Latin

Тёрт Китабдан Къуралгъан «Къазауат» - 04

Total number of words is 3431
Total number of unique words is 1668
35.0 of words are in the 2000 most common words
50.3 of words are in the 5000 most common words
58.0 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
болмазмы?» деб, келиб сакълаб турадыла.
Зауур не айтыргъа да билмей, бираз
тынгылады.
- Огъай, мен толу хапарлы болгъунчу, бу
ишге къошулаллыкъ тюлме. Башына хапар
билдириб, андан не буюрсала алай
этейик. Кеси аллыбызгъа бир затла этиб
тебремейик.
26
Кёб къарачай малчыны да ёлтюрюб, он
мингнге джууукъ малны да сюрюб баргъан
къабарты аскерни ызындан джууукълашды
Къарачайны къуугъун аскери. Тауас бла
Осман урушлада юреннгенлерича, аскер
джорукъ бла элтедиле къарачай
джашланы. Огъары элчи Мырзабек да,
адамлары бла келиб къошулгъанды.
Алгъа угулуб кетген тахсачы къауум,
кёргенлеринден хапар айтдыла:
- Кёзюлдреуюк бла къараб
санагъаныбызгъа кёре, Къабарты атлы
аскер бютеулей да 600 чакълыды. Бары да
сауутланыбдыла – шкоклары, къылычлары.
Малланы сюрюб баргъанланы санагъан да
этмедик. Бу 600 джюз атлы Къой Къырылгъан
Тюзде табыракъ джерге орунлашыб, бизни
къырыр акъыллары барды.
- Къарачай ёмюрюн мал кютюб тургъан
джерледиле былайлары. Ташына, чёбюне
дери билебиз былайын. Биз была
сакъламагъан джанындан да чыгъарбыз.
Мырзабек, сен къалай кёресе, ючге
юлешиниб, чабыуул этсек?- деди Тауас.
- Тюз оноу этесе. Шкокдан атаргъа
усталаны бир бёлек этиб, ала бла атыша
башласынла. Биринчи дуния къазауатдан
къайытхан, къылычха уста джашланы
барын манга берсенг, мен ол джюз бла
Къуругъан Къол бла ётюб, Къабарты
джанындан юслерине айланырма. Биз
аланы туураб чыкъмасакъ, кёрюрсе.
Гюнахсыз къарачай малчыланы ёлтюрюб
къутулургъа излей эселе – джангылалла.
Джангыз, биз аланы артха джолларын
кесерча болгъунчу, эслерин бери
бургъанлай туругъуз.
- Да сиз тёгерек айланыб аланы
джолларын кесерча болгъунчу, ала
тарх-турх этиб, кетиб къалырламы?
- Огъай, кетерик тюлдюле,- деб, Осман
сёзге къошулду. – Урушха бек таб джерни
сайлагъандыла. Алайдан чыкъсала,
кеслерине табсыз этерикдиле. Аны
себебли, былайда бизни къаушатыр
акъыллары барды аланы.
- Ала алайда турмай чабыуул этселе уа
къалай болур? Къазауатха усталадан
джюзню алыб кетсенг, Мырзакъул, былайда
иш къалай болур?
- Алай а, болгъа эди,- деди Осман,-
бетджанларындан а бир чыкъгъа эдиле,
бизге джетгинчи къырыб бошар эдик. Бир
джюз къуру уучуладан, мараучуладан
къуралыбды, билесе кесинг.
- Да болсун, ызыбыздан да келе тургъан
къарачай джашла бардыла. Бютеу
Къарачай къозгъалыбды.
27
Шкок атылгъан тауушла къызыудан къызыу
бола келиб, сериуюн болдула. Мийигирек
джерден кёзюлдреуюк бла къараб тургъан
Тауас, Мырзакъул бла джюзюн эследи.
Аланы келгенлери джыйын джанлыча
кёрюндю Тауасны кёзюне.
Атлада хазырлыкъда тургъан эки джюзюне
белги бергенлей, ала да алгъа угулдула.
Талай сагъатдан Къой Къырылгъан Тюзге
– Душманла Къырылгъан Тюз дерча болду.
Къызгъанлары бла, сюрюлюб баргъан
малланы ызларындан джетиб, артха
бурдула. Мал сюргенледен да кишини сау
къоймадыла. Аны бла тохтаб къалмай,
къабарты эллеге кириб кетдиле.
Сюрюлген он минг малгъа да аллай бирни
къошуб, артха айландырдыла.
- Къарачай байракъны Нальчикге такъмай
артха къайытыу джокъду деб,- алгъа
силкиндиле къарачай джюзле.
Тауасны, Османны буйрукъларына
бойсунмай тебредиле.
- Тейри быланы бир талайыны баш
токъмакъларын чортлатмасакъ, была
тохтарыкъ тюлдюле,- деди Мырзабек.
Мырзабек ышаныб тургъанладан да
чыкъдыла терс ауазла:
- Ёмюр-ёмюрде бизге къылыч кёлтюрмезча,
акъыл джыйдырыргъа керекди чыгырлагъа!
Малларыбызны къайтаргъан бла къалмай,
джерлерибизни да къайтарыргъа
керекбиз!
- Телигизге къутурмагъыз. Дерт да
джетдирдигиз, малланы да
къайтардыгъыз. Болду!- деб, къычырды
Тауас.
Алай а, анга тынгылагъан къуру биринчи
дуния къазауатдан къайытханла эдиле.
Къалгъанла алгъа юрюлдюле.
- «Ай кеслерин къырдырыргъа
башлагъандыла» деб, амалсыздан
Мырзабек да, Тауас да, Осман да алгъа
чыгъыб, кюрешиб, аскер мизамгъа джыйыб,
Къабартыны теренине кирдиле. Талай
джерде аланы тыяргъа излеген къабарты
миличаланы туураб, баралгъанларыча
алгъа барадыла. «Къарачай байракъны
Нальчикге тагъаргъа» - бу акъылларын
кючлеген джашланы тохтатхан, къобхан
сууну аллын тыйгъанча бир иш болду.
Тыйгъан кюч а чыкъды. Къабартыны
башчыларыны хахайы бла Къызыл Аскер
айланды юслерине. Тобла, пулеметла
къарачайлылагъа терк эс джыйдырдыла.
Тауасха тынгыламай келгенле, терк
огъуна «не этебиз?» деб, тохтадыла.
Тауас да, Мырзабек да, Осман да бек ариу
биле эдиле – паникадан аман зат
болмагъанын. Артха ыхдырылгъан алгъа
баргъандан да къыйынды. Аскер мизам
бузулса, джау чачыу-къучуу этиб къояды.
Аны себебли, джууукъ къысылгъан къызыл
бёлеклени шкокладан ата да тохтата,
кеслерине къоранч джетдирмегенлей
келиб турдула. Кече къарангысы
кючлегенинде уа - арый-тала билмеген
къарачай тукъумлу атла тангнга дери
джашланы Къарачайгъа джыйдыла. Алай
бошалды Къарачай-Къабарты къазауат
дегенлери. Алай а, ол къаугъаны
къыйынлыгъындан Къарачайда дуния бла
бир адам ачыды, Ожайны юйдегиси да
аланы ичинде.
28
Орта элге тамада болуб тургъан тёбен
элчи Зауур, Къызыл Аскерни сафында
къазауат этиб, сакъатлыкъ табхан Алий,
халкъны насыбына бу кёзюуде былайда
болгъан Умар Къызыл аскерни
башчыларына тюбедиле. Умар къаугъа нек
башланнганын, Къабарты бла Къарачайны
арасында чек айырылмай, джарашмай
болмазлыгъын билдирди. Бир кёзюуге
дери, эки джаны бла да келишиб, чеклени
джарашдырдыла. Ёзге Къарачайны иги
кесек джери Къабартыда къалды.
- Хата джокъду, джерибизни Къабартыгъа
тюл, Малкъаргъа къоябыз. Къабарты
алайларын Малкъардан сыйыра башласа,
тёзюб къоймазбыз,- деб, Умар халкъны
кёлюн басды.
Къабартыны башчыларыны
тарыгъыулары-хахайлары бла,
Къарачайны тюб этерге деб келген
Къызыл Аскер, Умарны кючю бла
Къарачайгъа кирмей тохтады. Умарны иги
шохлары – Орджоникидзе, Киров Умарны
айтханына къараб, Къызыл Аскерни
башчыларына айтханларын этдирдиле.
Алай а, иш аны бла бошалыб къалмады.
29
Августну 20-сы, 1920 джыл. 9-чу Къызыл
Аскерни Инкъыйлаб-Аскер Кенгеши бла
Баталпашинск бёлюмню Инкъыйлаб
Комитети келечи этген эмда уллу
эркинликле берген Карамухин 100 къызыл
аскерчиси бла Орта элге келди. Халкъны
джыйыб, орус мыжыкълагъа сёлешгенча
сёлеше тебреди:
«Совет власт сизге кеси салыб
келгенинде, эшеклеча тебджилдеб
тургъан болмаса, аны бла бола
билмейсиз. Бандитледен къоркъуб,
къоянлача, юйлеригизге къысылыб
турасыз. Георгиевско-Осетинское
дегенча тегей эл, Къарданик дегенча
къазакъ станселе бандит уяла болуб
турадыла. Аланы кюйдюрюрге керекди.
Къазакъ станселени бандитледен
тазаласакъ, аланы джерлерин сизге
берликбиз. Алай этер ючюн, сиз меннге
болушургъа керексиз. Кеслерини атлары,
сауут-сабалары бла 400 джигитни аскериме
къошасыз. Алай болмаса...»
Сёзюн андан ары айтмай тохтады
Карамухин.
- Тегей элни къырыргъа керек тюлдю.
Бандитле джокъдула анда. Бандитле элде
турмайдыла. Къачхандыла. Биз экибиз
анга шагъатлыкъ этерге боллукъбуз,-
деб, эки къонакъ тегейли, сёлешир
акъылда Карамухиннге джууукълашдыла.
Карамухинни кёлюне не келди эсе да,
герохун тартыб алыб, экисин да уруб
сирелди.
- Къонакъларымы сойдуруб къойдум да,-
деб, бир саубитген таулу алгъа
силкинди. Аны тутуб, джибермедиле. Алай
ол, къаллайла эсе да къолун бошатыб,
къамасын атыб джиберди. Бир къызыл
аскерчи Карамухинни аллына чынгады да,
къама аны тюз богъурдагъына тийди.
Карамухинни тёгерегин къызыл
аскерчиле къуршаладыла.
Карамухиннге тылмачлыкъ этиб тургъан
Зауур, ауазын иги огъуна кёлтюртюб,
айтды:
- Аланла, къан джаудурдугъуз. Энди бу
къызыласкерчини къанын къалай
джууарыкъбыз? Тейри, бу ачыуланыб
кетсе, аскерни алыб келиб элни
къурутурукъду.
- Да берейик Карамухинни аскерине
адамла. Бир джюз адам. Ол айтхан
тёртджюз аскерчи табылмаз бизде,- деди
къайсы эсе да.
Бу сёзлени Зауур Карамухиннге кёчюрдю.
Тёбен элни тамадасы Нанак да, андан
киши джукъ излемесе да, «Тёбен эл да
берир аллай бир аскерчи» деб, орусча,
Карамухин ангыларча айтды.
Къызыл аскерчини къаны чартлаб
къызартхан юсю да бютюн къоркъунчлу
кёрюне, Карамухин тилине келгенни
келме къойду:
- Аналарыгъызны алай этдигим
къарачайлыла, Къабарты бла къазауат
этерге тебресегиз сизден мингле бла
саналгъан аскер къуралады не да Акъ
аскерге къуллукъ этерге сизден тюз
аскерчиле къой, башчыла да табылыб
къаладыла, меннге уа 400 джигитни
бералмайсыз. Беригиз къаллай бир
берлик эсегиз да,- деб, аманыча келме
къоюб, бошады сёзюн.
Зауур Карамухинни аман сёзлерин
кёчюрмегенликге, ангылагъанла
чыкъдыла. Халкъны къаны бузулду. Алай
болса да, зорну кеминде, джюз таулуну да
алыб, экинчи кюн эртден бла эртде
Карамухин энгишге айланды. Къызыл
аскерчи – таулу – къызыл аскерчи –
таулу – былай аралашыб барадыла.
30
Уллу ёзден Аскербий Ожай хаджилеге
келгенинде, алагъа джыйылыб тургъан
элни сыйлы къартларын кёрдю.
Саламлашды. Джылына кёре ёрге
ётдюрдюле.
- Бек джангылыч иш этгенбиз. Къазагъына,
тегейине да бизни къолубуз джетсе
ёмюрде унутулмаз.
- Кёб турмай джашла бек къыйын болумгъа
тюшерикдиле: не къазакъланы,
тегейлилени къанларын тёгерикдиле,
не...
Андан ары оюмун айтмады Хаджибий. Аны
сёзюн Мусса джетдирди ахырына:
- Не буйрукъну толтурлукъ тюлдюле да,
кеслерин къырдырлыкъдыла.
- Тейри быланы ызларындан джетиб, ол
Ибилисни къолундан джашланы алыргъа
керекди,- деди Аючюк.
- Энди ариулукъ бла Карамухин аланы
берге эди. Ол сёз ангыларыкъ адам тюлдю.
Оллахий шайтан джангылтды, кеси
къолубуз бла джашланы терс джолгъа
джибердик.
Юйню иесин чакъырдыла да, ол бираздан
Алий бла кирди. Алий бары бла
саламлашыб, эшик артында олтурду. Бары
да анга бурулдула, не айтады дегенча.
- Мен башха ёзенден келе турама.
Бандитлени къурутур ючюн, джашла
кесибизге да керекдиле. Аланы
Карамухиннге бергенигиз джангылыч
оноу болгъанды. Къарнаш халкъла бла уа
арабызны джау этерге джарамаз. Мен
Къызыл Аскерде джюзбашы болуб, джангы
власт ючюн къанымы-джанымы аямай
айланнганма. Не юйю къуругъанды, мени
сёзюме тынгыларыкъ болур. Ызындан
джетейим да джашланы артха
къайтарайым.
- Ала алкъын Тёбен Элден чыкъгъан
болмазла. Биргенге нёгеринг болсун,-
деб, Ожай хаджи сансыз сёлешди. Тау
намыс деген къыйынлыкъгъа бойсуна,
къалгъанла Алийни ашыра
чыкъгъанларында да, ол орнундан
тебмеди.
31
Тёбен Элни эл Советини мекямында табды
Карамухинни Алий.
- Джолдаш Къарамухин, джашланы
бошлагъыз. Ала бизге былайда бек
керекдиле – узакъдан-джууукъдан да
къачхынчыла, бандитле – бары бизни
чегетледе, таулада джашыннгандыла. Ол
бир джанындан. Экинчи джанындан а –
тегейлиле, къазакълыла да
хоншуларыбыздыла. Ала бла къазауат
этген келиширик тюлдю – халкъла
бир-бирине болуб къаллыкъдыла.
- Биз халкъны къырмайбыз, совет властны
джауларын къурутабыз. Къарданик совет
властха къаршчы тургъанды. Аны
кюйдюрмесек боллукъ тюлдю.
Къазакълыланы къырыб, джерлерин сизге
берсек, олмуду къарныгъызны аурутхан?
- Джер бла ара айырыла барыр. Джашланы
уа башларына бош эт.
- Сен ким бла сёлешгенинги билемисе? Мен
9-чу Къызыл Аскерни эмда Баталпашинск
бёлюмню революцион комитетини
особоуполномоченныйыма – уллу
эркинликлери болгъан келечисиме. Мени
аллыма сюелген – совет властны аллына
сюеледи. Совет власт ючюн бир кишини
аярыкъ тюлме. Сени да.
Карамухин тартыб герохун чыгъарыб,
Алий таба бурду. Зауурну, Нанакны
«сабыр болугъуз» дегенлерине да
къарамай, сампалдан басды. Кёб къыйын
урушдан сау чыгъа келген Алий, терк
джан берди – окъ тюз джюрегинден
тийген эди.
Карамухин Нанакга бурулуб, «джюзюгюзню
хазыр этиб туругъуз, мен хапар бергинчи
сакълагъыз. Заман джокъду, биз кетдик»
деб, джолгъа атлады.
- Сен,- деди Зауургъа Карамухин,- бизни
ашыр.
Зауур тартыб герохун чыгъарыб, «мурдар,
сен Къызыл Аскерде джюзбашы болуб
айланнган адамны ёлтюрдюнг. Энди мен
сеннге душманнгача къарарыкъма. Думп
бол кёзюмден»,- деди. Нанак арагъа
кирди.
Карамухин джолгъа ашыкъды.
32
Шкок атылгъан тауушдан эсе терк
джайылды Карамухинни къара иши. Ол кюн
Тауас, Осман, Мырзабек алларында, джюз
атлы да ызларындан энгишге атылыб
баргъанларын кёрмеген адам ийнанмаз
эди: ол тау джолда тик энгишге
баргъанлары – кёкден джерге мыллык
атхан къушлагъа ушай эдиле.
Ёзенни кенгине чыкъгъан джерде, атлыла
джюрюшлерин сериуюн этдиле. Тауас
кёзюлдреуюк бла къарады: Карамухин
узайыб бара эди.
- Ол бир ёзен бла келгенибизча
къымылдасакъ, бир сагъатдан алларына
чыгъарыкъбыз.
Кёзюлдреуюк бла Осман да, Мырзабек да
къарадыла.
- Ашыгъайыкъ. Ала Кёмеуюлден ётген
джерде мычырыкъдыла. Биз а алагъа Орман
аягъында, ала сакъламагъан джерде
тюберге керекбиз,- деди Мырзабек.
Бир сагъатдан мурат этгенлери джерге
джетдиле. Атланы ёзен ичинде къоюб,
къабыргъа бла ёрге илиниб, чегет ичинде
бетджан салдыла.
- Къызыл аскерчи – таулу – къызыл
аскерчи – таулу – бу халда келедиле.
Хар биригиз бирер къызыл аскерчини
ышаннга алыгъыз. Мен белги бергинчи
атмагъыз. Эслегиз, джангыз бир таулу
ачымазгъа керекди.
Джолну тизилиб келедиле: къызыл
аскерчи – таулу – къызыласкерчи –
таулу.
- Мырзабек, Карамухин эм аллында келеди.
Аны джаны саулай туталмазбызмы?
- Да итни тутабыз деб, джибериб
къоймайыкъ. Аты да къарыусуз атха
ушамайды.
- Осман, алда келгенни атын ур. Сен къара
атаргъа аман болмаучан эдинг. Итни
къыйнаб ёлтюрюрге излейме.
- Тауас,- деди Мырзабек,- къыйнаргъа
керек тюлдю. Башын чартлатсанг болду.
Сёзюме тынгыла, мен сенден
тамадаракъма.
Тауас джукъ да айтмады.
- Эм таб заман. Буйрукъ бер, башлайыкъ,-
деди Мырзабек.
- Атыгъыз,- деб къычырды Тауас.
Къысха заманны ичинде джолда къуру
джюз таулу къалды ат юсюнде.
- Осман, мен алдагъыны атын ур деген
эдим да сеннге.
- Мен атны ургъунчу юсюндеги тёнгереб
тюшдю.
- Мырзабек, Карамухинни сенми уруб
къойдунг?
- Огъай. Мен экинчи къызылны
къаблагъанма.
- Сора ол сауду. Харамлыкъгъа кеси атдан
тёнгереб тюшгенди.
Атланы келтирирге да адамла ийиб,
Тауас, Осман, Мырзабек къабыргъаны
энгишге эниб тередиле. Бу кёзюуде
Карамухин секириб атына миниб, атына
къамчини тёшеди. Онглу ат алгъа
тебинди. Аны къачханын кёргенлей,
бир-эки таулу да ызындан сюрдюле.
Таулуланы урабыз деб къоркъгъандан, не
Тауас, не Осман, не Мырзабек шкокдан
атарча болмадыла. Тауас бети агъарыб,
чабыб джолгъа тюшюб, бир атха чынгаб
миниб, къамчини тёшеди. Ол кёзюуге
Карамухин узакъ айырылгъан эди. Алай
болса да, шкокдан атарча эди. Ёзге
Карамухинни ызындан къысха тюшген бир
таулу энтда чырмау болду. Тауас атха
аямай къамчини тёшеди, алай а ол
къарыулу зат тюл эди. «Ай кесими атым
болса эди, ол менден къутулмаз эди» деб
келди кёлюне. «Ол таулуну аты да иги
атха ушайды. Джете кетгенди
Карамухинни. Нек атмайды, саууту
джокъмуду муну» деб чамланады Тауас.
Атхан а Карамухин этди. Таулу атындан
тёнгереди. Аны къатына джетиб, атындан
скекириб тюшдю Тауас. Кёкюрегинден
уруб келген къанны, кёлегин джыртыб,
джула этиб тыяргъа кюрешди. «Ай бир
аскер дохтурубуз болса эди,
къутхарыргъа боллукъ эди» деб келди
кёлюне.
- Хомух болма, хатанг джокъду,- деб кёл
этди.
Алай а, джашны кёзлери мутхуз бола
баргъанын джаратмады. Джан бере
тургъан джаш адамны къоюб кеталмады.
«Ла илаха илляллах, мухамадун
расулуллах» дегенден ары, башха
болушлукъ да эталмады.
Карамухин а адам джеталмазча узайгъан
эди.
«Я Аллах, ол кяфырны баш токъмагъын
чартлатхынчы манга ёлюмюнгю ийме»,-
деди ичинден Тауас.
33
«Хы, энди Къызыл Аскер кире эсе,
Къарачайгъа да къазакъ станселеге
этиучюсюн этерикди. Эллени
кюйдюрлюкдю, къарт-джаш деб къарамай,
халкъны къырлыкъды, тиширыулагъа
артыкълыкъ этерикди». Бу къоркъуу
бютеу халкъны кючледи, бютеу халкъны
ёрге тургъузду. Кърымдан да барон
Врангель ийген келечиле – ногъай
генерал Къылыч-Гирей, къарачай генерал
Мырзакъул джетдиле. Къобан тюзледе,
Армавир бёлгеде совет властха къаршчы
кюрешген генерал Хвостиковдан да келди
болушлукъ. Къарачай таулагъа,
чегетлеге бютеу Кавказдан коммунист
совет джорукъгъа къаршчы къауумла
басындыла.
Юч айны баргъан къазауат къарачай
халкъгъа бек уллу къыйынлыкъла
келтирди. Къарачай халкъ бютеулей
таулагъа, чегетлеге кёчдю. Джангыз бир
эл къалды ёрге турмай, восстаниеге
къошулмай – Ташкёпюр эл. Къызыл аскер
анда салды кесини къошун-штабын. Алай а,
Къарачайны амалсыз этген эм уллу джау
– къыш эди. Ёргеледен къыш, тёбенледен
Къызыл Аскер къуршоугъа алды
Къарачайны. Къызыл Аскер бла
Къарачайны арасында келечилик
джюрютюб тургъан Зауур халкъны
къырдырмаз джанындан кёб иш этди.
«Къарачайгъа бек ауур тиерик эсе да,
Къызыл Аскер бла Договоргъа-Келишиуге
Къарачай къол салмай мадар джокъду.
Алайсыз, Къызыл аскерни
огъундан-тобундан, къышны да
сууугъундан халкъ бютеу
къырыллыкъды»-деб, Къарачайны
Къоруулау Баш Тёресин-Советин къол
салдырырча этди.
Совет власт бла Къарачайны арасында ма
ол Договор-Келишиу. Совет властны
атындан Келишиуге къол салгъан 9-чу
Къызыл Аскерни башчы къаууму
(Левандовский). Ол Келишиуню экинчи
параграфы – Къызыл Аскерни
буйругъу-ультиматуму:
1.Къарачайлыла Баш Муслиман Тёрени
(Кенгешни) юсю бла болджал салмай
урушларын тохтатадыла. Бойсунмагъан
закондан, динден да чыкъгъаннга
тергеледи.
2.Къарачай Аскер чачылады.
3.Джети кюнню ичинде къарачайлыла
джуртларын бизге къаршчы аманлыкъчы
къауумладан-бандаладан тазаларгъа
борчланадыла; аманлыкъчыланы тутуб,
совет властха бередиле.
4.Къарачай къозгъалыуну-восстаниени
отун джандыргъан генералла
Кърымшамхал улу бла Султан
Къылыч-Гирей штаблары бла къралны
джаууна тергеледиле, Къарачай джуртда
кёрюннгенлей, тутулуб, совет властха
бериледиле. Грузия (Гюрджю) бла не тюрлю
байламлылыкъны тохтатадыла
къарачайлыла.
5.Тау Республика къуралгъынчы, Къарачай
кесини келечилерин джибереди
Баталпашинск эмда Терк Инкъыйлаб
комитетлеге.
6.Керти рахатлыкъ бола эсе, Къызыл
аскерле къарачай элледе къаладыла.
7.Аманлыкъчыла бла кюреширге,
Къарачайны 150 адамдан къуралгъан
сауутлу-сабалы аскер бёлеги болургъа
боллукъду. Бизде эсебге алыннган, бизни
разылыгъыбыз бла къуралгъан ол
бёлекден башхала, бютеу
сауутларын-сабалырын бир ыйыкъны
ичинде эл Советлеге табдырыргъа
борчланадыла. Ол ыйыкъдан сора,
саууту-сабасы табылгъан адам, совет
властны джаууна тергелликди эмда
тутуллукъду.
8.Джети кюнден аскер-граждан комиссия
Къарачайгъа келиб, Келишиуню къалай
толтургъанларына къарарыкъды эмда
совет властны къурарыкъды.
9.Совет властны келечилерини,
къуллукъчуларыны
къоркъуусузлукъларына бютеу элле
джууаблыдыла.
10.Къарачайны тазалар ючюн, тахсачы
органла бла байламлылыкъ
тохташдырылады.
11.Совет власт къарачайлыланы бюгюннге
дери этген ишлерин кечеди.

«Кавказ фронтну Инкъыйлабчы Аскер
Тёреси-Совети бу келишиуню мюкюл
этгени себебли, къарачайлыла бла
къазауат тохтайды.
Аны бла биргелей, Россияны миллетлеге
къарагъан Комиссариаты (башчысы
Сталин) Шимал Кавказны халкъларына
къарагъан бёлюмню башчысын – Умарны –
Къарачайда совет властны
тамырландырыргъа борч салыб, бек уллу
эркинликле да бериб, ашырады.
Умар 1920 джыл ноябрны 11-де Орта Элде
бютеу къарачай халкъны съездин
бардырады».
Тарихде джазылгъан бла джашауда
болгъан затла бир-биринден узакъ да
болуучандыла. Алай болса да, бу джол
Умарны сёзюне бойсунду халкъ, ол
айтханны барына да разы болуб бармаса
да. Умар а, большевик ауаз берирге
юреннген, халкъгъа да, совет властха да
джарарча сёлешди:
«Контрреволюцияны къара кючлери,
Врангель бла гюрджю меньшевиклени
башчылыкълары бла, зор бла, алдауукъ
бла къара халкъны башын палахха
сукъгъандыла. Эки-юч айны ичинде
Къарачайда ала халкъны тонагъандан
сора неге джарадыла? Къабарты бла
Къарачайны да бир-бирине этдиле,
кеслери уа эки джанындан да мингле бла
джылкъыланы, мал сюрюулени сыйырыб,
меньшевик Гюрджюстаннга сюрдюле. Ма ол
аманлыкъчы джыйыннга, Врангельни
агентлери Къылыч-Гирей бла Мырзакъул
башчылыкъ этгендиле. Халкъны малын
сюрюб Аскер-Согъум джол бла Гюрджюге
аудурдула, ауушланы къар джабхынчы,
кеслери да ашыкъдыла ары. Ала къачдыла
да къутулдула, тоналгъан джарлы
Къарачай а, совет властха да эрши
кёрюнюб къалды. Алай болса да совет
власт халкъны терслемейди,
джангылгъанланы барын кечеди. Мындан
ары, совет властны оноуларына сыйыныб,
рахат джашаргъа керексиз. Тау
республиканы къурауну хакъындан
Владикавказда Шимал Кавказны
халкъларыны джыйылыулары боллукъду,
бизден да ары 11 келечи-делегат айырыб
иерге мадарыбыз барды».
Сталинни башчылыгъы бла ётген ол
съездде Тау республика къуралды. Аны
къурагъан округла: Чечен, Ингуш, Тегей,
Къабарты, Къарачай, Малкъар.
Умар анга Москва салгъан борчну
ажымсыз тындырды – Нарсана шахарда
аралыгъы блы Къарачай округну къурады,
совет властны орнатыр джанындан кёб иш
этди. Округну инкъыйлаб комитетин
къураб, анга башчылыкъ этиб, Къарачайны
рахат джашаугъа къайтара башлады. Алай
а, тыйгъычла кёб эдиле.
34
Бир джанындан Тау республиканы
Владикавказда орналгъан аралыгъы
Къарачайгъа кереклисича болушлукъ
этмей эди. Экинчи джанындан, алгъын
Къарачай болгъан Баталпашинск бёлюм,
Къарачайны кёб ишине тыйгъыч бола эди.
Ол затланы айтыб, Москвада сёзюн
ётдюрюб кюрешген Умарны Къарачай
округдан къурутургъа излегенле
Къарачайны кесинде да бар эдиле.
Тохтаусуз Сталиннге, ВЧК-гъа къагъытла
джазыла эдиле: «Умар бай Ожай хаджини
джашыды, гитче къарнашлары Тауас, Осман
Черемухинни аскерин къыргъан
бандитледиле, тамада къарнашы Ислам
афендиди. Умар Къарачайны башчысы
болгъан къадарда аланы тутаргъа мадар
джокъду – ол аланы, дагъыда алагъа ушаш
кёб къарачайлыны джакъчысыды.
Аллайладан ол къарачай аскер къураб
турады. Аллайла амалтын Къабарты тау
джайлыкълагъа мал сюрюулерин
чыгъарыргъа базмайды...». Былагъа ушаш
къагъытла тохтаусуз Москвагъа джазыла
эдиле.
Быллай къагъытланы джазгъанладан бири
Зауур эди. Къабартыны тамадасы
Калмыков да Умарны кёрюб болмай эди –
Сталинни тюбюнден-башындан кириб,
Умарны къурутдурургъа кюреше эди. Джер
дауда Сталин Калмыковну айтханына
къарай эди. Умар мадарсыз болгъанында,
Сталинни башы бла атлаб, Лениннге
тюбеб, Къарачайгъа джараулу оноу
чыгъартхан эди. Алай а, арт кёзюуде
Ленин ауруб, бютеу оноу Сталинни
къолуна кёче бара эди. Калмыковну
къанатланыб айланнганы андан эди.
Калмыков Сталинни юсю бла Тау
республикадан Къабартыны айырыб
чыгъарды. Къабарты кеси чыкъгъан бла
къалмай, Малкъарны да кесине къошдурду.
Алай башланды Тау республиканы
чачылыуу. Малкъар а баш эркинлигин тас
этди – аны бла бирге малкъар
(къарачай-малкъар) джерлеге Къабарты ие
болуб башлады.
Къабартыны зараны Къарачайгъа да
джетди. Къабарты Тау республикадан
айырылгъанында, Къарачай Тау
республикадан кесилиб къалды. Мадарсыз
болгъанында, Тау республикадан
Къарачай да чыгъаргъа керек болду.
35
Нарсанада Умаргъа Баталпашинск
бёлюмде джашагъан къабартылыладан бир
делегация келди. Аланы айтханлары:
- Биз къабартылылабыз. Алай а, кетген
ёмюрде патчах аскер бизни сюрюб келиб,
сизни джерлеге орнатханды. Къабарты
бла бизни байламлылыгъыбыз джокъду.
Кесибиз энчи къабарты округ болур
мадарыбыз да джокъду – бир Къабарты
округ бола тургъанлай, экинчини бизге
ким берликди. Аны себебли оноу этгенбиз
да, биз кесибизге «черкес» деб айтсакъ
– бизни да кесигизге къошуб,
Къарачай-Черкес област
къураталмазмысыз?
- Да халкъыгъыз кесине «къабартылыма»
демей, черкес дерге унарыкъмыды?
Къагъытлада барыгъыз да къабартылы деб
джазыла эсегиз?
- Унар. Алайсыз биз саннга къошулмай
къаллыкъбыз. Къралдан энтда бир област
юзерге мадар болгъан сагъатда, сизден
болушлукъ излейбиз. Сизни кючюгюз бла
Къарачай-Черкес област деб алай бир
айтылса, артда бир-бирден айырылсакъ
да, черкес ат бла област болуб къаллыкъ
эдик.
- Мен ангылагъандан, сиз черкес атлы
болур ючюн, кесигизге бир област
къуратыр ючюн, къошулургъа излейсиз
бизге?
- Огъай, джашаялсакъ бирге джашарбыз.
Сиз излегенча болур артда. Сизсиз бизни
бусагъатда энчи област этерик тюлдюле.
Къабарты бла Малкъарча бириксек биз
да...
- Да Къабарты бла Малкъар бирикгинчи да
кеслери энчи округла болуб алай кирген
эдиле Тау республикагъа. Сизни аллай
кёзюуюгюз болмагъанды. Кесигиз
айтханлай, эки Къабарты округ болургъа
да мадар джокъду.
- Да ма аны ючюн келгенбиз джалбара
сизге. Бизни Черкес ат бла кесигизге
къошугъуз да, Къабарты-Малкъар
областча, Къарачай-Черкес област
къуратыгъыз Сталиннге. Калмыков да
сёлеширикди аны хакъындан Сталин бла.
Игилигигизни ёмюрде унутмазбыз.
Ма былай бла къачхынчы къабартылыла
кеслерине «черкес» ат атаб,
Къарачайгъа къошулуб, Къарачай-Черкес
област болдула. Област бегигенден сора
уа, «черкес» башчыланы ишлери Къарачай
бла кюрешиу болуб къалды.
«Аман къозуну айтнытсанг,
эрнинги-бурнунгу май этер; аман адамны
айтнытсанг, эрнинги-бурнунгу къан
этер» деб, ачыуланды Умар. Башха мадар
табмай, 1926 джыл бирикген област экиге
юлешинди: Къарачай бла Черкесге. Ма
алай, Къарачайны кючю бла, Къарачайны
джеринде Черкес аты бла экинчи
къабарты област къуралды. Алай а, аны
ючюн Умаргъа сау бол деген черкесли
джокъду энди.
36
Лениннге, Сталиннге да сёзюн
ётдюралгъан Умарны, Киров бла,
Орджоникидзе бла шохлукъ джюрютген
Умарны, Къарачай округну,
Къарачай-Черкес областны, артхаракъда
энчи Къарачай областны къуратхан
Умарны Къарачайда ишлерге къоймадыла
– Къабартыдан Калмыков, кесибизден
Зауур тохтаусуз кюрешиб, башына джазыб,
айтыб, Умарны джуртундан тышына
кетерча этдиле. Совет-партия тамада
къуллукъладан кетгенлей, Умарны
джууукъларына да къыйынлыкъ джете
тебреди.
37
Зауур биягъынлай Орта Элге тамадалыкъ
этеди. Совет власт эм бек ышаннган адам
олду. Тауас да алкъын экинчи тамадагъа
саналады. Ёзге Зауур анга оноу
сормазгъа кюрешеди. Алай а, бюгюн Тауас
бла аралары бек аманнга кетериги
белгилиди. Не ючюн десенг, тюнене
областха чакъырыб, «элигизден
продразверсткагъа къаллай бир мал
бераллыкъсыз – ыйыкъны аягъына
эсеблеринги келтир. Россияны уллу
шахарлары ачдан къырыла турадыла» деб
ашыргъандыла.
- Тауас, джангыдан мал джыйыу
башланнганды. Эки кере бералгъаныбызны
берген эдик. Алай а, Орта Эресейни
ишчилери ачлыкъдан джунчуб турадыла –
алагъа энтда болушлукъ керекди
дейдиле. Огъай дер къарыуубуз джокъду.
- Бизни халкъны да къолу джукъа
болгъанды. Бир акъла тонадыла халкъны,
бир къызылла. Андан сора да эки кере
«продовольственная разверстка» деб,
халкъны малсыз этдиле. Малы болгъан
джокъду.
- Да нек джокъду? Сени атанг бир ийнек
бла беш-алты къой бергенликге, ачдан
къырылыб къалмазсыз.
- Атамы джюз ийнегинден, минг къоюндан
къалгъаны – эки ийнек, он къойдула. Аны
да джарымын берсек, кесибиз къалай
джашарыкъбыз? Аланы сата, кесе,
мюрзеуге ауушдура алай кечинебиз. Эл
бары да алайды. Халкъда мал джокъду.
Айтыб, аны англатыргъа керекди. Ачлыкъ
бизде да башланыргъа боллукъду. Ол
заманда бизге ким болушур? Къолдан
келгенни эки кере да этгенбиз. Таба
баргъан чаба баргъанлыкъгъа, халкъда
энди къарыу къалмагъанды.
- Бизге буюрулгъанды, аны тындырыргъа
керекбиз. Мен сёз бергенме, иги кесек
мал джыярбыз деб.
- Да сени берирге къотур эчкинг да
джокъду. Халкъны союб, аны бла совет
властдан аперимлик алыргъа излей эсенг
– бек осал иш этериксе. Алай болса да,
болгъанладан бирер-экишер къой
джыялырбыз.
- Огъай, сизден, айтханымча, бир ийнек
You have read 1 text from Karachay-Balkar literature.
Next - Тёрт Китабдан Къуралгъан «Къазауат» - 05