Latin

Тёрт Китабдан Къуралгъан «Къазауат» - 02

Total number of words is 3564
Total number of unique words is 1687
36.3 of words are in the 2000 most common words
53.5 of words are in the 5000 most common words
61.9 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
анда даула джер. Огъесе, сени къарт
атанг къачыб келген сагъатында, андан
джер юлюшюн да сыртына кёлтюрюб келген
болурму эди? Джаныгъызны сау къалдырыб,
халкъны бирича этгенбиз. Сиз а, сау бол
дер орнуна, энди джерибизге, мюлкюбюзге
ие болургъа излейсиз. Не джер
дауларгъа, не элге башчы болургъа сизни
эркинлигигиз джокъду. Къабартыдан,
Дагъыстандан, Тау Артындан –
андан-мындан келгенбиз деб турасыз.
Келген джеригизге къайытыгъыз да, анда
болугъуз бий да, джерли, мюлклю да.
Къараны бети къаралды. Джанында
герохуна узала башлаб, кесин тыйды –
Мырзабек андан онгсуз джаш тюл эди.
- Мырзабек, кимни къайры барлыгъын кёре
барырбыз. Совет властны ишине чырмау
боллукъ эсенг, мен ёргелеге айтыргъа
керек боллукъма.
- Къайры сюйсенг, ары тил эте бер.
Джангыз айтырым: халкъны ичинде бирини
мюлкюн, джерин сыйырыб башхагъа бериу
– халкъны экиге бёлюудю, бир-бирине
этиудю. Ол сен кёрюб болмагъан
патчахлыкъ, Къарачайны джерин
къазакълагъа, Къабартыгъа кючлетгенин
билесе. Ма ол джерлени къайтарт да
ызына, чач джарлылагъа. Ол заманда
халкъны да бирлиги сакъланыр, кесинги
да сыйынг ёсер.
- Кимге да тий, бизге тийме ансы дейсе.
Огъай, энди джангыз бир байны, бийни
мюлкю, джери кесине къаллыкъ тюлдю. Аны
ангылаб, кеси разылыкълары бла
джерлерин къара халкъгъа къойсала,
кеслери да джалчы тутмай, къара халкъны
бирича джашаб тебреселе – кеслерине
иги. Алай болмаса, юйдегилери бла башха
джуртлагъа кёчюрюллюкдюле. Къаршчы
тургъанла уа, тутуллукъдула, таб,
ёлтюрюлюрге да боллукъдула. Ол
башындан келген буйрукъду. Биз аны
джанлаусуз толтурлукъбуз.
Джууукъларынга, къалгъанлагъа да, айт
да, ангылат. Менден эсе, сени сёзюнг иги
ётер.
Мырзабек джукъ да айтмай чыгъыб кетди.
Баргъаны бла хапарны Шакъман бийге -
атасына айтды. Ингирде аланы юйге
джыйылдыла онглу къауум бары. Къара бла
не ючюн дауур болгъанларын айтды
Мырзабек. Бираз тынгылагъандан сора,
Кърымшамхалладан къарт Адилгерий
сёлеше башлады.
- Тейри, Орусда хал башха тюрлю болур.
Кесибиз кёрген да, эшитгенибиз да,
окъуулу-билимли адамланы айтханлары да
бирчады: Орусну 100-ден 85-и джарлыды,
джалчыды, мыжыкъды, 15 % чакълысы болур
байы-бийи-ёздени. Бизде уа ол санланы
орунларын ауушдурургъа керекди: бизни
халкъ ёресине ёзденди, джарлы, джалчы
къауум 15% да болурму, къайдам. Сора, ол
15%-ни халкъгъа оноу этерге, тоноу этерге
не эркинлиги барды?
- Не эркинлигими?- сёзге Къарабашладан
Ожай къошулду. – Къалай ангыламайса,
«Совет власт джарлыланы властыды»
дегенлерин. Энди бизничалагъа джашау
джокъду. Совет хукумет-правительство
ачыкъ айтханды, бойсунмагъанланы
къурутурукъбуз деб.
- Джерлерибизни, мюлкюбюзню, кёзюбюз
джана тургъанлай, къалай сыйыртыб
къояйыкъ? Эресейни мюлк иелери,
байлары, ётгюр къазакълары уа не
дейдиле?
- Деб а, не дерикдиле. Къызыл ёртенден
къачыб, тышына кетгенле бар. Къызылла
бла уруш этгенле бар. Граждан къазауат
башланнганды Эресейде. Аны оту бизге да
джетерикди. Акъ аскерге биз да къолдан
келгенча болушлукъ этерге керекбиз.
Бары да тёбенледен келген аскер
кийимли Мырзакъулгъа къарадыла. Алай а,
аны сёзюн огъурагъан чыкъмады.
- Джамагъат, кераматы, шыйыхлыгъы
болгъан Хаджиге да бир
тынгылайыкъ,-деди Къазий хаджи.
Хаджи, бетинде, къарамында берекети,
нюрю болгъан, орта бойлу джаш адам
сабыр сёлешди:
- Эй, Аллахны къуллары! Бу большебик,
коммунист дегенлери кюрт юзюлген не
ырхы келген тюлдю – ол эминады, къызыл
эмина. Андан башын сакъларгъа излеген,
ол джетгинчи, кетерге керекди.
Къайрымы? Тышына. Тюркге, сёз ючюн.
Андан къутулургъа башха джол джокъду.
- Тейри, джуртубузну, халкъыбызны къоюб
кеталмазбыз.
- Кетмесегиз, къырыллыкъсыз.
- Да ол акъ аскер къызылланы,
большевиклени дженгалмазмы?
Мырзакъул, Хаджи бир табсыз зат айтыб
къояд дегенча, сёзге къошулду:
- Гитче бармакъ да асыу дегенлей, хар
ким къолдан келгенча акълагъа
болушсакъ, Хаджи айтхан къызыл эминаны
тыяргъа боллукъду. Биринчи дуния
къазауатдан къайытхан джашла, бир
бёлек болуб, Акъ аскерни сафында
къазауат этерге керекдиле. Мен уруш
тюзледен ол борч бла келгенме –
былайда аскер бёлек къураб, аны бла
артха къайытыргъа.
- Мен ангылагъандан, ол телиликди.
Агъына, къызылына да къошулмазгъа
керекди. Ёзге, боллукъну айтама: къызыл
эмина тюзлени, тауланы да кючлерикди.
Халкъны экиге, ючге бёллюкдю, акъыллы
башланы тели этерикди. Андан
къутулургъа излеген, тышына кетерге
кюрешсин. Мында къалгъанлагъа
бир-бирин унутдурурча къыйынлыкъла
джетерикдиле. Ачлыкъ-джаланнгачлыкъ,
сюргюн, джуртсузлукъ да джетерикди
халкъгъа. Мен айтырыкъ олду,- Хаджи
андан сора джукъ да айтмай, чыгъыб
кетди.
- Тейри, Хаджини билесиз, ол Аллах
сюйген адамды. Айтханы керти болмай
къалмаучанды,- деди Къазий хаджи.
- Мубарекле, кёлюме бир зат келгенди.
Джыйылгъанла Джюсюб афендиге
къарадыла. – Бу балшебикле халкъны
сыныфлагъа юлешиб, бир-бирине юсдюрюб,
бир-бирин кесдириб кюрешедиле. Халкъ
да, калак итле чачхан сюрюуча, не
этгенин билмей башлагъанды. Афендиле,
хаджиле бир джыйын болуб, Тёбен элге
барайыкъ да, араны бир айырайыкъ, ансы
бизде да, Орусдача, граждан къазауат
болса, бизни бурху халкъыбыздан не
къалыр?
Бу оюмгъа «тюздю-терсди, хоу-огъай» дей
келиб, эм ахырында барыргъа таукел
болдула.

8
Бюгюн Тёбен элни джамагъаты бла Огъары
элден келген дин ахлу джыйынны
тюбешиую барады. Элни джангы большевик
тамадасы Азнауур джыйылыуну ачыб,
Къазий хаджиге сёз берди.
- Салам алейкум, джамагъат! Бизни сизге
келгенибиз бютеу халкъыбызгъа оноу
керекли болгъаныды. Оноу а не ючюн
керекди? Кёресиз, Эресейни граждан
къазауатны ёртени кючлегенди.
Большевикле орус халкъны къауумлагъа
юлешиб, бир-бирин къырдырадыла. Бизде
да алай болгъандан Аллах сакъласын.
Аллай къыйынлыкъ аз санлы халкъыбызны
тюб этиб къоярыкъды. Аны себебли
бир-бирибизни тутдургъан, тонагъан,
ёлтюрген болмай, бир джумдурукъ болуб
джашаргъа керекбиз. Бир-бирибизни
ачытхан къой, сакъларгъа, джакъларгъа
керекбиз. Оноугъа ким тюшсе да,
халкъыбызны, бютеу халкъыбызны
къайгъысын кёрюрге борчлуду.
Бир-бирибизге терслигибиз,
кёлкъалдыбыз болгъан эсе да, кечейик,
унутайыкъ. Джууукълашыб келген уллу
къыйынлыкъны аллында бирлешмесек
боллукъ тюлдю. Былайда ачыкъ сёлешиб,
бир-бирибизни ангылаб къалгъаныбыз
игиди.
Къазий хаджини сыйы бютеу Къарачайда
уллу болгъаны себебли, аны сёзюне бары
да эс ийиб тынгыладыла. Сора Тёбен
элден Джагъафар афенди, халкъны аллына
чыкъды.
- Тюз айтасыз, Аллах разы болсун.
Джангыз, бютеу къралны кючлеб келген
кючню аллына буруу болаллыкъ тюлдю
Къарачай. Къралда не джорукъ болса,
былайда да ол боллукъду. Экинчи
айтырым, бюгюнлеге дери кимни къаллай
бир джери бар эсе да, сыйырылыб, арагъа
атылыб, джангыдан юлешинникди. Адам
башындан. Бютеу Эресейде бола келгени
алайды дейдиле. Джери, мюлкю болгъанла
ол затха разы болуб къалсала, халкъ
къауумлагъа юлешинник тюлдю, къайгъы,
къаугъа чыгъарыкъ тюлдю. Джер, мюлк
иеле ол затха разы болмасала, ма ол
заманда башланныкъды къалабалыкъ. Сиз
мынга не дейсиз?
- Джагъафар афенди, барыбызны да
къайгъылы этген эм ауур сорууду бу.
Джерге не оноу? Ёзге, аны оноуун бизге
да джетдирмей, большевикле тындырыб
бошагъандыла. Джер – джерге
уруннганлагъа берилликди. Алай а, бизде
Орусдача, мардасыз кёб джери болгъан
джокъду. Аны себебли, джалчы тутуб
ишлетген да азды. Алай бла, байды, бийди
деб, бизде джерин сыйырырча адам
джокъду. Бир-бирибизни кесек
джерчиклерине джутланмай, джер
къытлыкъны оноуун башха тюрлю этерге
керекди. Патчахлыкъ сыйыргъан
джерлерибизни, патчах аскерге таяныб
Къабарты кючлеген джерлерибизни ызына
къайтарталсакъ, ол джерле барыбызгъа
да джетерикдиле.
- Къазакъла да, Къабарты да «ай марджа,
Къарачай, биз терс болгъанбыз,
джерлеригиз бла кёб заманны
хайырландыкъ, сау болугъуз, энди
ызыгъызгъа къайтарабыз» деб, айтырламы
дейсиз? Ол зат болгъунчу, кесибизде
болгъан джерни тенг юлеширми эдик?- деб
къычырды къайсы эсе да халкъны
арасындан.
- Тюз айтады,- деген тауушла чыкъдыла.
Эл Советни тамадасы Азнауур, дауурну
тыйыб, сёзню Дауут афендиге берди.
- Джамагъат, тюз ангылагъыз мени.
Большевиклени оноулары Орусда
мыжыкъланы къууандыргъанлыкъгъа,
бизге келишмейди. Биреуню мюлкюн,
джерин сыйырыб, башхагъа бериу – ол тюз
тюлдю. Джашагъаныбызча джашай
барайыкъ. 1828-чи джыл Хасаука урушну
барыгъыз да билесиз – ол сагъатда
Къарачай къралыбызны къурутду Орус
патчах. 1860-чы джыллада «къулланы
азатлау» деб, дагъыда бир къыйынлыкъ
салды – бизни алгъындан келген
тёрелерибизни, джорукъларыбызны ойду.
Не бий, къул бар эди бизде? Ёресине
ёзден халкъ эдик биз. Байыракъ,
джарлыракъ джашагъанла уа къайсы
джамагъатда да, къачан да бола
келгендиле. Энтда боллугъу алайды.
Джангыз, онглу онгсузгъа болуша, джашай
барыргъа керекбиз. Патчахлыкъ
болгъанды бизни къауумлагъа юлешиб
тебреген. Большевикле уа патчахланы
унутдурурча къатышдырадыла болгъанны.
Орусну бир-бирине кесдиредиле –
граждан къазауат дегенлери олду. Биз
бир-бирибизни ангыласакъ, Къазий хаджи
айтханлай, бир джумдурукъ болалсакъ –
бу къыйын кёзюуден абызырамай
къутулургъа боллукъбуз.
Тюбешиу узакъ заманны барды, алай а,
джер юлешиу къайгъы, халкъны биригирге
къоймады. Огъары элчиле бла Тёбен
элчилени эки бёлген ырджы – джер соруу
болду. Эм ахырында сёзню, ууакъ ышара
тургъан Хаджиге бердиле. Халкъ шош
болду. Бары да биле эдиле Хаджини
шыйыхлыгъын. Боллукъну кёрюб, хапар
айтыб туруучу адамгъа тынгларгъа
изледиле бары.
- Сиз,- деди,- Хаджи, джер ючюн къазауат
этерге хазырсыз, джер ючюн кёб
къыйынлыкъ да кёрлюксюз. Ахыры уа не
бла бошаллыкъды, билемисиз? Джерни
большевик кърал кесине аллыкъды, джер
биригизге да джетерик тюлдю. Аны
себебли, джер ючюн бир-биригизге
болмагъыз. Малы-мюлкю болгъан да
къууанмагъыз – ол да сыйырыллыкъды,
арагъа атыллыкъды. Большевикле айтхан
«джер, дин рахатлыкъ» боллукъ тюлдюле.
Къул, бий, ёзден дегенни уа бир киши да
сагъынмасын – кёб турмай барыгъыз да
иймансыз къралгъа къул боллукъсуз.
Ёзденлей къалыргъа излегенни
къурутурукъдула. Сейит коммунистни
айтханын барыбыз да эшитгенбиз. Ол
Ленинни Шаркъ халкълагъа джораланнган
сёзлерин къайтарыучанды: «патчахлыкъ
сыйыргъан джеригиз кесигизге
къайтарыллыкъды; динигизге, тилигизге,
адетлеригизге бош боллукъсуз.
Кесигизге джарашхан, кесигиз излеген
джорукъла бла джашарыкъсыз».
Аламат сёзле. Алай а, халкъны алдар ючюн
айтылгъан сёзле. Совет власт хорлаб,
бегиб бошагъанлай, джеригизге,
динигизге да эркинлигигизни
сыйырлыкъды. Сиз къайырылмаз ючюн,
барыгъызны сауутсуз-сабасыз этерикди.
Бир-биринге джау этерикди. Эм ахырында
барыгъызны да джуртдан кери сюрлюкдю.
- Айтханынгы ангыладыкъ. Энди къутулур
джолубузну да бир айтсанг,- деген
ауазла чыкъдыла халкъдан.
- Къутулуу джолну Аллах кёргюзтгенди,
Къуранында айтханды. Аллах буюргъанча
джашагъыз. Дуния азабдан
къутулалмагъан да, ахырат азабдан
къутулур.
9
Арадан бир ыйыкъ да кетгинчи, ВЧК-ны
бёлеги Огъары элге кириб, Тёбен элни
джамагъаты бла тюбешген дин ахлуланы
барын тутуб кетди. Джыллары келген
афендиле, хаджиле эдиле ала бары. Алыб
барыб, Пашинскени тюрмесине урдула.
Анда Тёбен элни тамадасы Азнауургъа
тюртюлюб, сейир болдула.
- Да не сейирсиниу, Совет властха
къаршчы джыйылыуну бардыртханса деб
тутхандыла.
- Тейри, сен да бизни ючюн ачыргъа
башлагъанса деб,- башларын чайкъадыла
Огъары элчиле.
- Сиз айтхан тюз эди, алай а, кёресиз,
совет власт халкъны бир болургъа
къоярыкъ тюлдю. Тил этиб, мени да, сизни
да тутдурлукъ бир ит табылыб
къалгъанын да кёресиз.
- Терсакъылла къачан да табыладыла.
Зауаллы, бизге къазгъан урусуна кеси да
тюшерикди,- деди Хаджи.
- Тохта, сен аны джазыкъсыннганмы
этесе?- деди къайсы эсе да.
Хаджи анга джууаб этмей, кёлюне
келгенни айтды:
- Соруу этген сагъатда, Азнауурну
терслиги болмагъанын айтыргъа
керекбиз. Бизни да не терслигибиз барды
– къралгъа къаршчы кюрешгенибиз джокъ.
10
Кюнлени биринде, Шогъайыб афендини
юйюне бир къазакълы келиб, атдан тюшдю.
Сескекли болуб, юйден чыкъгъан джашына
– Мухтаргъа, орусча сёлешди, алай а,
джукъ ангылаталмады. Насыбха, хоншу
арбаздан быланы эслеб, Мырзабек келди.
Къазауатда ётген талай джылы
Мырзабекни орус тилге уста этген эди
да, къазакъ джаш бла саламлашханлай,
аны таныгъанча болуб, бош келмегенин да
сезиб, кесини юйюне къонакъ этди.
Мухтаргъа да: «мен муну нек келгенин, не
излегенин бир билейим да, сизге да
хапар билдирирме» деб, къазакъ джашны
къонакъ юйге джарашдырды.
- Сен къол-бет чайкъаргъа, мен ашарыкъ
алыб джетейим.
Бираздан, Мырзабек хазыр ашарыкъладан
тепси джарашдырды.
- Быладан джубана тур, Григорий.
Бираздан эт да джетерикди,
къарнашчыгъым къойну бойнун тарта
къалгъанды.
- Бош къыйналасыз. Тепсидеги да этди.
Кесим да дженгил кетерге керекме.
Къонакъ бола турургъа заман да,
рахатлыкъ да джокъду.
- Григорий, джангылмай эсем, ат
ойнатыудан бир эришиуде экибиз
тенгиширек болгъан эдик, 1916 джыл...
- Мурза, сенмисе?- деб, къазакълы ёрге
туруб Мырзабекни къучакълады.
Бу кёзюуде эшикден Шакъман бий кирди.
Къонакъгъа «хошкелдиден» сора,
Григорий хапаргъа кёчдю. Аны айтханын
Мырзабек кёчюрюб барады.
- Тюрмеде къарачайлыла бла бирге эдим.
Асыулу адамла. Аланы джылларына, дин
ахлу болгъанларына да къарамай,
тюйюб-уруб, кёб къыйнагъандыла. Хаджи
деб, бары да багъалатхан бир бар эди да,
аны эрлай огъуна къайры эсе да
къоратхан эдиле. Ол сау болур деб умут
этеме. Къалгъанланы уа къыргъандыла.
Шогъайыб афенди «бу къагъытны юйюме
бир табдырырса», деб аманат этген эди
да, келгеним аны ючюндю.
Мырзабек чыгъыб кетиб, Шогъайыбны
джашын алыб келди. Мухтар араб харифле
бла джазылгъан къагъытны ичинден окъуб
чыкъды да, бети да тюрлениб, Шакъман
бийге узатды. Шакъман бий тышындан
окъуду.
«Салам алейкум, барыгъызгъа да.
Осият этерча, кёб зат айтырча мадарым
джокъду. Джангыз айтырым: была
сюдсюз-тёресиз бизни къырыб барадыла.
Эм артха мен къалгъанма. Эшта, мени да
бу кече думп этерик болурла. Элде
адамланы барына да бир айтыгъыз: ким да
болсун, джаны сау бери тюшмесин.
Тутаргъа келген итлени
къыралгъанларын къырыб, эркишича
ёлсюнле. Кеталгъан тышына кетсин,
кеталмагъан да къазауат этсин.
Кесибизни къойча кесдиргенден хайыр
джокъду. Инша аллах, бизни къаныбызны
да алырсыз. Аллахха аманат болугъуз».
Джазылгъанны орусчагъа кёчюрюб,
Григорийни не айтырын сакълады
Мырзабек.
- Шогъайыб афендини кёб джаза турурча
мадары джокъ эди, анда палахны толусу
бла сизге билдирирча тюл эди. Мен
толтурайым аны хапарын,- деб башлады
Григорий. – Тюрмеге тюшген
аманлыкъчыланы кёбюсю сау-эсен
чыгъарыкъдыла андан. Совет властны
джауларыча тутулгъанладан а бек аз
адам къалыр сау. Сау къалгъан да ёмюрюн
тюрмеде ашырлыкъды. Мен ангылагъандан,
тутулгъан байла, бийле, афендиле – бары
да совет властны джауларына
саналадыла. Алагъа артха джол джокъду.
Бизде да алайды. Баш тутхан къазакъланы
къурутуб барадыла. Алгъа
сауутсуз-сабасыз этедиле, ызы бла тутуб
башлайдыла. Сауут-сабагъызны бермегиз,
джашырыгъыз. Кечеле бла тутхан
къылыкълары барды. Эл Советге чакъырыб,
анда тутуб кетгенлери да болуучанды.
Шогъайыб тюз айтады деб турама:
тутулуб, тюрмеледе чиригенден эсе, бу
итлени ёлтюре ёлгенибиз игиди. Акъ
аскерни да таулагъа джууукълаша келген
хапары чыгъады.
11
Бу хапар Огъары элге терк джайылды. Тау
Артына, алайдан да Тюркге кетди бир
къауум. Дагъыстаннга, Азербайджаннга
джанлагъанла да болдула. Алай а, элни
кёбюсю орнундан тебмеди – къыйынды
Джуртун атыб кетген. Шакъман бий да,
джерине, мюлкюне кёзю къарагъандан да
бек, ата-бабасы ёмюрлени джашай келген
джуртун ташлаб кеталмады.
- Тейри, джаш, тюз-терс эте эсем да,
кетерим келмейди. Ёлсек-къалсакъ да
былайда болайыкъ. Къарагъа айт, чачсын
мюлк джерибизни, берсин джерсизлеге.
Байлыкъ келе-кете тургъан затды, эсен
болсакъ, аякъ тюбде къалмазбыз.
- Аны ючюн, совет власт бизге къарамын
тюрлендирмез. Байладан, бийледен
бошамай къоярыкъ тюлдю дейдиле,-
Мырзабек атасына къарады. Биринчи
дуния урушда болгъан
абчарланы-субайланы да тутуб, къурутуб
барадыла дегенин эшитдинг Гришаны.
Сёз не бла бошаллыкъ эсе да, арбаздан
таууш чыгъыб, экиси да босагъадан
тышына атладыла. Тёбен элде тутулуб
кетген Азнауурну къазауатчы тенги
Зауурбек атыны башындан тутуб сиреле
эди.
Юйге ичкери кирирге унамады. ВЧК-ны
аскер бёлеги Огъары элге атланнганын
айтды. «Адам тутаргъа келедиле» деб, эл
Советде сёлешгенлерин эшитгенме. Андан
сора да, тюнене джыйылыу болгъан эди да,
сизни джерни юлеширге излеген
чыкъмады. «Шакъман бийден кёб хатер
кёргенбиз. Бетибиз джетиб, аны джерине
барыб кираллыкъ тюлбюз» деб
тохтагъандыла. Элни джангы тамадасы
Нанакъгъа да тынгыларгъа унамадыла.
Башха джангылыкъ джокъду. Ол келе
тургъанладан чегетге джанласагъыз, иги
болур эди. Ала да, адам табмасала,
былайда къош салыб турлукъ
болмазла»,-деб, ашыгъыш эли таба кетди.
12
Герохун да терк джерлеб, джанына салыб,
тийреге хапар билдирирге джайылды
Мырзабек. Бир юй бир юйге айта, адамла
хапарлы болдула. Тогъуз-он джаш,
сауутланыб, Мырзабек къатыш атландыла
эл Советге. Кёрдюле: бир джыйырма
чакълы тагъылыб тургъан атны, юй
аллында да джоппу болуб, харх эте
тургъан миличаланы. Къалгъанла джууукъ
юйде тохтаб, Мырзабек эл Советге
атлады.
Аны саламын алгъан да болмады. Джангыз,
Къара «Элни экинчи тамадасы» деб, аны
ВЧК-ны бёлегини тамадасы бла
танышдырды. Ол башын силкди да, биягъы
къагъытха битди.
- Къуру он адаммы барды тутуллукъ?
Ёресине бай-бий джашагъан элде, быладан
къалгъанла совет джорукъгъа
къууаныбмы турадыла?
- Чернов джолдаш, джерлерин джарлылагъа
чачаргъа унамагъанла быладыла джангыз.
Быланы да совет властха башха
къаршчылыкълары джокъду.
- Да ол азмыды?
- Ала бла бираз ишлесек, джерлерин ала
да берликдиле джарлылагъа,- деб сёз
къошду Мырзабек.
- Ишлерик эсегиз, эртдеди дебми турасыз?
Чернов хыны къарады Мырзабекге.
Мырзабекге Къара да ачыулу къарады.
Сора айтды:
- Сени атангы джазмагъанма
тутуллукъланы тизимине. Джазаргъа уа
керек эди. Таб кесинги да. Бюгюн, ВЧК-ны
бёлеги бла айланыб, бу къагъытда
джазылгъанланы эки ат арбагъа джюклеб,
тёбеннге ашырыргъа керекди. Совет
властха кертилигинги алай бла
танытсанг, сора сеннге ишекли болууну
къоябыз.
Мырзабек тебе башлаб, дагъыда, эсине
бир оюм келиб, кесин тыйды:
- Мен хазырма.
Къара анга ийнанмай къарады, алай а,
джукъ айтмады. «Не этсе да, кесине аман
этерикди».
Ючюсю да арбазгъа чыкъдыла. Чернов
«онбашы Сергеев!» деб, харх эте тургъан
аскерчиледен бирин чакъырды да,
буйрукъ берди: «Он адамны да ал да,
экинчи эл тамада Мырзабек бла айланыб,
бу адамланы тутуб, былайгъа
келтиригиз».
Мырзабек бла Сергеев алда, ызларындан
да он атлы орамны ёрге айландыла. Эм
алгъа Асланбек хаджини юйюне
бурулдула. Мырзабек атдан тюшюб, таууш
этди да, аны юй бийчеси къарады юйден.
Мырзабекни таныб, алгъа атлады.
- Огъай, джокъду юйде. Аскер келген
хапар чыкъгъанлай, чегет таба
джанлагъан эди.
- Игиди алай эсе, «Тау артына къонакъгъа
кетгенди, къачан къайытырын билмейсе»,
дейим.
Он юйде да тутуллукъ адамла
табылмадыла. Къуру къоллары бла
къайытдыла артха. Эл Советде сакълаб
тургъан Чернов, Мырзабек кирир кирмез,
кёзюне битди.
- Ала тутуллукъларын билмеселе, бары да
тенгден думп болуб къалмаз эдиле.
Арабызда сатлыкъ барды.
- Сиз къагъытны бердигиз, мен кетдим.
Къагъытны джарашдыргъан мен тюлме,
андан хапарым да джокъ эди.
Чернов Къарагъа ишекли къарады.
- Ким биле эди сенден сора ол адамланы
тутуллукъларын?
- Бир киши да.
- Алай эсе, Къара, сени кесингден
чыкъгъан болурму къайгъы?
- Огъай. Не айтыргъа да билмей турама.
- Биз ызыбызгъа къурулай къайыталлыкъ
тюлбюз. Совет властны джауларын
табалмадыкъ, ала букъгъандыла дебми
барлыкъбыз? Болмаса, сени тутуб
барлыкъбыз – сенсе элни тамадасы,
аланы къачыргъан да сенсе. Бармыды, баш
алырча, айтыр затынг?
Къараны бети тюрленди.
- Байла бла бийледен къуралгъан элге
тамадалыкъ этген тынч тюлдю. Мени
тутхан бла иш тынарыкъ эсе, тутугъуз.
- Тутуллукъла кеслерин табдырмай эселе,
юй бийчелерин, сабийлерин, юйлеринде
кимлери бар эсе аланы тутаргъа керекди.
Ол заманда кёрюрсюз, ол къачхан байла,
бийле кеслери келиб къалмасала, «бизге
не этерик эсегиз да, аланы бошлагъыз»
деб.
«Бу оюмума уа не айталла» дегенча
къарады Чернов.
- Алай этсек, бютеу халкъгъа эрши
кёрюнюрбюз. Совет власт «сабийлени,
къатынланы тутады» деб хапар чыкъса,
властны не сыйы къалыр,- деди Мырзабек.
Чернов чамланды:
- Къалай этейик дейсе да?
- Совет властны иннети неди? Байладан
джерлерин сыйырыб, джарлылагъа чачыу.
Алай эсе, ол ишни баджарырбыз. Адамла
тутулмай къалгъанлыкъгъа, джукъ да
болмаз.
- Сейир адамласыз сиз – элни
тамадалары. Биригиз адамланы биз
туталмазча этесиз, биригиз да кишини
тутаргъа керек тюлдю дейсиз. Биз сынай
келгенбиз: бай-бий къауум совет властны
– джарлы-джалчы властны – душманы
болгъанлай къалады. Миллети, дини башха
болгъанлыкъгъа, къайда да буржуйну,
помещикни къылыгъы бирди – ол
байлыгъын, мюлкюн разы болуб къолундан
ычхындырлыкъ тюлдю. Мадарсыз болуб,
джерин, мюлкюн берсе да, таблыкъ
тюшгенлей ызына къайтарыргъа
кюреширикди. Акъ аскер былайгъа джетсе,
кёрюрсюз, ол джууаш болгъан
байчыкъланы, бийчиклени джаныуар
къылыкъларын. Аланы барын да
къурутмасакъ, совет властха къоркъуу
салгъанлай турлукъдула. Аны къалай
ангыламайсыз?
- Ангылайбыз, нек ангыламайбыз,- деди
Къара, Мырзабекге къарай.
- Огъай, ол айтханыгъызны мен да
ангыламайма, халкъ да ангыламаз.
Терсни, тюзню айырмай, законнга къаршчы
тургъан, турмагъан деб къарамай, «ол
байды, бийди» деб, сыныф кёзден къараб,
барын тутуб-къурутуб барыу – ол тюз
тюлдю. Совет власт алай айтыр деб чырт
да ийнанмайма,- Мырзабек къолун
бычагъыны сабына салды.
- Сора, сен меннге ийнанмайса?- Черновну
бети къаралды. – Сен кесинг да аладан
болуб сёлешесе былай. Эм алгъа сени
тутаргъа керекди. Сауутунгу-сабангы
столгъа сал. Къара, бугъоулачы аны.
Сауутларын ал эм алгъа.
- Дженгиллик этмегиз Чернов джолдаш.
Мырзабек тутулурча джукъ айтмагъанды,
этмегенди,- деди Къара.
- Да сиз барыгъыз да контраласыз да.
Бусагъат экигизни да къагъыб къояйым.
Черновну герохуну бурну бир Мырзабек
таба, бир Къара таба бурулады. Сампалда
тургъан бармагъы къалтырайды. Алай
болса да, эсин джыйыб, герохун къабына
сала айтды:
- Меннге аллай эркинлик бергендиле. Бай
къазакъла кеслерин табдырмай,
тутдурмай тебрегенлеринде,
юйдегилерин тутуб, тюрмелеге атыб
тебредик. Ма ол заманда
«юйдегилерибизни бошлагъыз» деб, ала
кеслери келиб тебремедилеми? Сизде
этерибиз да алайды. Башха джол джокъду.
- Мен бу ишге къошулаллыкъ тюлме.
«Къатынланы тутдургъан» деб, башымы
бедишликге къоялмам,- эшиклени уруб
чыгъыб кетди Мырзабек.
13
Экинчи кюн эртден бла эртде он бийчени
эки арбагъа олтуртуб, къолларындан
бир-бирине тагъыб, НКВД-чиле энгишге
айландыла. Чернов бютеу халкъны
къоркъутур ючюн, юч элни да ичи бла
барады. Он атлы арбаланы ызларындан, он
атлы да алларында. Эм алда уа – Къара
бла Чернов.
Орта эл бла ётген сагъатда, Черновну
эсине келмезлик иш болду. Орта элни
халкъы джолну кесиб, джибермей тохтады.
Арлакъда сауутлу-сабалы джашланы
эследи Чернов. Ишни аманнга кетерге
боллугъун ангылагъан Къара, бары бла да
джылы саламлашыб:
- Джамагъат, бийле кеслери джашыныб,
бийчелерин тутдура эселе, сиз артыкъ
нек къыйналасыз? Бошуна ВЧК-ны
кесигизге джау этмегиз. Ётме къоюгъуз.
Къуугъуннга келгенча, къызыу келген
бир джаш, атындан тюшдю да, эл бары
тынгылаучу бир акъсакъалны бир джанына
алыб, бир затла айтды. Сора ол къарт
«джамагъат, Къара тюз айтады,
тыймагъыз, барма къоюгъуз быланы» деди
да, джол ачыкъ болду.
Тёбен элде да иш биягъынлай болду –
халкъ джолгъа буруу болуб, темирчилеб.
Артыкъсыз да Къарагъа къадалдыла.
- Элни бетин джерге нек сукъдунг? Бу
бийчеледен не къыйынлыкъ кёргенсе?
Бийинден-бийчесинден да бизге не заран
джетгенди? Аланы джерлерин сыйырыргъа
да неге керекбиз? Ол джерлени бизденми
алгъандыла ала? Тёбен элни бетин джоя
эсенг, элде джашаргъа эркинлигинг
джокъду.
Быллай сёзле ташлача тийдиле Къарагъа.
Ёзге бир сёзню да джашырмай кёчюрюб
барды Черновгъа. «Былада сыныф сезим
джокъ кёреме алкъын. Сора мени алдагъан
этгендиле. Джокъду былада бий, къул.
Бары да эркин, ёзден адамладыла. Былада
совет властны орнатхан бек къыйын
боллукъду. Былагъа совет властны
кереги да джокъду. Джангыз джер керекди
былагъа...»
Черновну сагъышларын бёлдю Къара.
- Джол ачыкъды. Ашыгъайыкъ. Кюн батхынчы
не къадар узакъ кетерге керекди
былайладан.
Чернов Къараны ауазын бираз къайгъылы
чыкъгъаннга ушатыб:
- Не, сени къайгъылы этген затмы барды?-
деб сорду.
- Алгъа джолну кесиб, бираздан а тынч
огъуна ачыб къойгъанлары, не эсе да
ишекли этеди.
- Андан башха кёзюнге илиннген зат
бармыды?
- Барды. Орта элде да бир атлы келиб
ачдыргъан эди джолну. Былайда да ол
биягъы атлыны эследим.
- Да аны тутаргъа керек эди.
- Кёрюндю, тас болду. Аны тута тебресек,
табсыз болургъа боллукъ эди.
- Бусагъат алгъа эки тахсачыны
джиберейим.
14
Джол тарды. Эки ат джегилген арба
джолгъа кючден сыйыныб барады. Тахсачы
атлыла къайытыб, джукъ эслемегенлерин
айтдыла.
- Бу ныхытдан аууб, кенгнге чыкъсакъ,
мен ызыма къайытыргъа да боллукъ эдим.
Ма былайы эм табсыз джерди. Эки адам
огъуна бизни къырыб чыгъаргъа
боллукъдула.
- Къара, сеннге тынгыласам, аллыбызда
бизни сакълаб тургъан душманла
бардыла.
- Ким биледи, алай а, тиширыуларын
тутдуруб, ызларындан къараб турлукъ
эркишиле джокъдула таулада. Не эсе да
мен англамагъан бир зат барды былайда.
Сакъ болургъа керекди.
- Сени къоркъууларынг бош болгъанларын
кёрдюнгмю?- деди Чернов тюзге
чыкъгъанларында.
- Мындан ары сизге кёрюнмей, джууукъ
къысылаллыкъ тюлдюле. Энди, огъай
демесегиз, мен ызыма къайытыр эдим.
Къара Черновдан айырылыб, ызына
айланды. Бийчеле олтургъан арбаланы
къаты бла ёте, «юйюнге сау
джыйылмагъын» деген къаргъышны эшитди.
Джукъ да айтмады Къара. Алагъа
къарагъан да этмеди. Алай а, башын
сагъыш кючлегенлей барады. Энди не
Огъары элде, не кесини туугъан Тёбен
элинде джашау болмазлыгъын биледи.
Алай а, кесин терслер орнуна,
юйлерин-бийчелерин атыб, чегетге
джанлагъан бийлени терслерге кюрешеди.

15
Тардан чыкъгъанлы Черновну кёлю игиди.
Таб бираз солуу алыргъа да таукел
болду. Буйрукъ бериб, бёлекге тютюн
тартаргъа бир сагъат джарымгъа эркин
этди. Мазаллы къая ташны артына бурулду
кеси да. Алай а, юсюне къаблан
чынгагъанча кёрюне, мангылайына тийген
джумдурукъдан эс ташлаб тёнгереди.
Кесине келгенинде, къоллары сыртына
байланыб, Мырзабек да герохну
мангылайына тиреб тура эди.
- Биз не сени, не адамларынгы бирин да
ёлтюрмезге сёз беребиз. Джангыз,
бёлегинге буйрукъ бер, «дыф»
демегенлей, бары да джерге
бауурлансынла. Алай болмаса, биригиз да
сау къаллыкъ тюлсюз. Экинчи айтырым:
бийчелени келтиргенигизча, ызына
элтирге керексиз. Андан сора
барыгъызны да башыгъызгъа бош этерге
сёз береме.
Чернов таш артларында сауутлу-сабалы
таулуланы эследи. «Бу джаныуарла
къалай да джыйылгъандыла быллай бир
былайгъа» деб келди кёлюне. Мырзабек
You have read 1 text from Karachay-Balkar literature.
Next - Тёрт Китабдан Къуралгъан «Къазауат» - 03