Latin

Къарачай-малкъар халкъ жомакъла - 1 тому - 25

Total number of words is 3692
Total number of unique words is 1560
44.8 of words are in the 2000 most common words
61.9 of words are in the 5000 most common words
71.3 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
баямланды да, той юсюне той болду.
Халкъны кючю, насыбы да уллуду! Сапра
халкъны кючюн, насыбын теплер мурат
этген эди да, ол мураты толмады, аны бу
харам, кир ишин халкъ да кечмеди. Аны
табып, тутуп, халкъ аллына алып келдиле
да, ол а, кеси эркинлигиндеча, анга
тийишли оноу чыгъарды. Сапраны агъачха
элтип атып кетдиле. Аны энтта да ол
терен агъачда айланнган хапары барды.
МУРАТ БЛА АБИДАТ
Бурун заманда бир бай жашагъанды. Аны
байлыгъы хыйсапсыз эди, алай а анга
неден да багъалы жангыз жашы Мурат
болгъанды. Бу бай киши жашыны айтханын
жерге тюшюрмей ёсдюреди.
Мурат саны, сыфаты келишген, иничке
белли, къара къашлы, ушагъыулу, ариу жаш
болады. Алай, атасы не бек жан атып
кюрешсе да, жашы байлыкъны,
урушчулукъну хунерин алыргъа унамайды.
Ол жаланда уугъа барыуну, къушланы,
тауланы, тюзлени, тюрлю-тюрлю гокка
хансланы кёрюуню, кюн таякъладан
кеслерине хычыуунлукъ табып жашагъан
жаныуарлагъа къарай айланыуну
сюйгенди. Артдан-артха уа кесини
тенглери жеталмагъан аламат сейирлик
хунерге – жыргъа да ие болады. Тейри, ол
жырлагъан заманда къадау таш окъуна
орунундан тебе болур эди. Аны жырын
эшитген адамла – кёлленип, къобуз
сокъса уа, аланы кёз жашлары сакъ
жауунча тёгюлюп къалыучу эдиле. Къушла
окъуна, Муратны жырларындан хайран
болуп, учуп келип, аны къолуна
къоннгандыла. Адам улусуна быллай
жырчы алыкъа туумагъан эди.
Кюнлени бир кюнюнде Муратны атасы
дуниядан къайтады. Сора бу хахалжюрек
Мурат, атасыны байлыгъын, асырамай,
жарлы халкъгъа акъырын-акъырын юлеше,
кеси жарлы болуп къалады. Алай
табийгъат берген хунерин а атмайды. Аны
жыргъа усталыгъы башха эллеге да
айтыла башлайды. Юйюню аллы бла ётюп
бара, адамла, аны жыр айтханына
тынгылап, уллу ыразылыкъ бла кете
эдиле.
Ол заманлада уа батырлыкъ бла, жигитлик
бла да аллына киши ётмеген аскер
башчысы Азрет бир элге хан болады.
Азрет жыргъа да бек уста жаш эди.
Арадан бир талай заман ётеди да,
Муратны хапары Азретге да жетеди. Сора
бу жангы хан ол тауушлукъ жырчыны
кёрюрге истейди. Бир кюн а Мурат,
тенглери бла олтуруп, жыр айта
тургъанлай, аладан бирлери Азрет-ханны
анга жолугъургъа сюйгенин сагъынады.
Муратны жюрегине къайгъы тюшеди. Сора
Азрет бла тюбешиуню юсюнден иги сагъыш
этеди да, атына иер салып, жолгъа
чыгъады.
Мурат жолгъа чыгъар кюнню кечесинде уа
Азрет-батыр тюшюнде Мурат аны излей
келгенча кёрген эди.
Эрттенликде Азрет, къууанып,
адамларына тюшюн айтады.
– Биринчи болуп, Муратны мени аллыма
ким алып келсе да, анга жангыз эгечим
Абидатны берликме! – деп ант да этеди.
Аны эшитгенлей, жашла, атларына иер
салып, чабышып кетедиле. Аланы хар бири
да Абидатны алырма деген умутлуду.
Абидатны ариулугъу уа не сёз бла айтып,
не къалам бла жазып бералмазча алай
эди.
Азрет, жангыз эгечи Абидатны асыры
сюйгенден, айтханын жерге салмай этип
тургъанды.
Мурат а, ол затладан арталлыда хапары
болмай, жолда кёргенин жыргъа сала, жыр
эте, келеди. Кюн асыры къыздыргъандан
бла жолда да бек арыгъандан, Мурат бир
уллу жюзжыллыкъ эмен терекни тюбюнде
солургъа тохтайды. Сора, къобузун да
терек бутакъгъа тагъып, жукълап
къалады. Энди бу жер а Азретни жериди.
Тюз да ол заманнга Азретни бек сюйген
шапасы, сарайдан чыгъып, Мурат жатхан
терекни тюбюне келип къалады.
Жырчы жашны кёрюп, шапа:
– Оллахий, бу, баям, Мурат болур, –
сыфаты, чырайы да бир бек ариуду, – деп,
чапханлай, ёпке солуу этип, Азрет-ханны
аллына барады.
– Ханым, мен санга бир къууанч хапар
алып келеме, – дейди да, Азрет да:
– Не къууанч хапарынг барды, айт? – деп
сорады.
– Мурат бизни элни къыйырында ол уллу
терекни тюбюнде жукълап турады.
Аны эшитип, Азрет бек къууанады. Алай
къайгъы да этеди. «Чолпан жулдуз кибик,
ариулугъу кёз къаматхан эгечим
Абидатны шапама берсем, неге ушар?
Батырлыкълары, байлыкълары бла да
халкъ аллында кёзге уруннган ненча
жашдан къалдыргъанма кесин а», – деп
ойлашды.
Энди уа не этейим деп, сагъышха къалып,
Азрет шапасы бла Мурат солургъа
тохтагъан терекни тюбюне келип
къарайды да, аны жукълап тургъанын
кёреди. Сора кеси кесине: «Бу керти да
Мурат болса, уятмай кетейик да, манга
келе эсе, юйюмю табар да, кеси келир», –
деп, шапасын да алып, къайтып кетеди.
Мурат, иги кесек да жукълап, солуп, сора,
туруп, хар затын да жыйып, атха минип,
жолгъа чыгъады. Бираздан а Азретни
элине жетеди. Жетеди да, орамда ойнай
тургъан сабийлеге:
– Манга Азретни юйюн ким кёргюзтсе,
анга ахча берликме, – дейди.
Ахчаны бегирек да сюйген бир къара
шинли жашчыкъ, сабийлени ичинден
чыгъып:
– Мен элтейим! – деп, атны жюгенинден
тутуп, Азретни юйю таба тебирейди.
Кёзню къысып ачхынчы, Мурат Азретни юй
аллына келип къалады.
Мурат, жыр бла:
– Иер салып миннгенде атына,
Жау келалмагъан къатына,
Багъалы болгъан туугъан халкъына,
Намыс берген къартына, жашына,
Тюшюмде кёрюндю сени сыфатынг,
Кёп жылланы айтылыр сени атынг! –
деп, Азретге кесини келгенин билдиреди.
Азрет, жырны эшитип, тюшюнде кёрюп,
тюберин сакълагъан багъалы къонагъыны
аллына гузаба чыгъады.
– Ай, жаным, къонагъым, хар ишингде
Аллах нёгеринг болсун! Битеу эллеге
атынг айтылгъан Мурат сенмисе? Жууукъ
бол! Мени элимде, туугъан юйюнгдеча,
ырахатланып жашарынгы тилейме. Мени
юйлерими эшиклери санга ачыкъдыла, –
деп, Муратны къолун тутуп, юйге
чакъырады.
Мурат излеп келген батыр досуну юйюне
уллу хурмет бла киреди. Тамаша ариу
жасалгъан юйде экиси да олтурадыла. Ол
заманда Азрет:
– Эй, жырчыланы устасы! Аллах сени
манга жиберген эсе, мен бек ыразыма.
«Тюш – тюнню келечесиди». Ахшы жырчы да
халкъны кёзюн жарытхан чырагъыды, –
деди.
Экиси да, туугъан къарындашлача, бир
бирин ийнакъладыла. Олсагъатдан
тюрлю-тюрлю ашла, ичерикле келдиле.
Сыйланып бошагъандан сора, Мурат
солургъа жатады.
Экинчи кюнню эрттенлигинде Азретни
сюйген шапасы Хамзат, Азретге келип:
– Эй, уллулугъу болгъан мени сыйлы
ханым Азрет! Сени сёзюнг къурчдан
къатыды. «Муратны табып, биринчи келген
адамгъа Абидатны берликме!» – деген
сен эдинг. Мен биринчи болдум. Энди не
этсенг да, иш сени къолунгдады, – деди.
Ол заманда Азрет:
– Мен сёзюмю эки этмеучюме. Аны кесинг
да билесе. Бош мудах болма, ашыкъма,
къайгъысыз къал, – деп, шапасын ариу
айтып ашырды.
Хамзат, кеси кесине кёл эте, чыгъып
кетди. Азрет а, мудах болуп, Муратха
барады. Сора жанында олтуруп:
– Шургулу жюрекни къайгъысын чачхан
бир жыр айтчы, – деп, хурмет бла
тилейди.
Къарангы кечеде табийгъатны битеу
жаныуарлары жукъугъа батхандан сора,
Мурат къобузу чыгъаргъан макъамгъа
аламат келишген ариу ёню бла жыр айтып
башлайды. Аны эшитгенлей, Азретни
кёзлери жилямукъдан толуп, несин да
унутуп, ырахатланып къалады.
Мурат жыр айта туруп, Абидат кеси
отоуунда эди. Бу сейирлик жырлагъан
кимди, бу тамаша ауаз неди деп, гузаба
чабып, терезеден къараса, ариулугъу
гокка хансча болгъан Муратны Азрет бла
олтуруп тургъанын кёрдю. Кёргенлей а,
жюрегинде сюймеклик оту жана башлады.
Муратдан кёз алалмай къарай келип,
Абидат жиляп иеди.
Мурат, сескенип, ол жилягъан таууш таба
бурулду да, терезени ары жанында бир
аламат ариу къызны кёрдю. Тамаша болду.
«Быллай ариу жан адам улудан
жаратылгъан болмаз», – деп сейирге
къалды. Алай а ичин Азретге сездирмезге
кюрешди.
Мурат, Абидатны кёргенден сора, не
затны юсюнден жырлагъанын кеси да
билмей къалады. Аллай ариулугъу
болгъан къызны жилямукъдан толгъан
уллу кёзлерин эслеген, Муратны жюреги
къаты-къаты уруп башлайды.
Азрет жыргъа асыры кёлю бла
тынгылагъандан, бу экисини ортасында
болгъан тамашадан хапары жокъду.
Бир-бирде, жыргъа сейирсинип, башын
чайкъай олтурады.
Жырдан сора, Азрет, Муратны башха
къонакъ отоугъа элтип, анда къояды да,
кеси отоууна къайтып, келип, сюйген
эгечи Абидатны сагъышына киреди.
Абидат бла Мурат, аны билмей, кеслерини
сюймеклик сагъышларында боладыла.
Былай эте, арадан бир ненча кюн озады.
Абидат сюймеклик аурууундан бек азады.
Алай болса да, аны уллу кёзлери,
биягъыча жашнап, кёргенни
сукъландырадыла. Мурат а, орундукъдан
къопмай, Абидатдан сора, башына бир
акъыл кирмей, жатады. Сюймеклик аурууу
жырчы жашны борбайындан алады.
Азрет, къонагъыны, энди уа кесини
сюйген тенгине санап башлагъан Муратны
ауруп къалгъанын кёргенде, къатындан
кетмей, сагъыш этгенлей турады.
Билгичле чакъыртып, Муратны алагъа
кёргюзте-
ди – жукъ эталмайдыла, башларын
чайкъап, жашны аурууун билал-
май кетедиле.
Мурат а, кюнден-кюннге аман бола, тюз да
юшюген гюлча болуп къалады. Аны хапарын
эшитип, Абидат, къарт Зурумну чакъырып:
– Мени уллу этген амма, жаным, айтчы!
Сен адамны сырын сакълап, анга
жандауурлукъ эталлыкъмыса? – деп
сорду.
– Абидат, жаным, сени сырынгы кишиге
айтсам, жаным чыкъсын, я Аллах! – деп
жууап берди.
– Алай эсе, тынгыла! Мен Муратны сюеме.
Аны бир киши да иги эталлыкъ тюйюлдю.
Сен а Азретге бар да, мен аны бир айдан
сау этерикме, Муратны мени юйюме
келтирсинле де! Алай а аны киши
кёрмезча, билмезча да Азрет буйрукъ
берсин, – деп, Абидат къарт аммагъа
юйретди.
Зурум, Азретге барып:
– Муратны мени юйюме жибер, бир ай
болжал да бер, мен аны сау этейим, –
деди.
Азрет сейирсинди, алай болса да Муратны
Зурумну юйюне келтиртди. Бираздан а
Абидат, келип, Муратны мангылайын
сылап, къол жаулугъун анга къоюп
кетеди.
Мурат, кёзюн ачып, жан-жанына къарайды
да, эс жыйып, орунунда олтурады. Сора
Зурумгъа:
– Бу неди, Абидатны къол жаулугъумуду?!
– деп сорады.
– Хау, балам, хау, муну Абидат санга
берип кетгенди. Кеси да салам айтады.
Бир кесек ашыкъмай тур, Аллахны кючю
кёпдю, алыкъа сиз бир биригизни
кёрюрсюз, табарсыз, – деп жапсарады.
Мурат, асыры къууаннгандан, Абидатны
къол жаулугъун уппа этип,
къууана-къууана, ахсынады. Экинчи кюн
Муратны бети биягъы агъарып башлайды
да, Зурумгъа айланып:
– Анам, энди мен сюйгенимден айырылып
жашаяллыкъ тюйюлме. Акъыллы анам,
айтчы, Абидатны къалай бла кёраллыкъма?
– деп сорады.
Къарт амма уа, сагъыш этип:
– Къайгъы алма башынга, мен сау болсам,
сиз экигиз бир биринге тюберча этерме.
Мени жашым Абидатны терек бахчасыны
жанында къой кютеди, ол хар кюнден
алайгъа барады. Тамбла сен алайгъа бар
да, бир уллу къойну союгъуз да, сен, аны
терисин юсюнге кийип, къойла бла
бахчагъа кирсенг, кёз жарыгъынг Абидат
бла тюбеширсе, – дейди.
Мурат тюз ол айтханча этеди:
эрттенликде, къой терини да юсюне
къаплап, къойла бла Абидатны бахчасына
киреди. Сора, терини тешип, чырпыла
ичинде бугъады. Абидатны кёреме деп,
асыры ашыкъгъандан, Муратны кёзлери
тёрт кёре башлайдыла.
Бир заманда – пу анасына уа! – будай
бюртюкле ичинде пиринч бюртюк кибик,
Абидат акъ дарийге чулгъанып келеди.
Мурат аны уллу кёзлерине, узун чачына,
иничке белине, къара къашларына
сукъланып, чырпыла ичинден кёз
къакъмай къарай эди. Сора, букъгъан
жеринден чыгъып, Абидатха кесин
кёргюзтеди. Эки сюйген тюбедиле...
Кёзню къысып ачхынчы, ингир болуп
къалады. Мурат, кёлю да тола, биягъы
къой териге кирип, ызына къайтады да,
къойчу жашны биргесине алагъа келеди.
Ариу Абидатны бир кёрсем эди дегенни
ёлтюрюрге хазыр болгъан Хамзат а
Азретни къаласын къоруп айланады.
Зурум Муратха:
– Ха, жашым, къалай болдугъуз,
сюйгенинги кёрдюнгмю? – деп сорады.
– Ай, анам, кёрген а этдим, алай мени
анга болгъан сюймеклигим чексизди, –
къанмадым, – деди Мурат, ёхтюнюп.
– Къайгъырмаз, балам, сизни ишигиз тап
болур, – деп, къарт Зурум Муратны кёлюн
алыргъа кюрешди.
Сюйгенин кёрюр ючюн, Мурат, къой терини
файдаланып, бир ненча кюн жюрюйдю.
Азрет а, жанындан эсе бек сюйген
Муратны саулугъун соруп, хар кюнден
Зурумгъа келип турады.
Зурум да анга:
– Ай, балам, тюненеден бюгюн игирекди,
алай алыкъа аны кёрюрге жарамайды, тура
тур, артда келирсе, – деп къоя эди.
Бир кюн а Мурат сюйгенчигине:
– Наным, кёзюмю гинжиси! Бизни ишибиз
былай бла тап болмаз, кел, барайыкъ да,
къарындашынга айтайыкъ, – деди.
– Мурат, жаным! Азретни сёзю барды: анга
кёре, мен Хамзатха барыргъа керекме.
Алай мен, сенден айырылгъандан эсе,
ёлсем игиди. Кел,
сен бир уллу бичакъ да, кебинлик да ал
да, Азретге бар. Аланы аллына сал да:
«Азрет, ма бичакъ, ма кебинлик! Не мени
ёлтюр да, кебиннге сал, неда эгечинги
манга бер!» – де да, къаты бол, – деп,
Абидат Муратны юйретди.
Экинчи кюн Мурат Азретге келеди. Азрет,
тенгини хатасыз иги болгъанына
къууанып, аякъ тюбюнде чёп сынмай
къалады. Саламлашып бошагъандан сора,
Мурат сёз башлайды.
– Эй, батыр тенгим, Азрет, эрни сёзю
ачыкъды, – айып этме! Мен сени эгечинг
Абидатны сюеме, ол да мени сюеди. Алайды
да, неда Абидатны манга бер, неда бу
бичакъ бла башымы кес да, кебиннге
чулгъап, жерге басдыр! – деди.
Азрет, мудах болуп, башын энишге ийди.
Ол Муратны бек сюеди, алай халкъ
аллында сёз бергени да эсиндеди. Хамзат
кеси да, бек сюйген шапасы болгъандан
сора да, хар тюрлю къыйынлыкъ ишледен
сакълаучу тенгиди. Кёп сагъыш эте
келип, ахырында Азрет:
– Мурат, тенгим! Сен манга бек къыйын
затны сагъындынг, алай а,
хо, сен айтханлай болсун. Эгечими санга
береме.
Ол кюнню экинчи эрттенлигинде Азрет
сылтау бла Хамзатны узакъ жерге
жибереди да, Хамзатны тамата
къарындашы Къанботха:
– Мурат бла Абидатны тоюна къойланы
союп, иги хазырла, – деп, буйрукъ
береди.
Алай бла ол кюн той башланады.
Адамла быллай уллу, аламат тойну кёп
замандан бери кёрмеген эдиле. Той-оюн,
кюлкю, жыр ингирге дери тохтамады. Той
бошалады да, Азрет Муратны ашырып бара
тургъанлай, Хамзат, къайтып келип,
биягъыча, Абидатны отоуун сакълап
тургъанын кёреди. Хамзатны уа тойдан
хапары жокъ эди. Азрет, терк окъуна,
Муратны кеси тонуна чулгъап, къолтукъ
тюбюне алгъанлай, аны аллы бла ётюп
кетеди. Хамзат бийине жол береди да,
ызындан эслеп къарайды. Къарайды да, –
тёрт аякъны кёрюп, сейирсинеди. Сора:
– Я Аллах, Азрет! Не мен акъылдан
шашханма, неда сени аякъларынг тёрт
болгъандыла?! – дейди.
– Кертиси да, сен акъылдан тайгъанса
ансы, битеу адамланы бирер башлары,
экишер аякълары болады, мени да бир
башым, эки аягъым барды. Сени кёзюнге
кёрюннген а тонуму женглеридиле, – деп
кетеди.
Сора Хамзат ишни болушун биледи.
Олсагъатдан кёзлерине къан чабып,
чапханлай, къарындашы Къанботха
келеди. Ол а, Хамзатны халын, къылыгъын
билгени себепли, юйюню
эшигин-терезесин къаты бегитип
къойгъан эди.
Кюреше кетип, болмагъандан сора, Хамзат
Мурат бла Абидат къалгъан отоугъа ёлю
мыллыгын атады. «Экисин да ёлтюрейим!»
– деп барады. Алай Абидат да, аны халын
уста билгенликден, эшикни, терезелени
да къаты бегитип къойгъан эди.
Не эшикни, не терезелени ачалмагъандан
сора, Хамзат Муратха:
– Эй, къоркъакъ, бери чыкъ! Эр эсенг,
къарыу сынашайыкъ, бичакъ оюн этейик! –
деп къычырады.
Мурат да, кеси намысын сындырмай,
къолуна бичагъын алып, эшикге
чыгъаргъа къобады. Алай Абидат, Муратны
аякъларына жатып:
– Тилейме, чыкъма! Ол хайыуаннга
ушагъан бир затды. Тоюбузну биринчи
кечесинде сабырлыкъ эт, жаным, – деп
тилейди.
Ол алай тилегенден сора, Мурат эшикге
чыкъмады. Абидатны айт-
ханын этди. Къычырыкъ-хахайны
шапаладан бири эшитип, Азретге чабып
барды.
Азрет келеди да, Хамзатны къолундан
тутуп:
– Бу этгенинг жарамайды. Хамзат, сен
мени тенгимсе, мени эге-
чим сени эгечинг болсун. Энди сен бу
ишге бир зат да эталлыкъ тюйюлсе. Ийнан
анга, мен санга къызланы къаллайын
сюйсенг, аллайын табарма, – деп, тыяды.
Сора: – Ол жангызды, сенден бла менден
башха адамы жокъду, анга экибиз да иги
болургъа керекбиз, Хамзат, – дейди.
Хамзат, Азретни сёзюне тынгылап, юйюне
къайтып кетеди, алай а, къалай да этип,
Муратдан дерт алырма деп, танг атхынчы,
кёз къысмай, сагъыш этип чыгъады.
Болсада ол кече башына жукъ да
келмейди.
Танг атады да, Хамзат биягъы шапалыкъ
ишине тохтайды. Кеси уа Муратха къалай
этип дерт жетдирейим деген акъылдады.
Азрет, энди Хамзат Муратха дерт этмез
деп, къайгъысызды. Арадан бир талай
заман ётеди. Хамзатны башына да аман
акъыл тюшеди…
Бир жол Азрет бла Мурат да уудан
къайтып келедиле да, Мурат отоуунда
жукълап къалады. Аны билген Хамзат,
эрлай эшикге уллу къылыч бичакъны
кёнделен салып:
– Ой Мурат, тур, къурурукъ юйюнг, Абидат
ёлюп къалгъанды! – деп къычырады.
Жукъу арасында Мурат, секирип, эшикге
чабып чыгъама дейди да, кесин бичакъгъа
уруп, эки болады. Алайда, артына аууп,
къызыл къанына боялады.
Къычырыкъ-хахайгъа Абидат чабып
келеди. Къараса, босагъа аллында,
къызыл къанына боялып, Муратны ёлюп
жатханын кёреди. Тирилип къалыр деген
акъыл бла, Абидат сюйгенини кёкюрегине
жатып, аямай уппа этеди. Сау болмазын
билгенде, Абидат, сюйгенини жанына
жатып, жюрегине къыптысын урады.
Аны бла сейирлик сюйгенле, муратларына
аз жетип, бир кюн ёледиле, экиси да
бирге асыралып къаладыла.
ЗАН УЛУ АДИЛГЕРИЙ
Дунияны бир кезиуюнде Зан улу
Адилгерий деп бир белгили киши
болгъанды. Анга бир иш бла къайры эсе да
бир узакъ жерге атланыргъа тюшгенди да,
къоншуларына:
– Мен къайтхынчы, къатыным сизге
аманатды, кёз-къулакъ бола туругъуз, –
деп, тилеп кетгенди.
Ол да кетип, бир алты-жети кюн озгъандан
сора, бир къоншу тиширыу, келип, аны
къатынына:
– Ах кюнюм, бир саудюгерчи келгенди, ол
бир ырысхы-хазна келтиргенди да, мен
ёмюрюмде аллай затлагъа кёз
ачмагъанма. Келин, сен аланы бир
кёрсенг эди! – дегенди.
Адилгерийни къатыны анга:
– Аллах-Аллах, сен алай тангкёрдю
этерча не келтиргенди бу?! Мен аллыкъ
зат а жокъду, Адилгерий болмай, мен
сатыу этмеучюме. Сукъланнганынг бар
эсе, быллай бир термилмей, кесинг алып
къой-
санг а! – деди.
– Аллах хакъына, бек сукъланама, алай,
санга кёргюзтмей, алаллыкъ тюйюлме.
Кел, эринме да, экибиз да бирге
къарайыкъ, – деп къадалды ол тиширыу.
Адилгерийни къатыны, ыразы болмаса да,
къоншуму жанына тиймейим деп, арбазгъа
чыкъды. Тюз ол да арбазгъа чыкъгъанлай,
кимле эселе да, сермеп, аны бир
файтоннга атып, жел ургъанча, думп этип,
алып кетедиле.
Ол къоншу къатын а, юйюне къайтып келип,
олтуруп къалады.
Адилгерийни къатынын къачыргъан залим
бай адам урлап сатхандан башха иш
этмеген, аманлыкъчы Жантемир эди. Аны
бла бир тилли болуп, кёп ахча да алып, ол
къоншу тиширыу Адилгерийни къатынын
арбазгъа алдап чыгъаргъан эди. Арадан
бир тёрт-беш сагъат озгъанлай а,
Адилгерийни юйюне барып, къычырыкъ
этип, мыллыгын эшикге атады:
– Ах кюнюм, келин къайры кетген эсе да,
тапмайма, думп болгъанды! – деп,
тёгерекге чабып, сау элни жыяды.
Халкъ, къайгъыгъа къалып, гузабалыкъда
ары да, бери да къу-
уулады, алай къатын табылмайды.
Къоншулары, эл саулай да ачыу этедиле,
мудах да боладыла. «Бир аманат къатынны
сакълаялмадыкъ, энди Адилгерийге
бетибизни, уялмай, къалай
кёргюзтюрюкбюз?» – деп, этер амаллары
тауусулуп, шургулукъда къаладыла.
Бир ыйыкъдан а Адилгерий юйюне къайтып
келеди. Аны келген хапарын эшитгенле,
аллына барып:
– Айыплы болдукъ, юй бийченги
сакълаялмадыкъ. Жюрегибиз къыйналады,
уялгъандан да ёлебиз, алай… – деп,
къатынны тас болгъанын билдирдиле.
Адилгерий, алагъа жукъ да айтмай,
гюрбежиге барып, кесине эки темир
чурукъ бла темир таякъ сапариш этди.
Ала битгинчи уа, бир-эки кюн да солуп,
къуралып, жолгъа чыкъды. Орамны бара,
элни ныгъыш къартларына жолугъуп:
– Аллах айтса, табарма, бу эки темир
чурукъ бла бу темир таякъ
тауусулгъунчу жюрюрме. Ёлсем – ёлюрме,
ёлмесем – къатынымы табып къайтырма, –
деп, саламлашып кетеди.
Жолда тюбегеннге сора, сурай, Адилгерий
тамам бир жыл жюрюйдю. Жерге кирген эсе
да, кёкге чыкъгъан эсе да, къатынындан
бир тюрлю хапар билмейди. Аман да,
къарыусуз да болуп, эки темир чуругъу
да тауусулуп, жюрюр кючю къалмай, бу бир
уллу сууну боюнунда къамиш къатында
кёк кырдыкга олтурду. Энди уа не этейим
деп, уллу сагъышха кирип тургъанлай,
къамиш ичинден, шырт деп, учхан
жулдузча, бир атлы юсюне келеди. Сора,
секирип, атдан тюшгенлей:
– Салам алейкум, Зан улу Адилгерий! –
деп, къолун узатады.
– Алейкум салам, – деп, Адилгерий жашны
къолун тутады.
Саламлашып, экиси да къыртышха
олтурадыла да, жаш:
– Адилгерий, не айланаса, сен бери
къайдан чыкъгъанса? – деп сорады.
– Ай, жигит, мени Адилгерий болгъанымы
сен къайдан билесе?
– Мен сени Адилгерий болгъанынгы тюгел
да билмейме, алай жигитликде хапары
эшитиле тургъаны себепли, ол сен
болурмуса деп айтама.
– Тюз таныгъанса, – деп, Адилгерий
хапарын башлайды. – Да, ахшы улан,
айланнганым, жюрюгеним а анданды: мени
къатыным урланып кетгенли, бир жылдан
артыкъ болады. Не халгъа жетгеними
кесинг кёресе. Мен аны излеп
айланнганлы жыл болду, алай бирда
хапары чыкъмайды. Сен а аны юсюнден зат
иш эшитген болурмуса?
– Да, мен сени къатынынгы табып берсем,
сен манга не саугъа этерсе? – деп
сорады жаш.
– Аллах-Аллах, сен аны манга табып
берсенг, жанымы десенг да, аямам, –
дейди Адилгерий да.
– Алай эсе… – деп, жаш боюнундан
кёзюлдюреуюгюн тешип, Адилгерийге
береди. Сора: – Муну бла бизни
аллыбызда тауну башына бир къарачы! –
дейди.
Адилгерий къарайды да:
– Да ол тауну башында, бир акъ юйледен
сора, мен кёрген зат жокъду, – дейди.
– Аха, Адилгерий, тауну башында акъ
юйлени кёре эсенг, сени къатынынг ма ол
акъ юйледеди. Кесин да жети къаты аскер
сакълай-
ды. Аны аладан къутхаргъан бек къыйын
боллукъду. Алай мен санга болушургъа
дедим да... Сен, факъырача кийинип, ары
бар да, не амал бла да къатынынга
кесинги бир кёргюзт. Сора,
тёгерек-башда халгъа
да иги къарап, билип, алай къайт,
ишибизни да анга кёре этербиз, – деди.
– Сен айтханлай болсун, – деп,
Адилгерий, факъырачы кийимле да кийип,
эки инбашына да эки артмакъ атып,
кетеди. Игида къыйналып, ол тауну
башына чыгъады. Анда бир-эки кюн да
къалып, кесин таза да факъыра
сундурады. Аскерле муну уллу сан
этмейдиле. Бу да, жанлай барып,
къабакъдан ары къутулады. Сора, къысыла
барып, къатыны кёрюрча, терезе аллында
олтурады. Къатыны, Адилгерийни бир
кёргенлей окъуна танып, чамланып,
терезени эки жанына ачды.
– Тохтагъыз сиз, Жантемир бир келсин!
Анга айтып, мен сизге этерими кёрюрсюз.
Къайда болса факъыраны мен тургъан
жерге жибергенигиз ючюн, жаныгъызны
алырма! – деп, аскерчилени жаныды.
Ала уа, олсагъатлай жетип, Адилгерийни
тутдула да, табанлары бла тюйюп,
ауузундан, бурунундан къанын
келтирдиле. Ёлтюрюрге жетдирип,
къабакъдан тышына атдыла.
Жыйырыла, сюркеле, Адилгерий суу
боюнуна къайтды. Биягъы жаш а, къамиш
ичинден чыгъып:
– Адилгерий, халынг къалайды,
къатынынгы кёрдюнгмю? – деп сорду.
– Да кёргенден не файда? «Бу факъыраны
бери нек жиберген-
сиз?» – деп къыжырады да, аскерлери
мени тюйюп, ёлтюрюрге аздан къоюп
къыстадыла, – деди.
– Алай эсе, Адилгерий, энди къалай
этерге дейсе?
– Да, тейри, энди уа мен не айтыргъа да
билмейме.
– Сора сен иги сагъыш эт! Мен а
бусагъатдан къайтырма, – деп, жаш
биягъы къамишге ташайып кетди.
Сагъыш этиб’а, Адилгерий не сагъыш
эталлыкъ эди?! Жанын къолуна алып,
кючден-бутдан къутулгъанды.
«Энди мен ары, ёлсем да, бармайма», –
деп, кеси кесине алай айта тургъанлай,
ол жаш, бир адеж атны да башындан тутуп,
шырылдап, къамишден чыгъады да:
– Аха, Адилгерий! Муратынг неди? Не
сагъыш этдинг? – деп сорады.
– Тейри, билмейме, мен акъыл эталгъан
зат жокъду.
– Алай эсе, мен санга эки сайлау
берейим: сюйсенг, ол сен кёрген аскерни
бичакъ бла бир жанына тыяса, сюйсенг а,
ол темир къабакъны ууатып, къатынынгы
алып чыгъаса. Къайсын эталырса?
Адилгерий, бираз сагъыш да этип:
– Къабакъны ууатыргъа къолумдан
келлик тюйюлдю, алай аскерни уа, сауут
бла чапсам, къозу сюрюуге бёрю киргенча
этерме, – деп, таукел болады.
– Алай эсе, ма бу атха мин! – деп, юсюнде
да сауут кереклери бла адеж атны
Адилгерийге береди.
Адилгерий, къууанып, атны алады,
сауутланы да тагъады. Сора экиси да,
жулдуз учханча, тебирейдиле да, уруп,
тауну башына чыгъадыла.
Адилгерий, суууруп, бичагъын чыгъарып,
аскерни ичине киреди. Къойланы
сюргенча, сюрюп, бир жанына тыйып
тохтайды.
Жаш, аны алай кёргенде, къууанып, чабып,
къабакъны табаны бла уруп, ууатып, бир
жанына ачады. Ызы бла къаланы ичине
кирип, сермеп, къатынны, чачындан тутуп,
сюйрегенлей, тышына чыгъарады. Секирип,
атха минип, Адилгерийге да къарамай
къачады. Жаш къутулгъунчу, Адилгерий
жанын-къанын да аямай урушады. Сора, жаш
узайгъан болур дегенлей, аскерден
айырылып къачады. Сюрюп, жашны жетеди.
Къатынны да алып, суу боюнунда
олтуруучу жерлерине келедиле. Бираз эс
жыйгъандан сора:
– Энди уа къалай этебиз, Адилгерий? –
деп сорады жаш.
– Не затха? – дейди Адилгерий.
– Мени да къыйыным барды, къатындан
манга да юлюшюмю бер!
– Мен сени къыйынынгы, адамлыгъынгы да
къайтармай къалай къоярма?! Сен манга
этген адамлыгъынгы эки кере къайтарып,
кёлюнге жетерме.
– Мен къыйынымы къыйналгъан кюнюмде
алыргъа сюеме, – деп, сермеп, къылычын
суууруп, Адилгерийни къатыныны тюз
тёппесинден уруп, эки бёлдюрюп,
аудурады.
Аны алай этгенине Адилгерийни жюреги
бек къыйналады.
– Эй-хей, таланнган, былай нек этдинг?
Мени быллай бир къыйынымы жоюп
къойдунг да! Энди мен бетими халкъгъа
къалай кёргюзтейим, бу ишге ким
ийнанырыкъды? – деди.
– Адилгерий! Аны ючюн сени жюрегинг
къыйналмасын, – деди жаш. – Бу иш
дунияда билинир сыйсыз ишди. Сен иги
ойлачы! «Адилгерийни къатыны кесини
эрин абирек Жантемирни аскерине чурукъ
табанлары бла тюйдюрюп къыстатханды!»
– деп жайылсамы иги эди? Мени акъылым
бла, тюз этгенбиз. Сен, Адилгерий, бу
къатынны къатын этип тутаргъа керек
тюйюл эдинг. Ол санга къатын боллукъ
болса, санга ол къыйынлыкъны берлик
тюйюл эди, аны себепли, жюрегинг жарыла
жашагъандан эсе, аны ёлюп кетгени
игиди. Къайгъы этме! Сен къатын табарса.
Къатын аллыкъ эсенг, ол жерде, тауланы
артында, тогъуз къарындаш жашайды,
аланы уа бир жангыз эгечлери барды. Ала
эгечлерин санга берирле. Ол санга
къатынлыкъ этерикди, – деп, жаш,
секирип, атына минип: «Ахшы жолгъа бар,
Адилгерий!» – деп, къамишге ташайып
кетди.
Адилгерий, кёп тюрлю амалсыз болса да,
алайдан, уруп, юйюне барады. Юйюне
баргъанда, Адилгерийге хошкелдиге
келедиле. Тынчлыкъ-саулукъ хапар
сорадыла:
– Адилгерий, къатынынгы тапдынгмы,
къалай болдунг? – дейдиле.
– Къатынымы тапханма. Бир къауум тенг
бла барып келтирирме деп, къоюп келеме.
Аны ким урлагъанын а келгенден сора
билирсиз, –
деп къояды.
Бир кюн озгъандан сора, ол, бу деген бир
къауум тенгин жыйып, къатынны
келтирирге деп, атланып кетедиле.
Бир бёлек кюн да жюрюгенден сора, ол жаш
айтхан тогъуз къарындашха барадыла.
Барсала, тогъуз къарындаш да,
зурнуклача тизилип, чалгъы чала.
Адилгерий:
– Иш къолай болсун! – деп салам береди.
Бары да бирден:
– Ой, сау бол! – деп, жарыкъ жууап
къайтарадыла.
– Мени сизни бла бир сёзюм бар эди, –
деп, Адилгерий бек артда бир акъ
сакъаллыны юсюне барады.
Акъ сакъаллы:
– Мени таматама бар! – деп, кеси
аллындагъын кёргюзтеди. Адилгерий анга
баргъанда, ол да кеси аллындагъын
кёргюзтеди.
Алай кёргюзте, бек алларында къап-къара
сакъаллы, бурулгъан къара мыйыкълы бир
келбетли кишини аллына барады. Сора
Адилгерий:
– Сиз тогъуз къарындаш бла да мени бир
сёзюм бар эди, ыразы болсагъыз, айтыр
You have read 1 text from Karachay-Balkar literature.
Next - Къарачай-малкъар халкъ жомакъла - 1 тому - 26