Latin

Къарачай-малкъар халкъ жомакъла - 1 тому - 53

Total number of words is 3556
Total number of unique words is 1516
41.5 of words are in the 2000 most common words
58.1 of words are in the 5000 most common words
65.0 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
кёрмесе да, аны тауушун эшитип,
узунбоюн зурнук:
– Ол не таууш эди? – деп, къатынына
сорду.
Къатыны уа:
– Билмейме. Сен кетгенли да
эшитиледиле ол тауушла. Кесим да кёп
кечелени къоркъуп, тангнга дери
жукъламай чыгъып тургъанма, – деди.
– Жюрек тышына термилсе болуучуду
алай. Энди биз биргебиз, къоркъма! –
деп, зурнук къатынын жапсарды.
Экинчи кюнню эрттенлигинде битеу
къанатлыла, жыйылып, зурнукга хапар
сора келдиле. Ол а:
– Ант этдиригиз, бирда тап жер
тапмагъанма. Кавказ таулада уа кючден
сау къалгъанма: анда бичакъ тырнакълы,
уллу, къарыулу къанатлыла бардыла. Ала
бизни къырып къоярыкъдыла, – деп,
къанатлыланы алдап кюрешеди.
Зурнукну ётюрюк айтханына чыдамай,
жаубедекчик, чартлап чыгъып:
– Муну айтханына ийнанмагъыз, бу бизни
алдагъан этеди. Мен тюнене аны
къатынына айтханын эшитгенме. Зурнук
Кавказда, биз излегенча, аламат жерле
тапханды, алай, аны бизден букъдуруп,
ары кеси къатыны бла кетер акъыл этеди,
– дейди.
Аны эшитип, ачыуланып, зурнук, секирип
туруп, жаубедекни, аямай тюйюп, халек
этеди.
Жаубедекге жанлары ауруп, къанатлыла
зурнукну тыядыла да, анга:
– Жаубедек ётюрюк айтса, сен аллай бир
ачыуланырыкъ тюйюл эдинг. Биз санга
ышанып, сени сайлап жибергенбиз, сен а
былайда бизни алдаргъа кюреше тураса.
Ол затынгы биз санга кечмезбиз, –
дейдиле.
Сора, жангыдан жыйылыу къурап,
Кавказгъа уллутырнакъ къушну
жибередиле. Ол анда бир жыл айланып,
Кавказны омакъ жерлеринде да солуп,
артха къайтады. Барып, къанатлылагъа
толу хапар айтады.
Къанатлыла, оноу этип, Кавказгъа учуп
тебирейдиле. Жаубедекчик аладан:
– Ий маржа, мени къоюп кетмегиз. Кесим
да алыкъа сау болмагъанма. Сизсиз мен
мында ачдан ёлюп къаллыкъма, – деп
тилейди.
Къанатлыла:
– Жаубедекни былай зурнук тюйюп
этгенди, Кавказгъа да аны сыртына алып
ол элтсин, – деп оноу этедиле.
Зурнук, жаубедекни сыртына алмаз ючюн,
бизге келмейди, Кавказда жашамайды.
КЁГЮРЧЮН УЯСЫН КЪАЛАЙ САЛГЪАНДЫ?
Къайсы къанатлы да уясын, жарашдырып,
жашаууна жарарча, уста ишлейди.
Кёгюрчюнню уясын кёрсенг а – ол уягъа
да ушамайды, чачакъ-чачакъ болуп,
жумуртхасы да тюшюпмю кетеди деп
къоркъурча, алайды.
Аны ол тюрлю уя мажарыу адетини
сылтауун айталлыкъ хазна жокъду. Иш а
былай болгъанды.
Эртте заманлада кёгюрчюн уя салгъан
дегенни билмегенди. Жазгъа
чыкъгъанлай, бир чунгуруракъ жерчикни
сайлап, алайда жумуртха табып, гурт
жатып, балаларын алай чыгъаргъанды.
Бир кюн хыйлачы тюлкю, жашырын келип,
кёгюрчюнню тапхан жумуртхасын ашап
кетгенди. Кёгюрчюнле, келип, аны
кёргенде, жиляу-сыйытха къаладыла.
Кёгюрчюнню хоразы, пыр деп учуп, бир
уллу терекни бутагъына къонады да:
– Уябызны жартысын толтуруп, жумуртха
салгъан эдик, бир жангызы да
къалмагъанды! Харам хыйлачы тюлкю
барын да къымып кетгенди, – деп
мурулдайды.
Ары мурулдай, бери мурулдай, кёгюрчюн
кёп ачыу этеди. Бек ахырында бир тюлкю
да кирмезча, бийигирек жерде уя
салыргъа башлайды. Жайылып,
чымыртачыкъланы жыйып алып келеди,
алай уяны къалай ишлерге керегин а
билмейди. Битеу агъачдагъы, таудагъы
къанатлылагъа барып, уяны салыргъа,
ишлерге юйретигиз деп тилейди.
Къанатлыла, жыйылып келип, кёгюрчюннге
уя ишлеп берирге киришедиле. Ала эки
бутакъны бирикген жерине эки-юч
чымыртаны ары-бери кёнделен салып
бошар-бошамаз, кёгюрчюн:
– Билдим! Билдим! Юйрендим, юйрендим! –
деп къычырады да, къанатлыланы андан
ары ишлерге къоймайды.
Къанатлыла:
– Э, да бу кеси уста болду эсе, бизни уа
бурунубузму кичип турады?! Кеси ишлесин
сора! – дедиле да, жан-жанына учдула да
кетдиле.
Кёгюрчюн, изеуню жиберип, терек башында
кёп кюрешди. Алай билдим-юйрендим деген
кёгюрчюн, ууакъ чымырталаны ары
айландырып, бери айландырып салып
къараса да, бирикдирип, уягъа ушагъан
зат ишлеялмады. «Иш къылыгъын билмеген
ит ылыгъын кёрюр» дегенлей, уяны къалай
ишлерге керекди деп, биягъы,
амалсыздан, кёгюрчюн, жайылып,
къанатлыланы жангыдан изеуге
чакъырады.
Къанатлыла бу жол да, жыйылып келип,
жангыдан ишге киришедиле. Уяны
жартысына жете келген кезиуде: «Энди
къалгъанын кесим да ишлерикме!» – деп,
биягъы кёгюрчюн ишлегенлени
къулакъларын жалкъытады.
– Жарайды, кесинг уста болдунг эсе –
кюреш, бурунубуз кичип тургъан а биз да
тюйюлбюз, – деп, къанатлыла учуп-учуп
кетедиле.
Кёгюрчюн, изеуню экинчи кере да
жиберип, ишге кеси киришеди.
Чымырталаны алай салады, былай салады
– алай бир да жукъгъа ушагъан зат
чыгъаралмайды. Уя ишлеялмагъанына бек
уялады, алай, не бек уялса да, биягъы
къанатлылагъа барып, жангыдан
болушургъа чакъырады. Алай бу жол а
къанатлыла: «Эки кере бардыкъ, эки кере
къайтдыкъ. Энди кесибизни да ишибиз
барды», – деп келмедиле. Къанатлыланы
бир къаууму уа: «Кеси устаны юйретебиз
деп, неге кюрешебиз!» – деп къойдула.
Алай бла кёгюрчюнню уясы битмеген
халында къалады. Кёгюрчюнле бюгюннге
дери да жарты ишленнген уяларында
жашау этерге кюрешедиле.
ЁГЮЗ БЛА ИТ
Бир элде, мындан жарлы уа ким болур
дерча, аллай бир жарлы адам жашагъанды.
Аны бир ёгюзю бла итинден сора мюлкю
жокъ эди. Жарлы болса да, ол киши ёгюзюн
бек иги бакъгъанды: заманында ашын
берип, сууун ичирип, орунун тазалап
тургъанды. Асыры семизден, жюрюген
заманда да ары-бери ауа, тюгю жылтырай,
ёгюз бир хан кибик жашагъанды. Итге уа
бу киши хазна аш бермегенди, – ол харип,
тюгю да тюшюп, арыкъдан ёле, сюек таууш
эте айланнганды.
Элде жашагъанлада бир къауумну кёзю
ёгюзге эрттеден къарап болгъанды. Бир
къарангы кече уа ол жарлыны арбазына
уручула киредиле. Бу кишини ити аланы
эслегенди, ниетлерин да билгенди, алай
не юрмегенди, не чапмагъанды. Бир
мюйюшге кирип, чулгъанып жатханды да,
уллу сагъышха къалгъанды. «Кече
жукъламай, мен бу ёгюзню ненча жыл
сакълайма! Андан манга не хайыр? Ием
жаланда ёгюзге къарайды, аны
тёгерегине айланнгандан сора, жукъ
билмейди. Мен а сууукъдан бла ачдан ёле.
Угъай, ахшы ием, эшта, мени инжилгеним
боллукъ болур. Сюрсюнле бу мухар
ёгюзню. Арбазда кесим къалсам, тоярма
да, зауукъ этерме», – дегенди ит кеси
кесине.
Ит алай акъыл этип бошагъынчы, уручула
баудан ёгюзню арбазгъа чыгъаргъандыла.
Итни кёрюп, ёгюз:
– Ариу тенгим, ахшы ит! Кёремисе, бу
аман адамла мени сояргъа элтедиле. Юр
да, иебизни къобар, – деп жалыннганды.
Андан хатадан къалайым дегенча, ит
бирси жанына бурулгъанды да, юрюрге
унамагъанды. Ёгюзню уллу мюйюзлерине
жипни къысхынчы, ёгюз:
– Эндиге дери сен иенге ахшы къуллукъ
эте келгенсе, мени да иги сакълагъанса.
Экибиз да, бир къарындашла кибик, алай
татлы жашагъанбыз. Иебизни атындан
къайтарып тилейме: бу аман адамла мени
сюрюп кетмезча эт, юр, иебизни уят. Ай
юйюнге, сен къалай ангыламайса – мени
урласала, санга бир зат да жетмез,
тюерле да, улутурла да, къыстарла. Иебиз
мени кессе уа, сени да тойдурур, – деп
кюрешгенди.
Хоу бирда, ит анымы эсине аллыкъ эди!
Айтылгъан бир къулагъындан кирип,
бирси къулагъындан чыгъып кете эди.
Сора ёгюзню башына аман акъыл келип:
– Сен мени кёрюп болмасанг да, мен а
сени бек сюеме. Кесими да санга бир
сёзюм барды, бери манга бир къысыл да,
дуниядан кетерден алгъа аны
къулагъынга айтайым, – дегенди.
Тюз да ит аны къатына келгенлей, ёгюз ол
келепенни мюйюзлери бла уралгъаныча
урду. Ой, алайынлай аллай
къычырыкъ-хахай башланды! Ёгюзню иеси
угъай, битеу эл окъуна аягъы юсюне
болду.
Киши, чартлап, арбазгъа чыкъгъанда,
уручула узакъда эдиле. Ёгюз да арбаз
ортасында боюнунда жиби бла тура эди,
аны къатында уа, къуйругъун къысып,
харип ит сынсый эди.
Ол киши бу кече болгъан ишни ангылады.
Ёгюзню баугъа уруп, итни къатына барды
да, аны башын сылап, ийнакълап, ариу
айта:
– Аперим! Мындан ары сен ачлыкъ
сынамазса! – деди.
Эрттенбла ит ёгюзге:
– Сен мени нек ургъан эдинг? – деп
сорду.
– Мен сени алай канкылдатмасам, мени
алып кетип, сойгъан этерик эдиле. Аны
ючюн а жазыкъ сен бир хайыр да кёрлюк
тюйюл эдинг. Энди уа кесим да сау
къалдым, сен да ач боллукъ тюйюлсе, –
деди ёгюз.
БУГЪА ТАНАЧЫКЪ
Эртте-эртте бугъа таначыкъ,
къочхарчыкъ, текечик бир къош
болгъандыла. Бёрю, айыу, тюлкю да бир
къош эдиле. Ол эки къауум да
бирлеринден узакъ болмай жашагъандыла.
Бир кюн ол жаныуарланы азыкълары
тауусулуп, ач болгъандыла. Айыу
тюлкючюкню:
– Къоншуларыбызгъа бар да, ушхууурлукъ
тилеп кел, – деп жибергенди.
Бир заманда тюлкючюк, алагъа келип:
– Мени айыу жибергенди, бир
ушхууурлукъ беригиз, – дегенди.
Бугъа таначыкъ къочхаргъа:
– Бер мынга бир ушхууурлукъ, – дейди.
– Не берейим? – деп сорады къочхар.
– Бериб’а не берликсе, ол мен ёлтюрген
тюлкюню башын бер, кесинг ёлтюрген
тюлкюню уа бир къабыргъасын бер да,
барма къой, – дегенди бугъа таначыкъ.
Сора тюлкю:
– Сиз тюлкю эт дамы ашайсыз? – деп
соргъанды.
– Аллах берге эди сени кибик семиз
тюлкюню, айхай, ашайбыз, –
дегенди таначыкъ.
Ай, алайлай тюлкючюк эшикге мыллыгын
атханды да, аямай къачханды.
Тюлкю, келип, болгъан ишни айыугъа
хапарлагъанды. Айыу бёрюге:
– А маржа, бёрю, сен барчы, бу аман
къоркъакъ жукъ келтирмегенди, –
дегенди.
Бёрю, барып:
– Ушхууурлукъ деп келгенме, – дегенди.
Бугъа биягъы къочхарчыкъгъа:
– Бер мынга бир жукъ, – деди.
– Да не берейим? – деп сорду
къочхарчыкъ.
– Бериб’а не берликсе, ол мен ёлтюрген
бёрюню бир жапхагъын, кесинг ёлтюрген
бёрюню – аркъа узунун, текечик
ёлтюрген бёрюню да ичин-мичин бер да,
барма къой, – дегенди бугъа таначыкъ.
Бёрю, къоркъуп:
– Тобасто, тохта, сиз бёрю эт дамы
ашайсыз?! – деп сейирсиннгенди.
Бугъа таначыкъ:
– Сенлай семиз бёрюню Аллах берге эди,
ашамай а – ашайбыз, –
дегенди.
Бёрю да, тюлкючюкча, къачханды да
кетгенди. Сора, болмагъанында, айыу,
былагъа кеси келип:
– Ый маржа, сабийни жумушха жибер да,
ызындан къара дегенлей болдум. Бир
ушхууурлукъ беригиз, – деп тилегенди.
Биягъы къочхарчыкъ бугъачыкъгъа:
– Мынга уа не берейим? – деп соргъанды.
– Бериб’а не берликсе, ол мен ёлтюрген
айыуну башын-аягъын бер, кесинг
ёлтюрген айыуну да онг бутун, текечик
ёлтюргенден да бир хант бер да, барма
къой, – дегенди бугъачыкъ.
– Асто, сиз айыу эт дамы ашайсыз? – деп
къоркъгъанды баймакъ.
– Аллах берге эди сенлай семизин,
ашайбыз, – дегенди биягъы бугъачыкъ да.
Аны эшитип, айыу да, нёгерлерича,
къачханды да кетгенди.
Алайда бугъа таначыкъ:
– Энди, былайдан кетмесек, была бизни
ашамай къоярыкъ тюйюлдюле, – дегенди.
Ючюсю да, къача барып, бир уллу ташны
башында къош болгъандыла. Ол жаныуарла
да, аладан къача барып, билмей, была
болгъан ташны тюбюнде къош болуп
тохтагъандыла. Бугъа таначыкъ,
къочхарчыкъ, текечик, аланы кёрюп, не
этерге билмей тургъанлай, къочхарчыкъ:
«Сиеригим келеди», – дегенди,
– Къарынынгы ёрге бур да, жюнюнге эт,
ансы бизни ашап къоярыкъдыла, –
дегенди бугъа.
Ол айтханча этеме деп, къочхарчыкъ,
ташдан жыгъылып кетип, барып,
жаныуарланы тюз орталарына тюшгенди.
Олсагъатдан бугъа таначыкъ:
– Ай маржа, таматаны тут, таматаны тут!
– деп къычыргъанды.
Биягъы жаныуарла, къоркъуп, узакъ
къачхандыла. Была да, аладан да бек
къоркъуп, отларгъа Жанёрюш деген
жайлыкъгъа кетгендиле.
Кюз артында, сууукъ болуп башлагъанлай,
бугъа таначыкъ, къочхарчыкъ, текечик
юйлерине тебирегендиле. Биринчи
текечик бара эди. Ол да секирип-ойнап
келгенлей, бёрю тюбеп:
– Къайдан келесе, текечик? – деп
соргъанды.
– Жанёрюшден келеме, – дегенди
текечик.
– Нек баргъан эдинг ары?
– Ашаргъа, ичерге, семирирге.
– Нек келесе да?
– Семиргенден, этим териме сыйынмай.
– Ол башынгдагъыла уа не
затларынгдыла?
– Мюйюзчюклерим.
– Тюбюнгдегиле уа не затладыла?
– Бюртюкчюклерим.
– Алай а нек къалтырайса?
– Сенден асыры къоркъгъандан.
Былайда бёрю аны хам дегенди да,
къапханды да къойгъанды.
Аны ызындан къочхарчыкъ келгенди. Анга
да бёрю ол халда соруу этгенди да,
къапханды да къойгъанды.
Аны ызы бла бугъа таначыкъ, мюйюзлери
бла жер къаза, гюрюлдеп келгенди. Ол,
бёрюню кёрюп:
– Жол болсун, бёрю! – дегенди.
– Сау бол. Жууукъ бол, – деп, бёрю
къоркъаракъ сёлешгенди. – Къайдан
келесе, бугъа?
– Жанёрюшден.
– Нек баргъан эдинг ары?
– Ашаргъа, ичерге, семирирге!
– Нек келесе да?
– Этим териме сыйынмай.
– Ол башынгдагъыла уа неледиле?
– Темир ылытхынларым, сени ичинге
урургъа!
– Тюбюнгдегиле уа неледиле?
– Темир токъмакъла, сени, уруп, башынгы
тешерге!
– Къалтырагъан а нек этесе?
– Сени ичинги уруп жаяргъа асыры
ашыкъгъандан!
Сора бёрю къачып, бугъа, къуууп, бёрюню
тогъуз таудан аудургъанды, кёзлеринден
къан жилямукъла жаудургъанды.
АЙЫУ, БЁРЮ, СОРА КЪЫЗЫЛ ТЮЛКЮ
Айыу да, бёрю да, къызыл тюлкю да бир
къош болуп тургъандыла. Къышланы
биринде, бир ахырзаман сууукъ боран
келип, была да къошларындан тышына
чыгъалмай, бек ач болгъандыла. Бир кюн
бёрю, теке къалкъыугъа кетип,
къуйругъун отха жетдирип, дунияны
хорусмак ийисге алдырды. Айыу анга:
– Ай аман ийисинг чыкъсын, ол аман
тюгюнгю кюйдюрюп, бизни тунчукъдуруп
къояса да! – деп къутурду.
Ол халда тура келип, кеч болгъанлай,
ючюсю да жукъладыла. Тюлкючюк, шош
къобуп, бир эски арба жауну табып,
айыуну юсюне аямай жакъды. Бёрюню да
эки ал аягъына жакъды. Эрттенликде
уяннганларында, айыу керилип
башлагъанлай, териси тартылып,
къычырыкъ этди. Сора, ол арба жау
жагъылгъанын кёрюп:
– А-а, аманлыкъчы тюлкю! Ойнар
акъылынгмы барды?! Бусагъат мен сен
тауукъчуну керегинги берейим! – деп,
тюлкюню юсюне айланды.
– Угъай, айыу, угъай! Сен кёрмей тураса:
бёрюню ал аякъларына бир къарачы!
Аманлыкъчы олду, мен а не?! – деп, бёрюню
кёргюзтдю.
Ай, алайлай айыу бёрюню сермеп тюпледи
да, жулкъду да бошады.
Айыу бла тюлкю сууукъдан къошдан
чыгъаргъа къоркъуп кёп тургъандан, ач
да, къарыусуз да болдула. Бир заманда,
тура келип, тюлкю, бир кёзюн къысып,
ауузу бла чам-чам этди. Айыу, аны
эшитгенлей:
– Эй, тюлкю, не ашайса? – деди.
– Ашаб’а, не ашарыкъма, асыры ачдан,
бир кёзюмю чыгъардым да, къапдым, –
деди тюлкю.
Сора айыу, аны эшитгенлей, бир кёзюн
тамыры бла чыгъарды да, къапды.
Ол халда тура кетип, биягъы ачдан
онгсуз болгъанлай, тюлкю, экинчи кёзюн
да къысып, чам-чам этип башлады. Аны
эшитгенлей, биягъы айыу:
– Тюлкю, энди уа не ашайса? – деп сорду.
– Да не ашарыкъма? Экинчи кёзюмю да
чыгъардым да, къапдым, –
деди тюлкю.
Айыу, аны эшитгенлей, кесини экинчи
кёзюн да чыгъарды да, къапды. Тюлкю уа
эки кёзюн да ачды. Айыу а сокъур болду
да къалды.
Алай, тура-тура келип, ала ахыр
кючлерине таяндыла. Сора тюлкю айыугъа:

– Айыу, хайда, турмайыкъ былай, мени
къуйругъумдан тут да, бир жары кетейик,
ансы ачдан ёллюкбюз, – деди.
Ала, къошчукъдан чыгъып, бара-бара
кетип, бир ат мыллыкга тюбедиле. Ала,
аны аяусуз кемире келип, ич жаууна
жетдиле. Сора тюлкю айтады:
– Шуёхум, айыу, биз кёп тапханбыз деп,
ашны барын да биркюнлюк этмейик.
Былайдан узакъ болмай, киришде эки
дорбун барды. Сен жауну тугулла эт да,
эки тенг этип, жартысын санга, жартысын
а манга ташыйым. Сора жаула ичинде
зауукъ этип жашарбыз.
Айыу, ахшы деп, жауну тугулла этди.
Тюлкю уа битеу жау тугулланы кеси
барлыкъ дорбуннга ташыды. Айыуну
дорбунуна уа акъ ташланы къалады. Сора
тюлкю:
– Аха, энди чабайыкъ да, жаулагъа
батылайыкъ, – деди.
Ала чабышдыла. Тюлкю, барып, жау
тугуллагъа батылды. Айыу а, барып, акъ
ташлагъа тишлерин уруп, агъызды да
къойду. Айыу, тишсиз да, сокъур да болуп,
тентирей, агъачха кетди. Ол анда
айыулагъа болгъан хапарын, анга къызыл
тюлкюню этген артыкълыкъларын да
айтды.
Айыула, бары да оноулашып, тюлкюлени
бирин къалдырмай жыйдыла. Ала
тюлкюлени, сууну юсю бла бир узун
агъачны салып, аны юсюне тиздиле. Не кёп
къарасала да, ол тюлкюню таныялмадыла.
Хыйлачы тюлкю уа, къып-къызыл болуп
тургъанлай, ёртен тюшген жерде
аунагъанды да, кесин къап-къара этгенди
да, аны ючюн танылмайды. Сокъур айыу да
аны сыфатын суратлай тургъанлай, агъач
бурулуп кетип, ол тюлкю суугъа кетеди.
Алайлай айыула, жетип, тюлкюню ортагъа
аладыла.
– Сен суугъа нек тюшгенсе? – деп
сорадыла.
– Анамы ийнеси бу сууда тас болгъан эди
да, аны излей эдим, – дейди тюлкю.
– Къызыл а нек болгъанса?
– Суу асыры сууукъдан, юшютгенди да,
андан къызаргъанма, – дейди биягъы
тюлкю.
Тюлкю хыйласы бла былайда да къутулду
да кетди. Жарлы айыу а сокъур да, тишсиз
да болду да къалды.
УЛАКЪ БЛА ГЫЛЫУ БАЛАЧЫКЪ
Гылыу балачыкъ къайры эсе да бара
болгъанды. Кёп, аз баргъан эсе да, чабып
келген бир улакъчыкъгъа тюбегенди да:
– Улакъ, шуёхчугъум, къайры ашыгъып
бараса? – деп соргъанды.
Улакъчыкъ, башчыгъын кётюрюп:
– Да кесинг а кёрмеймисе? Тёрт аягъымы
къуууп барама, – дегенди улакъчыкъ.
Анда гылыу балачыкъ:
– Къарайма да, сен да къайры
баргъанынгы билмейсе. Кел, алай эсе,
бирге барайыкъ! – дейди.
– Да кел, барайыкъ, манга уа башхамыды!
– дейди улакъчыкъ да.
Сора экиси да бирге тебиредиле.
Улакъчыкъ, башын да бир жанына къынгыр
тутуп, кёзлерин да бираз къысаракъ
этип, сюймей бара эди. Гылыу
балачыгъ’а, улакъчыкъны ызындан
аманны кеминде жёбелей, тас бола да,
иничке жюуюлдеген тауушундан табыла,
артха къалмазгъа кюреше эди.
Алай эте, ала бир талай жол сюрдюле.
Сора биягъы гылыу балачыкъ, сёзню
биринчи башлай:
– Улакъчыкъ, кел, букъгъуч ойнайыкъ! –
деди.
Улакъчыкъ, тюз аны алай айтырын сакълап
тургъанча:
– Кел, ойнайыкъ! – деди.
Гылыу балачыкъ:
– Биринчи ким бугъады? – деди.
– Сен гитчечиксе да, алгъа мен
бугъайым, – деди улакъчыкъ.
Гылыу балачыкъ, кёзлерин къысып, гитче
чунгурчукъгъа чёкдю. Улакъчыгъ’а, чаба
барып, къуругъан шауданчыкъны
ызчыгъында жатды.
Гылыу балачыкъ излеп башлады, алай
улакъчыкъны уа табалмады. Ары бла бери
асыры кёп чапхандан, ёлюрге аздан
къалды. Тейри, мен муну аман акъыл бла
тапмасам, болмай къалды деп:
– Улакъчыкъ, сен кесинг бугъуп,
мюйюзчюклеринги чыгъаргъанынг а неди?
– деп къычырды.
Аны эшитип, улакъчыкъ: «Керти окъуна,
мюйюзлерими букъдурургъа унутупму
къойгъан болурма. Аман болду да», – деп,
букъгъан жеринден чыкъды.
– Мен сени тапдым. Энди кёзлеринги сен
къыс, мен а бугъайым! –
деди гылыу балачыкъ.
Алай а гылыу балачыкъ узакъмы кетерик
эди?! Тюз улакъчыкъны аякъ тюбюнде
чапыракъла ичине букъду.
Улакъчыкъ излей башлады. Кёп изледи,
алай гылыу балачыкъны уа табалмады.
Сора улакъчыкъ ач болду. Энди гылыу
балачыкъны тапмайма да, тапмайма деп,
отлап башлады. Бираздан улакъчыкъ
гылыу балачыкъ букъгъан жердеги
чапыракъланы ашай тебиреди. Чапыракъла
бла бирге уа гылыу балачыкъны да жутду
да ийди. Тоюп, солургъа жатды.
Бир заманда гылыу балачыкъ,
улакъчыкъны къарынын тешип, тышына
чыгъып:
– Эх, улакъчыкъ, улакъчыкъ, сен кесинг
уллу болсанг да, акъылсызса. Мен а,
гитчечик эсем да, сенден къарыулума,
акъыллыма, – деди.
Улакъчыгъ’а ёлдю да къалды.
– Энди бу эт мени жууукъларыма да,
манга да бир талайгъа жетерикди! – деп,
гылыу балачыкъ къууанч тыпырлы болду.
Улакъчыкъны терисин сыдырыргъа уа
къаргъаны чакъырды. Къаргъа, кюреше
кетип, бир да этген хайыры болмады.
– Ким сыдыраллыкъ болур муну терисин?
Не этейим, кимни болушдурайым? – деп,
сагъыш этеди гылыу балачыкъ.
Бир заманда къараса, тюлкю бла бёрюню
келе тургъанларын кёреди.
Алайгъа игида жетгинчи, тюлкю:
– Сен къалай жигитсе, гылыучукъ! Залим!
Нечик семиз улакъчыкъны тутханса!
Кесинг да бек арыгъан болурса. Бар,
солу. Жукълагъан да эт! Улакъны уа бёрю
бла мен сояйыкъ, союп бошасакъ, сени
уятырбыз, –
деди.
Тюлкюню ариу сёзлерине ийнанып, гылыу
балачыкъ солургъа жатды да, жукълап
къалды.
– Гылыучукъ, тур! Эт хазырды! Аша! –
деди тюлкю бираздан.
Гылыу балачыкъ секирип турду. Чабып,
улакъчыкъ болгъан жерге барды. Да
алайда ол не кёрлюк эди! Улакъ болгъан
жерде жангыз мюйюзчюклери бла
жууакчыкълары къалып тура эдиле.
КЪОЯН БЛА БОРСУКЪЧУКЪ
Къалай бла эсе да къоян, бара барып,
кеси аллына ёлген кийик эчкини
мыллыгын табады. Сора, терк окъуна
къармашып, эт бишире башлайды. Аны алай
эте тургъанын а ачдан ёле келген
Борсукъчукъ кёреди.
– Кюн ахшы болсун, Къоян! – дейди
Борсукъчукъ.
– Ахшылыкъ кёр! – деп саламлашады
Къоян да.
– Жууугъум, сен бу эчкини къалай
мажаралгъанса? – деп сейирсинеди
Борсукъчукъ.
– Да, жатып тургъанынлай, къатына
шыбыртсыз бара барып, къаты
къычыргъанма да, ол а, асыры
къоркъгъандан, ёлюп къалгъанды, –
дейди Къоян, мыйыкъларын сылай.
– Мени да бир юйрет, маржа, ансы ачдан
ёлеме, – дейди Борсукъчукъ, Къоянны
жазыкъсындыра, башын да бир жанына
этип.
– Да аны не юйретириги барды? Сени
башынг аллай бирге жарамай эсе, – неге
алып айланаса? Бара бар да, эчкиге
жууукъ жетгенлей а, аямай къычыр! Ол
уллу таууш эшитмеген эчки уа
къоркъгъандан ёлюр да къалыр, – дейди
Къоян.
Аны эшитгенлей, Борсукъчукъ жолгъа
тюшдю. Барып, Къоян айтханча этди. Алай
эчки уа, къулакъларын да къагъа, бир
жанына кетди да къалды.
Борсукъчукъ юйюне арып-талып къайтды.
Экинчи кюн а биягъы Къояннга жолукъду.
– Къалай болдунг, Борсукъ, кийик эчкини
ёлтюрдюнгмю? – деди Къоян.
– Угъай-угъай, мен сен айтханлай этген
эдим, алай эчки уа къулагъына алмагъан
эди, – деп тарыкъды Борсукъчукъ.
– Эчки къачхан заманда уа, сен аны
ызындан не айтып къычыргъан эдинг? –
деп сорду Къоян.
– Зат да угъай, – деди Борсукъ.
– Ой, сен телини кена уа! Эчкини да
ёлтюралмайса! Ол къачханда, сен аны
ызындан: «Тохта, тохта!» – деп
къычырыргъа керек эдинг! –
деди Къоян.
Аны ол сёзюн эшитген Борсукъну ахы
кетди:
– Къоян, маржа, къой! Сен мени да
ёлтюресе! – деп, къачып, думп болуп
кетди.
Къоянчыгъ’а:
– Мен ма алай жигитме, батырма! – деп
махтанып къалды.
АППА БЛА КЪУРТА
Эртте-эртте бир Аппа, юйюрю, туудугъу
бла элден бир жанлыракъ чыгъып, юй, бау
да ишлеп, мал кютюп, ашап-жашап
болгъанды.
Къыйырда жашагъаны себепли, аны
малларына бёрюле терк-терк чаба, заран
тюшюре тургъандыла. Бёрюлени арасында
уа бир бек хыйлачы, адамланы, итлени да
алдап кетиучю бир Къурта бёрю
болгъанды. Ол бёрю, маллагъа кюндюзгю
кюнде окъуна чаба, къойланы, эчкилени
да бууа, Аппаны башын суугъа атарыкъ
этген эди. Бир кюн а Аппа: «Къуртаны
харам ашагъанын бир къусдурмасам,
башыма бёрк киймем», –
деп ант этгенди.
Бир ингирде Аппа, малларын баугъа
эрттерек окъуна жыйып, итлерин да
арлакъда такъгъанды. Бауну эшигин
жепирек этгенди да, эшикден кирген
жерге уа тузакъ салгъанды. Сора, юйге
кирип, Къуртаны келирин сакълап
башлагъанды.
Кечени бир заманында итле гузабагъа
къалгъандыла, малланы къайгъы этген,
юркген тауушлары эшитилгенди. Аппа
мычымай эшикге чыкъгъанды да,
къысхасап мюйюзсюз сенегин да къолуна
алып, бау аллына жетгенди. Бауну эшигин
ачып къараса – бёрюню, тузакъгъа тюшюп,
жан-жанын сермей, адыргыгъа къалып
тургъанын кёргенди. Аппа сенек бла
бёрюню къулакъ жанына жетдирип эсин
аудургъанды. Сора темир сынжырны бир
къыйырын Къуртаны боюнуна, ычхынмазча,
къаты тагъып, бирси къыйырын а бауну
чыпынына байлагъанды. Эрттенликде уа,
малларын да сюрюп, юйюрю бла бирге
жайлыкъгъа кёчюп кетгенди.
Къурта, сынжыргъа тагъылгъанлай, бауда,
улуй-сынсый, кёп заманны тургъанды,
амалсызына къалгъанды. Тагъылгъан
жеринден ычхыныргъа кёп кюрешгенди,
тишлерин сындыргъанды, тырнакъларын
къобаргъанды, алай а болалмагъанды.
Бир кюн Къурта бир жолоучу келе
тургъанын кёргенди. Сора хырха ауазы
бла къычырып башлагъанды. Кишичик, ол
къычырыкъны, хахайны эшитип, баугъа
келгенди да, Къуртаны сынжыргъа
тагъылып, амалсыз болуп тургъанын
кёргенди.
Къурта ол кишичикге:
– Манга болгъан ишни кёремисе? Мен,
Аппаны маллары баугъа жыйылгъан
болурламы деп къарай келгенимлей,
тузакъгъа тюшюп къалгъанма. Тюк тенгли
хатам тиймей тургъанлай, Аппа мени
былай къоюп кетгенди, – деп
тарыкъгъанды.
– Къурта, мен санга ийнанмайма. Хатанг
болмаса, Аппа сени сынжыргъа тагъып
кетерик тюйюл эди, – дейди къартчыкъ.
– Къой, маржа, къой. Энди мал болгъан
жерде бир ырахын токълуну буумагъанма
десем, ётюрюк айтырыкъма, алай бюгюнден
арысында бу тийреден думп болургъа, бир
адамгъа да хатамы тийдирмезге ант
этеме. Ачдан бла суусапдан ёлеме. Сау
къалгъын, бошла мени, башыма эркин эт
да, кетме къой, – деп жалыннганды бёрю.
– Къулагъынг да къурта некди? –
дегенди къарт.
– Жашыракъ заманымда аш юсюнден бир
уллу талашыуда къайсы эсе да бир бёрю
юзюп алгъан эди бу къулагъымы. Андан
бери атыма Къурта атап къойгъандыла.
Алай бусагъатда мени къайгъым
къулакъмыды, – деп улугъанды Къурта.
Кишичик, кёп сагъыш эте келип,
Къуртагъа жаны ауругъанды да, айтхан
сёзлерине ийнанып, сынжырдан
бошлагъанды. Айхайда, Къурта
къууаннганды, кишичикни, юсюне-юсюне
секирип, ийнакълагъанды, уллу ыспас
этгенди. Сора:
– А маржа, кишичик, мени, санга
таяна-таяна, суу боюнуна бир жетмеге
къой. Ичим ёртен отча жанады, кюйюп
кетеди. Суусабымы бир къандырсам,
къайры бар десенг, ары кетерме, –
дегенди.
Кишичик Къуртаны айтханын этгенди.
Къурта суудан ичалгъаны чакълы
ичгенди, сууну ичине кирип, тура-туруп,
тышына чыкъгъанды. Силкиннгенди,
керилгенди. Сора жан киргенди да, тири
болуп, бёрю сыфатына келишгенди.
Бираздан а, кишичикни кёзюне къарап:
– Суусабымы къандырыргъа болушханса,
сау бол… Алай мени ачлыгъымы кёресе.
Мени бусагъатда аш излей айланыр
къарыуум, заманым да жокъду... Къысхасы,
мен, ачдан ёлюп къалмаз ючюн, сени
ашаргъа керекме, – дегенди.
Кишичик Къуртагъа ариу айтыргъа, башын
палахдан къутхарыргъа кюрешгенди, алай
бёрю унамагъанды. Ишни болмазлыгъын
билгенде, кишичик:
– Къурта, сен бёрюсе, эштада,
бёрюлюгюнгю этмей да къоярыкъ
болмазса. Сен мени ашарыкъса да
ашарыкъса, алай андан алгъа мени сенден
бир тилеригим бар эди, – дегенди.
– Не тилерик эсенг да, теркирек айт!
Мени аууз сууларымы келе тургъанларын
кёремисе, – дегенди Къурта.
– Тилеригим а олду, Къурта: экибиз да
былай ары, сен сюйген жанына, чыгъа
барайыкъ да, бек алгъа тюбеген юч
затыбызгъа – бир хайыуаннга, терекге,
жаныуаргъа – ишни болушун айтайыкъ.
Ала ючюсю да сен мени ашаргъа эркинсе
деселе, ашарса, алай болмаса уа,
къоярса. Ким биледи, жашай баргъан
дунияда мен санга энтта да жарап
къалсам а! – дегенди къарт.
Къурта кёп арсар да бола келгенди да:
– Сен айтханлай болсун, кишичик, алай
мен ачма, аш излей, узакъ бараллыкъ
тюйюлме. Жол азыгъынг бар эсе, бер. Сора
– барайыкъ! –
дегенди.
Кишичик азыкъчыгъын Къуртагъа
къапдыргъанды да, экиси да
атланнгандыла. Бара-бара кетип, жол
жанында ёсген бир уллу алма терекге
тюбегендиле. Саламлашхандыла. Не ючюн
келгенлерин да айтхандыла. Терек
быланы айтханларына къулакъ салып
тынгылагъанды. Сора:
– Адам улу манга жетдирген
къыйынлыкъны санап айтыргъа да
къолумдан келлик тюйюлдю: кёгетлерими,
бишгинчи окъуна, жыртадыла,
бутакъларымы сындырадыла, бичакъ бла
къабугъуму къобарадыла... Ой-ой-ой,
Къурта, была манга этген хаталаны айтып
бошаргъа къайда! Алайды да, ашай бер бу
кишичикни, бу да адам улусуду... манга
тиймеген эсе да, башха тереклеге хатасы
жетген болур, – дегенди.
You have read 1 text from Karachay-Balkar literature.
Next - Къарачай-малкъар халкъ жомакъла - 1 тому - 54