлюмюню тамадасы,
област Советни башчысы биргелей оноу
этиб, Зауурну джангыдан чакъырдыла.
- Къарачайны совет властха къаршчы
къобханы Карамухинни оюмсузлугъундан
чыкъгъанды. Кеси да бир тукъум бир
чурум болмагъанлай, эки тегейлини,
къызыл джюзбашы Алийни ёлтюргенди.
Энди ыйыкъны аягъында анга сюд
этилликди. Карамухинни аскерин
къыргъанла – бары да – сюдге
чакъырыладыла. Алагъа да соруула
берилликдиле. Келтираллыкъмыса аланы
Пашинскеге?
- Келликле да болурла, келмезликле да
болурла. Башчылыкъ этгенле бек
сакъдыла – ала ийнанмазла
Карамухиннге сюд этиллигине. Аланы
келтираллыкъ тюлме. Ишекли
боллукъдула. Элде бардырсагъыз эди
сюдню...
- Элде огъуна бардырырбыз. Бир сёз бар
шойду «Тау Магометге келмесе, Магомет
барады таугъа» деб. Джангыз, бир джюз
элли адам сыйынырча мекям къайдан
табайыкъ сизни элде.
- Элни къыйырында Байчораны ат
орунларын джарашдыргъанбыз да, элге
Джарыкълыкъ Юй этиб турабыз. Эл
джыйылыуланы да аны ичинде
бардырыучанбыз. Эки джюз адам
олтурурча орунла бардыла. Сюелгенле
бла бир бешджюз адам огъуна сыйыныб
къалыргъа боллукъду.
- Аламат. Ичине къуру Карамухинни
аскерин къыргъанланы, шагъатланы эмда
айтыры болгъанланы джиберирге керекди.
Сен элчилеге ангылатырса:
саууту-сабасы болгъан кёрсек –
тутарыкъбыз. «Разоружиться этгенбиз.
Элчиледе сауут-саба къалмагъанды»
дегенлери эсибиздеди. Биз бир джюз атлы
бла барлыкъбыз. Алайда, ол сен
джарашдыргъан къагъытдагъыланы барын
тутарыкъбыз. Аланы олтуртуб, алыб
кетерге бир онбеш-джыйырма арбаны
хазыр этиб тур. Сюд баргъан кёзюуде, ким
болса да Карамухинни герохдан атаргъа
керекди. Табаллыкъмыса аллай адам?
- Да Карамухин ёлтюрген Алийни
къарнашлары Тауас бла Алий аны ол кюн
къутулуб кетгенине къара кийиб
турадыла.
- Бек аламат. Ала бла къалай сёлеширге
кереклисин кесинг билесе. Ала
Карамухинни герохдан атханлай,
алайдагъыланы барын да тутуб,
арбалагъа атыб, алыб кетерикбиз. Алай а,
бизни бу планыбыздан бир джан билмезге
керекди.
- Джангыз, ала Карамухинни ёлтюрюб
къояргъа боллукъдула.
- Бек аламат. Бизге кереклиси да олду.
Карамухин тутулуб турады – бир башха
мурдарлыгъы ючюн. Алай алайсыз да, аны
иши битгенди. Биз аны хазырларыкъбыз.
Ол биз айтханча сёлеширикди – ёлюмден,
тутмакъдан къутулур ючюн. Къутуллукъ а
тюлдю. Ёле эсе, совет властха джарай
ёлсюн.
- Дагъыда бир айтырым: мен кесим уруб
къоярмы эдим аны? Ол заманда халкъда
атым да иги бла айтыллыкъды, областха
тамада этсегиз да, халкъгъа сёзюм
ётерикди.
- Огъай. Къарнашла ёлтюрсюнле аны. Ала
ол затны этмеселе, сора урурса. Бизге
алайда къалабалыкъ керекди.
Карамухинни джюзюн къыргъанланы барын
тутуб кетерча.
41
Эл Советде Зауур Тауасха джангылыкъны
айтханында, ол не айтыргъа да билмей,
иги кесекни джукъ айтмай турду.
- Мен ангыламагъан: тынглаб туруб, энди
бусагъатда Карамухиннге сюд этерге
совет властны эсине нек тющдю? Экинчи
англамагъаным: терс-тюз эте эсе да,
совет власт ючюн отха-суугъа кириб
айланнган адамын, власт аллыбызгъа
алыб келиб, нек сюд этерге излейди?
- Тауас, «ташны ата билмеген башына
урур» деб, Карамухинни этген
джангылычлары бютеу къарачай халкъны
совет властха къаршчы тургъузгъанды.
Совет власт а, халкъны кесине бурургъа
излейди. Ол биринчиси. Экинчиси да,
совет власт ючюн джанын аямай
айланнган Алийни ёлтюрген да
Карамухинди. Ючюнчюсю: сюд не бла
бошаллыгъы белгили тюлдю. Не ючюн
десенг, Карамухин эки тегейли бла сени
къарнашынгы ёлтюрген эсе, гюнахы
болмагъан джюз къызыл аскерчини
ёлтюргенсиз сиз. Аны айтыб, Карамухинни
башына бош этиб къоярыкъ эселе да,
билмейбиз. Тёртюнчюсю да: областны
тамадаларына айтханлай тургъанма –
къызыл джюзбашыны ёлтюрген мурдаргъа
сюд этилмесе, халкъ совет властны тюз
власт болгъанына ийнанныкъ тюлдю деб.
Кёзюмден кетмейди, Карамухин герохун
чыгъарыб Алийни уруб къойгъаны. Алай да
мен да герохуму чыгъаргъан эдим, Нанак
арагъа кириб тыйгъан эди. Алай болса да,
ол мени бетимде тамгъады, ким биледи,
аскер тёре бюгюн Карамухиннге ёлюмге
сюд этмесе, мен кесим къагъыб къояргъа
да болурма аны.
- Огъай, ол затны эсинге да келтирме. Бир
кере сенден, менден да къутулгъанды ол.
Бу джол къутулмаз.
42
- Тейри, мен чёб чакълы бир ийнанмайма
бу властха. Карамухинни алыб келиб
бизни аллыбызда сюд этерик эселе, аны
да бир питналыкъгъа этедиле,- деди Ожай
хаджи. – Ол джыйылыугъа бармай
къалгъандан игиси болмаз. Мурдарны
бетине къараб олтургъан да –
къыйынлыкъды.
- Уруб къоярмы эдик, таблыкъ тюшгени
бла. Алай этмесек, кесибизден да чыгъар
кёлюбюз, эл ичинде да сыйыбыз къалмаз,-
деди Тауас.
- Огъай,- ауазын кёлтюртюб айтды Ожай
хаджи,- ала излеген да ол болур. Сени да,
Османны да тутарла, таб къалгъанланы да
чёблеб кетерле. Оллахий, кяпырла
игиликге этмейдиле ол сюдню. Ол
джыйылыугъа бармай къалгъаныгъыздан
игиси джокъду.
- Да бармай къалай къалайыкъ, бизге да
соруула сорлукъдула. Алагъа джууаб
этерге керекди.
Тынгылаб тургъан уллу къарнашлары да
къошулду ушакъгъа:
- Оллахий, мен да Хаджича оюм этеме.
Джыйылыугъа баргъан къой, ол кюн элден
джанлаб кетгенигиз иги огъуна болур.
- «Ол кюн» дерча заман къалмагъанды.
Тамбла башланныкъды сюд. Эшда, эки
кюнню барлыкъ болур. Осман джанласын.
Мен а, бармай къалаллыкъ тюлме,- деб
тохтады Тауас.
- Алай эсе,- деди Хаджи,- Осман
Мырзабекге атлансын. Ким биледи, быланы
не этериклерин. Сюд этген сылтау бла,
юсюбюзню аскер басыб, джангыдан
адамланы тутуб башламагъа эдиле. Не эсе
да, кёлюм тынгысызды. Огъары элни тюб
этди, сауут-сабабызны сыйырды,
малларыбызны сыйырды, энди уа не этерге
излейди экен бу власт?

43
Адамланы къайгъыларына айыб этгенча,
«не джетмейди, насыбсызла, сизге»
дегенча, джаз джашнайды: терекле
чакъгъандыла, кырдык джетгенди. Алай а,
бюгюн джазгъа эс бёлген джокъду: халкъ,
тёгерекде кырдыкны да теблеб, къара
халек этиб, Джарыкълыкъ Юйге
басыннганды. Игид да басынады, ёмюрде
болмагъан иш бола тебрегенди:
Карамухинни аскерин къыргъанлагъа тюл,
Карамухинни кесине сюд этедиле.
Тауас талай джаш бла алгъаракъ барыб,
Джарыкълыкъ Юйге бурулгъан Байчораны
ат орунларыны къатында тохтады. Къызыл
аскерчилени санады, 150 атлы этди. Бары
сауутлу-сабалы. Пулеметлары джарашыб
тургъан эки тачанканы да эследи. «Да
была къазауат этерге келмеген эселе,
быллай бир нек джыйылгъандыла бери»
деб келди кёлюне. Кёлюне келген бла
къалмай, Зауургъа соргъан огъуна этди.
- Да къоркъа болурла, Карамухинни
аскерин къыргъанча, бир иш болуб
къалмасын деб. Кеслери да, Карамухин
эки адамын ёлтюрген тегей элни юсю бла
ётюб келгендиле.
- Тейри, не эсе да, мен бу халны
джаратмайма. Алай болса да, боллукъну
кёрюрбюз.
- Тауас, сен нёгерлеринг бла ал сафха
олтуругъуз. Сизге соруула берирча.
Къалгъанла бош орунлагъа. Аскерчи
джашла да кирликдиле ичкери.
Къонакъланыча, аланы сизни ызыгъыздан
джиберейик. Аладан сора, сени джюзюнг.
Аралаш олтурсунла, джаулача экиге
бёлюнмей. Аладан сора, элчиле бары.
Эки къызыл аскерчи эшиклени сакълаб,
Зауур «ийигиз» дегенлени иедиле
ичкери. Эм алгъа Тауас бла нёгерлери
кириб, ал сафлагъа олтурдула. Аладан
сора къызыл джюз чачылыб олтурду.
Къарачай джюз да, бош орунлагъа ала бла
аралаш олтурдула.
Сюд башланды. Арт эшик бла киргизтиб,
Карамухинни олтуртдула. Бугъоулары
джокъ – адамланы бирича. Эшта,
боллукъдан аны хапары болмаз эди. Кърал
терслеучю сёзюн башлады:
- Тутмакъ Карамухин, Сен Орта Элде
къарачайлылада къонакъда тургъан эки
гюнахсыз тегейлини ёлтюргенсе. Ол
мурдарлыкъны бойнунга аламыса?
- Ала гюнахсыз тегейлиле тюл эдиле.
Уру-гуду бла кюрешген адамла эдиле ала.
Ол къыйын кёзюуде аллайланы ура
бармасакъ – бандитизмни хорлаяллыкъ
тюл эдик.
- Аланы бандитле болгъанын ким айтхан
эди сеннге?
- Тахсачы къауумну башчысы Пестерев.
Алай а, бандитлени къолундан ёлгенди ол
да.
- Алдагъан этеди,- деб, залдан таууш
чыкъды. – Тегейлиле тюз адамла эдиле,
меннге къонакъгъа келиб тура эдиле.
- Къычырмагъыз, сизге да берилликди
сёз,- деди кърал терслеучю.
- Карамухин, къызылджюзбашы Алийни уа
не терслиги болуб герохдан атхан
эдигиз?
- Мен аскериме къошуб, алыб баргъан
таулу джюзню бошлагъыз,- деб тохтагъан
эди. Аны ёлтюрмесем, ол ишибизге чырмау
боллукъ эди.
- Аны ёлтюргенинг болмадымы ишигизге
бютюн да чырмау?
- Аны ёлтюрмесем да иш алай боллукъ
болур эди – бандитле бизни ташада
сакълаб тургъандыла.
- Джетген джерингде махкемесиз
адамланы уруб барыргъа сизге ким
эркинлик берген эди?
- 9-чу Къызыл Аскерни аскер-инкъыйлаб
комитети эмда Баталпашинск бёлюмню
ВЧК-сы совет властны джауларын
сюдсюз-тёресиз къурутургъа меннге
эркинлик берген эдиле.
- Бармыды ол къагъыт джанынгда.
- Огъай, ол аууздан этилген келишим эди.
- Биз сен айтхан къуллукъла бла
байламлы болгъанбыз – аллай эркинлик
бермегенбиз дейдиле ала.
- Ол къуллукъладан адам нек джокъду
былайда? Келтиригиз аланы – бетден
бетге сёлешейик.
- Сора сени терслигинг джокъду адамланы
ёлтюргенингде да, джюзюнгю
къырдыргъанынгда да? Тюз ангылайбызмы
сени?
- Тюз ангылайсыз. Мен совет власт,
коммунист партия, ВЧК, Къызыл Аскер
меннге буюргъан борчланы тындырыб
айланнганма. Мени терслигим джокъду.
- Совет властны бетинден кёрюннген сени
оюмсуз сёзлеринг, ишлеринг бир халкъны
совет властха къаршчы къобаргъанды.
Алай бла сен бек улллу заран салгъанса
совет властны ишине. Сени
къыйынлыгъынг бла чыкъгъан къазауатда
таулу халкъдан да, Къызыл аскерден да
кёб адам ачыгъанды. Аны себебли,
махкеме сени ёлюмге буюрурурун
излейме.
Сёз кърал ёкюлге берилди.
- Мен джакъларыкъ адам – Карамухин –
къаны-джаны бла партиягъа, совет
властха къуллукъ этген адамды. Граждан
къазауатны кёзюуюнде Карамухинча
таукел адамла болмасала, биз
хорлаяллыкъ тюл эдик. Бюгюн анга сюд
этилгени тюз иш тюлдю. Сюд аны джюзюн
къыргъанлагъа этилирге керекди.
- Джолдаш ёкюл, сёзню тюз бардырыгъыз.
Карамухиннге терслеучю айтхан
затлагъа дауугъуз бар эсе, аны юсюнден
сёлешигиз.
- Болсун, багъалы махкеме тамадасы.
Карамухин ол кёзюуге кёре тюз оноу
этгенди – совет властха къаршчы
тургъан къазакъ стансени кюйдюрюрге
керек эди, ол ишни этер ючюн аскер кюч
джетмей эди. Орта Элге да аскер джыя
келгенди Карамухин. Анга аскер берирге
унамагъандыла, джыйгъан кесегин да
къойдурургъа излегендиле. Аны ючюн
ёлтюрюлгенди Алий. Ол эки къонакъ
тегейлиле дегенлери да, совет
джорукъдан къачыб айланнган
аманлыкъчыла болгъандыла. Тахса
джыйыучула Карамухиннге алай
билдиргендиле. Аны себебли, аланы уруб
къойгъанында да Карамухинни терслиги
джокъду. Карамухин керти большевикди,
бюгюн биз анга ёлюмге сюд этсек,
къалгъан къызыл аскерчиле, чекистле не
айтырла? Ол затха да сагъыш этерге
керекди. Мен Карамухинни терслигин
кёрмейме. Мен айтырыкъ олду.
Тауасха берилди сёз.
- Кёб къуджур иш болгъанды. Алай а,
халкъны терслиги джокъду. Совет власт
халкъ ючюн джаратылгъан эсе, халкъны
власты эсе – халкъ аны ангыларгъа,
билирге, сюерге керекди. Халкъгъа мал
сюрюугеча къараргъа джарамайды.
Артыкъсыз да ёзден халкъгъа –
эркинлигин, баш бошлугъун,
сыйын-намысын джашауундан да багъалы
кёрген халкъгъа. Совет властны аты бла
келе келиб, совет властха халкъны
къаршчы этгенле, бютеу къыйынлыкълада
терс аладыла.
Огъары элни сыйлы къартларын –
хаджилерин, афендилерин, шыйыхларын –
барын тутуб кетиб, сюдсюз-махкемесиз
тюрмеде ёлтюрюб къоймадыгъызмы? Аны
ючюн кимни тартдыгъыз джууабха? Аны бла
тохтамай, келиб, бийче тиширыуланы
тутуб, арбалагъа атыб, къайры алыб бара
эдигиз? Ахыры не бла бошалды аны? Бютеу
халкъгъа совет властны эрши
кёргюзтдюгюз. Огъары Элни да дуниядан
тюб этдигиз. Ол сиз кесген къартланы
джашлары да, аталары ючюн сизге дерт
джетдирликлерин билемисиз?
- Тауас, былайда сюд совет властха тюл,
Карамухиннге этиледи. Аны юсюнден
айтырынг бармыды, огъесе...
- Барды, махкеме тамада. –
Карамухинчаладыла совет властны ишин
бузуб айланнганла. Карамухин бизни
халкъны тилин-адетин билгени джокъ,
орус мыжыкъланы аналарын айтыб,
къыджыраб сёлешгенча, бизни адамла бла
да алай сёлеширге умут этгенди. Эки
къонакъ тегейлини да уруб къойгъанды.
Тегей элни, къазакъ стансени
кюйдюрюрге бизден адам джыяргъа
излегенди. Ол зат джангылыч иш
боллугъун анга англатыргъа баргъан
Алийни, мени къарнашымы, уруб
къойгъанды. Зауур да, Нанак да
шагъатлыкъ этерге боллукъдула. Бизден
джыйгъан джюз джашны да ала барыб уруб
къояр деген къоркъуу, халкъгъа
джайылгъан эди. Анга ийнаныргъа да
боллукъ эди – гюнахсыз эки тегейлини
ёлтюрсе, къызыл джюзбашы болуб
айланнган Алийни ёлтюрсе,
тутмакъланыча, алыб баргъан таулуланы
да къырыб къояргъа артха турмаз эди.
Ахыры, Карамухин терсакъыллыгъы бла
кесини джюзюн да къырдырды, бизни
халкъгъа да къыйынлыкъ салды. Мен
ангылагъандан, аны джашаргъа эркинлиги
джокъду.
- Сени уа, сизни уа, бармыды джашаргъа
эркинлигигиз? Мени аскерими къырыб,
дагъыда мени терслергеми излейсиз?
Махкемечи джолдашла, мен разыма не оноу
этсегиз да. Алай а, къалай болады: мен
талай адамны ёлтюрген эсем, была уа
джюзле бла адамланы къыргъандыла, мени
къызыл джюзюмю да ол санда. Была бары да
тутулмай, ёлтюрюлмей – совет власт
былайда ёмюрде да орналлыкъ тюлдю.
- Тохта, Карамухин, сен сёзюнгю
айтханса. Тауас, сёзюнгю бошадынгмы?
- Хоу, халкъ бла ариу сёлешинсе, совет
властны оноуларын рахат ангылатсала,
Огъары Элни къурутмасагъыз,
Карамухинлеча джинлилени келмеселе –
бюгюн хал башха тюрлю боллукъ эди. Алай
болса да, энтда кеч болмагъанды – совет
власт бизни власт болгъанын ангыларча
ишле этиллик болурла.
- Бу анасын алгъан хайуанны нек
сёлешдире турасыз, бусагъат мен сени
къарнашынгы ызындан иейим деб,- герохун
тартыб чыгъарды Черемухин. Алай а,
андан алгъа Зауур атды да, Черемухин
тёнгереди. Алай а, тёнгереб бара,
герохну сампалындан басаргъа къарыуу
джетди – окъ махкеме тамаданы бутуна
тийди. Залдан да къайсыла эселе да
атдыла. Къалабалыкъ башланды. Талай
заманны ичинде къычырыкъдан-хахайдан
сора джукъ эшитилмей турду.
Къызыл аскерчилеча кийиннген чекистле
тёгерекге туруб, таулу джашлагъа
герохланы буруб тохтадыла. Тамадалары
бютеу бары эшитирча къычырыб айтды:
- Былайдагъыла барыгъыз да тутуласыз.
Барыгъызны да Пашинскеге элтиб, соруу
этиб, терслиги болмагъанланы терк
бошларыкъбыз. Тауас, джыйынынга
ангылат, къаршчы тургъанланы
урлукъбуз.
Тауас, Осман Мырзабекге кетеригин да
эсге тюшюрюб, айтды:
- Мен айтханны этигиз. Бугъоулай
берсинле. Аллах бизни блады.
Тауасны ауазында бир бегимеклик,
таукеллик болгъаны къалгъанлагъа эс
табдырды. Ол айтханча бирем-бирем
бугъоу салдырыб, юйден чыкъдыла. Алайда
хазыр арбалагъа джюклеб, бир-бирине
байлаб, таулу джашланы тутмакъ этдиле.
Орта Эл бушуугъа батды – залдан он
ёлюкню чыгъардыла. Къызылланы
джанындан да бар эдиле ёлгенле: герох
окъладан ёлген экеулен, бешеулен да
бычакъ джарадан. Карамухин бла эки
махкемечи да аланы тышында. Аланы да
арбалагъа джюклеб, Къызыл Аскер
энгишге айланды. Аланы алларын кесерге
умут этгенлени да, Ожай хаджи тыйды:
«аярыкъ тюлдюле, ачытмагъыз кесигизни.
Аллахдан бир себеб чыгъар тохтагъыз».
44
Махкемени тамадасы бутундан джаралы
болгъаны себебли, Зауур аны Эл Советни
юйюнде джарашдырды. Аскер дохтур
къараб байлады, дарманла да къойду:
хаталы тюлдю, окъ учхара тийиб ётгенди.
Бир-эки кюнню джатсын, байлауланы
ауушдурурсуз; бу дарман суу бла
джууарсыз джарасын.
Бары да кетгенден сора, Зауур сорду:
- Сиз Карамухинни героху бла нек
къойгъансыз? Олсагъат къалса, Тауасдан
бошай эди.
- Тауасдан бошаргъа керек эди, сиз
чырмау болдугъуз ансы. Алай болса да,
энди аланы бири да артха къайытмаз.
Сени уа халкъынг бек багъалатырыкъды
энди – бары да кёргендиле Тауасны
къутхаргъан сен болгъанынгы. Биз да
кёргенбиз, сен совет властны бек
ышаннгылы адамы болгъанынгы. Сени
областха тамадагъа айыртырыкъма. Ары
бир джыйыла эсем.
- Бир джукъгъа сагъыш этмегиз. Областха
тамадагъа менден тыйыншлыракъла да
табылырла, Умар зат дегенча.
- Огъай, Умар башха ишле бла кюрешсин.
Аны эки къарнашы да – Тауас бла
Османнга айтама – совет властны
джаулары бола тургъанлай, энди ол уллу
къуллукъгъа салынмаз. Сенден бек
келишген джокъду.
- Хо да, кёре барырбыз. Тынчайыргъа
кюрешигиз, джолдаш...
- Бесстрашный. Николай,- деб, кесин
танытды чекист.
Алай а, ол да аны тюз аты болмагъанын
ангылады Зауур.
- Ашхы, джолдаш Бесстрашный.
Тынчайыгъыз. Мен халкъ бла бир
кёрюшейим. Сизни, кесигиз айтхан эки
чекист, мени джанымдан да эки милича
сакълайдыла. Къайгъылы болмагъыз. Мен
да келе-кете турлукъма.
45
Осман, джангыз Тауас бла анга белгили
джаяу джолчукъ бла илине, Мырзабекни
чегет къошуна келди. Мырзабек аны
хапарына бек уллу эс бёлюб тынгылады
да, къызыл аскерчиле къаллай бирдиле
деб сорду.
- 150 чакълы бир атлы – сауутлу-сабалы.
Пулеметлары бла эки тачанка.
- Сора, Тауас джюзюн да алыб, Байчораны
Бауларына – Джарыкълыкъ Юй дерге
юреналмай къалдым – къалай кирди
барыб. ВЧК къургъан къабханды ол.
- Да атам да айтхан эди аны. Карамухинни
кёрюрю келген болур эди. Не эсе да,
алайды иш.
- Да алай эсе, заманны кеч этмей,
джашланы къутхарыргъа керекди. Мен
адамларымы экиге юлешиб, аланы алларын
кесерча этейим. Биринчи къауумубуздан
къутулсала да, экинчиде тутулурла.
46
- Была къызыл аскерчиле тюлдюле, барыб
тохтагъан чекистледиле. Быланы
джазыкъсыныу джокъду,- деди Мырзабек. -
Асхат, ёлюкле ненча болдула?
- 135. 150 болмайдыла, киши къачыб
къутулмагъанды, джетишмегенле джардан
кетиб къалмагъан эселе.
- Бизникиледен а... къаллай бирибиз
шейит болгъанды?
- Тутулуб келгенледен ёлгенлени да
санаб – 30.
- Тауас не болду?
- Ёлюклени эл къабырлагъа ашырыргъа
джарашдыра турады.
- Чекист мыллыкланы чынгылдан
быргъадыгъызмы?
- Хоу, сауут-сабаларын алгъанбыз.
Кеслерин Тюбсюз Чунгургъа атханбыз.
- Къараууллагъа энтда бир эслет: биз
шейитлерибизни асраб, элден кетерча
болгъунчу, элден энгишге чыпчыкъ да
джибермесинле.
47
Орта Эл энтда таугъа, чегетге къачарча
болду.
- Оллахий,- деди Ожай хаджи,- бу власт
бизни джашаргъа къоярыкъ тюлдю.
Джуртубузну да сыртыбызгъа кёлтюрюб
къайры кетиб къалайыкъ?
- Да билмейме, энди бизге не
этериклерин. Кесибизни къойлача
сойдурмайыкъ да, чегетге джанлайыкъ:
болмай эсе, Хож урушдача, къазауат эте
къырылырбыз.
- Къайдам, Умар Ростовдады, анга хапар
ийгенбиз. Ол бир затла этмесе, халкъ
ачыргъа башлагъанды. Бюгюн-бюгече
дегенча, ол келирге керекди. Алай а,
Тёбен Тёппеде къарауулла аскер келиб
кёргенлей, элден джанларгъа керекди.
Ансы къызгъанлары бла келиб, болгъанны
кёсеу этиб кетерикдиле.
- Да, Аллах джазыкъсын. Ийман бла
джашадыкъ, иман бла кетерге да Аллах
буюрсун.
Къабырладан къайыта, къартла чачылыб
да кеталмай, Ожайланы арбазгъа
джыйылыб оноулашадыла.
48
- Зауур, сен мени ёлюмден къалдыргъанса
да, сеннге разылыгъымы да бир
билдирейим, энди мындан ары не
этеригибизге да бир оноу этейик,- деди
Тауас.
- Махкемени тамадасы джаралы болуб, эл
советни мекямындады. Аны бла биргелей
оноу этерми эдик? Аны джаралы этген
Карамухин эди. Энди ол начасдан
къутулгъанбыз. Алай а, 135 къызыл аскерчи
ёлген эсе, ол затны бизге
кечерлеми-кечмезлеми?
- Да бизден да 40 адам ёлгенди.
- Къоркъма, ала ёрге башха тюрлю
джазарла: джюз бла джарым къызыл
аскерчи 400 бандитни да ёлтюргендиле,
кеслери да ёлгендиле деб.
- Ала сюйгенлерича джазсынла, сен тюзюн
джаз ансы. Аллындан башлаб да бу бир
провокация болгъанды. Карамухиннге
мында сюд этген кибик этиб, бизни
барыбызны да тутар, къырыр акъыллары
болур эди. Ансы, Карамухиннге
джерленнген герох къайдан чыкъды?
Алай, ала умут этгенча болмады иш. Энди,
Зауур, элге оноу этерге керекди. Бу
чекистлени къыргъан биз тюлбюз.
Таулада айлана тургъан адамладыла. Ала
бир Гюрджюге ётедиле, бир бери
къайытадыла. Ёзге аладан бизге заран
огъай, хайыр барды. Ала болмасала, бизни
да ала барыб, Огъары элни къартларын
къыргъанча къырлыкъ эдиле. Башына джаз,
ангылат – бизни джашаргъа къойсала, эл
болгъанча боллукъбуз, джашарыкъбыз.
Къоймасала, иги кесек джаш чегетге
кетерикбиз. Келе да бизни джюрексиз эте
тургъанларын къойсунла. «Совет власт»
кечеди деб, былаймыды кечгени?
49
Умар бу хапарны эшитир-эшитмез, Джуртха
ашыкъды. Келгени бла Ожай хаджи бла,
Тауас бла да бираз ушакъ этиб, Эл
советге – Зауургъа тебреди. Юй аллында
тюртюлдю да анга, саламлашыб, нек
келгенин айтды. Джаралы Николайны
тынгысыз этмез ючюн, башха одагъа
кирдиле.
- Зауур,- деди Умар, - экибиз да эм башына
дери джетиб, халкъны къыйынлыкъдан
къутхарыргъа керекбиз. Сен
джарашдырыб, хар нени болгъаныча
You have read 1 text from Karachay-Balkar literature.
Next - Тёрт Китабдан Къуралгъан «Къазауат» - 06