Latin

Къарачай-малкъар халкъ жомакъла - 1 тому - 19

Total number of words is 3713
Total number of unique words is 1546
48.1 of words are in the 2000 most common words
64.1 of words are in the 5000 most common words
70.3 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
– Кел, маржа, къонакъ, сен да оюннга
къошул, илишан атып бир кёр, – деди хан.
– Да мен бир ашыгъышлы жумуш бла узакъ
жолоучулукъгъа чыкъгъанма, алай, ханны
хурметинден, эришиулеге къатышмай а
къалай кетейим? Атдан зат тюше айланыр
заманым жокъду, айып этмегиз, – деп,
Кюлтыпыс, ат юсюнден атып, ийнени тюз
кёзюнден урду да, ханнга киеу болду.
– Ханнга киеу чыкъды! Ханнга киеу
чыкъды! – деген къууанч таууш адамланы
къулакъларын сасытады.
Хан да, ыразы болуп, киеуню юйге
чакъырады.
– Керек кюн табылырбыз, сизге –
эсенлик, манга – саулукъ! Сау
къалыгъыз! – деп, Кюлтыпыс жолуна
атланып кетди.
Кюлтыпысны эки къарындашы уа, биягъыча,
ауузларын ачып, адамла артындан
къарайдыла.
Кюлтыпыс, тойдан кетгенлей,
жортууулгъа барып, къалаладан ырысхы,
хапчук келтирип, юйюн жасайды. Юч
отоуну асыры ариу жасагъандан, кюн
тийгенча этгенди. Ол отоуланы
жасалгъанларын угъай, аланы
болгъанларын окъуна Кюлтыпысны эки
къарындашы билмейдиле.
Кюлтыпыс, юйлени да жарашдырып, арбазны
да тизгинин жыйып, хар затны да
къурагъандан сора, хан киеулерин излей
башлайды. Ол киеулерин танымайды,
къайдан, кимден болгъанларын да
билмейди.
Болсада, сурай баргъан Тейри эшигин
табар дегенча, ханны келечиси
Кюлтыпысны табады. Анга ханны
чакъыргъанын билдиреди. Кюлтыпыс,
къарындашларын чакъырып, атланы,
кийимлени да кёргюзтеди. Ол отоуланы
къалай жасалгъанлары бла да
къарындашларын шагъырей этеди да,
алагъа кесини муратын айтады.
– Мен, – дейди Кюлтыпыс, – ханны уллу
къызын кесими уллу къарындашыма
алгъанма, ортанчы къызын – ортанчы
къарындашыма, кичи къызын а – кесиме.
Энди ма атла, кийимле, сауутла. Хар
биригиз, кесине жетгенни алып,
жарашдырып, жолгъа тебирегиз. Хан бизни
сакълайды.
Алай бла юч къарындаш, ысхылтылылача
кийинип, айтхылыкъ атлагъа да минип,
ханны юйюне келедиле. Хан киеулени
къонакъ этеди, сыйлайды.
Юч къызын эрге берген кюн ханны юйюнде
бир той, бир къурманлыкъ бар эди да,
аллай той дунияны башында да болгъан
болмаз! Алай, мен аны кёрмеген кибик,
барыбыз да ауруу-талау кёрмей
къалайыкъ!
БАЙ БЛА ЗЫККЫЛ
Эртте-эртте бир байны жангыз къызы
болгъанды. Къыз жетгенде, бай аны эрге
берир акъыл эте башлайды. Алай, не
медет, къызны сюйген жашы жокъ эди. Сора
бай, кёп оюнла чыгъарып, ким хунерли
болса да, къызын анга берирге оноу
этеди. Эл-эллеге жалчыларын жиберип,
хапар да береди. Элледен атлы аты бла,
итли ити бла жолгъа чыгъадыла. Бир
къыйыр элде жашагъан жаш, жолоучуланы
кёрюп:
– Аланла, жолугъуз болсун! – деди.
– Сау бол, жигит, – дедиле ала да.
– Къайры тепгенди бу халкъ?
– Бай эришиу оюнла къурайды да, ким
хорласа, къызын анга берликди.
Жаш, ол жууапны эшитгенлей, атасына
барып:
– Атам, бай къызын эрге берликди деп,
халкъ тебип барады. Эришиу оюнлада ким
хунерли болса, байны къызын ол
аллыкъды, – деди.
– Да, балам, бауда – атым, иери, башха
кереги да анда. Ол ат, артха къалып, мени
бир жерде да айыплы этмегенди.
Къабыргъада – ушкогум бла къамам. Мен
жаш заманымда къамамы жаныма тагъып,
ушкогуму аркъама атып чыкъгъан
кюнлеримде бир адамдан да артха
къалмагъанма. Энди сен да атны иерин
сал. Аны бла, артда чыкъсанг да, алгъа
ётерге болурса... Андан сора мени санга
айтыр сёзюм жокъду. Жигитлигинг бар
эсе, биргенге болур.
Жаш атха иерин салды да, минип, жолгъа
атланды. Адамладан артда тебиресе да,
барысыны да алларына ётюп кетди. Бай да
Ауарыкъ тауну тюбюне, ол-бу деп, тогъуз
жалчысын жиберген эди. Ол алагъа:
– Манга келген халкъ тутушса –
тутушурча, аллай онгла болсун-
ла, – деп буюргъан эди.
Тогъуз жалчы да Ауарыкъ тауну тюбюнде
халкъны келирин сакълап боладыла. Жаш
алайгъа биринчи жетгенди.
– Салам алейкум, аланла! – дегенди ол.
– Алейкум салам! Къайры ахшы жолгъаса,
жигит?
– Бай къызын эрге береди деп, халкъ
тебип келе эди да, мен да алагъа
къошулгъанма.
– Да былайдан ётген адамланы, менме
деген жигитин окъуна, кючюн, къарыуун
сынамай жиберлик тюйюлбюз... Ёчге сауут
салып, илишан атарыкъбыз, ат салып,
тутушхан этерикбиз.
– Тутушхан тиширыула да этерле, андан
эсе илишан атайыкъ.
Алайда илишан атышдыла. Тогъузусу да
зыккыл жашха сауутларын къытдырдыла.
– Энди эркинмеми кетерге? – деди жаш.
– Угъай, тутушхунчу, эркин тюйюлсе, –
дедиле жалчыла.
Тутушдула. Жаш тогъузусун да хорлады.
Кетерден алгъа ол:
– Сиз кимсиз? – деп сорду.
– Биз байны жалчыларыбыз, – деди
жашладан бири.
– Да энди сиз байны аллына, уялмай, не
деп барлыкъсыз? Келигиз, тийишли
кёрсегиз, сауутларыгъыз да, атларыгъыз
да кесигизге къалсынла. Алай мен терк
окъуна от этейим, сиз а кёлеклеригизни
тешигиз да, сол жауурун
къалакъларыгъызгъа къолумда жюзюгюм
бла бирер мухур урайым, – деди.
– Болсун сен айтханлай, – дедиле байны
жалчылары.
Жаш, тогъузусуна да мухур уруп,
сауутларын да, атларын да къоюп кетди.
Жалчыла уа халкъны аллына къарай
къалдыла.
Жаш байны элине жетди. Бир къартха
къонакъ болду. Эрттенликде уа:
– Атам, мен байны оюн кёргюзтген жерине
барама да, атым, сауутум да Аллах бла
санга аманатдыла, – деп кетди.
Халкъ жыйылды. Бай, ийнеге халы суууруп,
бир бийик жерден энишге жибереди,
тюбюне чырча салады. Сора былай айтады:
– Халыгъа окъ ким тийдиралса да –
кёрсюн, ийне уа, зынгырдап, табакъгъа
тюшер.
Байны къызы уа: «Кесине базыннган алыр
да, ичер», – дегенлей, эки алтын аякъ
бла сыра алып айлана эди.
Алай анга бир киши жууукъ бармады.
Жаш, къонакъбайына къайтып, атасыны
эски ушкокчугъун алып, халкъ илишан
атхан жерге барды. Атып, ийнени
чырчагъа тюшюрюп, ары-бери да къарамай,
алайдан жашыртын чыгъып кетди. Халкъ а:
– Ким эди ол?! – деп сейирсинип къалды.
Биягъы жаш, ушкогун къонакъбайында
къоюп, халкъ жыйылгъан жерге къайтды.
Сора, байны къызыны къолундан
чёмючледен бирин алып, сырасын ичип,
чёмючюн, къызгъа къайтармагъанлай,
кесини бел баууна тагъып къойду.
Къыз жашха бирда бюсюремеди: ол бек
зыккыл эди. Алай, анадан ёксюз къалып,
атасы уа къарт болуп, къолайсыз
жашагъан юйден болгъанын къайдан
билсин ол?!
Бир кесекден къыз, къарауашын чакъырып:
– Бар да, атама ангылат: бу жаш чёмючню,
къолумдан алып, сырасын да ичип, бел
баууна тагъып кетгенди. Сыфаты бир
болмачыды. Атам аны, къалай да этсин,
халкъ жыйылгъан жерден кетерсин, –
дегенди.
Бай а:
– Базынмаса, этмез эди. Жашха тиймей,
алай бир къоюгъуз, оюнларыбыз энтта да
бардыла, аны тауушу артда чыгъар, – деп
къойгъанды.
Сора жалчыларына:
– Жерни къазыгъыз да, къочхарны
мюйюзлерине дери басдырыгъыз, –
дегенди. Халкъгъа уа: – Чаба келип, ат
юсюнден узалып, къочхарны ким тартып
чыгъарса да, хорлагъаннга ол
саналлыкъды, – дегенди.
Къочхарны мюйюзюне бир адам да
жеталмагъанды. Зыккыл кёп заманны
къарап турду да, ызы бла, къонакъбайына
барып, терк окъуна атына иер салып, оюн
баргъан жерге къайтды. Кёпле чабып,
халкъ да сел болгъанда, зыккыл жаш
атына къамичи урду. Чаба келип, энишге
узалып, къочхарны мюйюзюне жетген
заманында, къочхар асыры къаты
басдырылгъандан, мюйюз жашны къолундан
сыпдырылып кетди. Алай экинчи кере уа
ол къочхарны, басдырылгъан жеринден
чыгъарып, бир жанына атды.
Халкъ жашха сейир-тамаша этди. Зыккыл,
атын къонакъбайны юйюне элтип, артха
къайтды. Энди жаш жыйылгъан халкъгъа
белгили болду. Ол заманда байны къызы
кесини къарауашларына:
– Барыгъыз, атама айтыгъыз. Эштада, мен
мындан къутулаллыкъ болмам, юсюн-башын
жангыртсынла, – деп буюрду.
Къарауашла къызны буйругъун
толтурургъа кетдиле.
Жарлы жаш а, келе келип, къызны
къолундан экинчи чёмючюн да алып,
сырасын ичип, аны да бел баууна такъды.
Битеу элледен жыйыл-
гъанла жашны бютюн бегирек таныдыла.
Бай, жалчыларындан бирин жиберип:
– Былай келсин ол жаш, – деп чакъыртды.
Ол, алтын суу ичирилген эки чёмюч да бел
баууна тагъылып, байны аллына барды.
Бай, аны сыфатына къарап, жалчыларындан
бирине:
– Муну терк окъуна ариу кийиндиригиз,
– деди.
– Манга бир тюрлю кийим керек тюйюлдю,
юсюмде кийимле тап ушап турадыла, –
деп, жаш чыгъып кетди.
Бай бир сёз да айталмады.
Да не болса да, ючюнчю оюн да башланды.
Бай:
– Ючюнчю оюнум чариш боллукъду, – деди.
Чаришге халкъ ингирде тебиреди. Хар
бири белги алды. Бир кюнмю барлыкъдыла,
эки кюнмю барлыкъдыла – белгисизди,
жоллары узакъды. Зыккылны уа оюн
акъылында да жокъ эди. Атын байны
халжарыны аллында тагъып, кеси къызны
отоууну аллында жамычысына аууп
жукълайды. Адамла жашха акъылларын
бурадыла.
– Нек бара болмаз, атына базына
болмазмы? – дейдиле.
Бир-эки сагъатдан къыз, отоуундан
чыгъып:
– Халкъ кетген заманда сен а нек
тураса? – деди.
– Ашыкъгъаннга Тейри ашыкъсын. Энтта
да бир жукъудан къайтып турсам да,
манга кеч болмаз, – деп къойду.
Сора кечени бир кезиуюнде, кертиси бла,
жукъудан къайтып, жалчыладан белги
алып, чаришчилени ызларындан кетди.
Чекге жетип, бир белгисин берип, экинчи
белги алды. Экинчи белги бла бек
биринчи ол келди...
Эрттенликде бай:
– Жамауат, юч оюнда да бу жаш
хорлагъанды. Энди къызымы элтирге
эркинди, – деди.
Жаш а:
– Угъай, байны къызын тутар къолайым
жокъду. Анадан ёксюзме, атам а
къарыусузду, къартды, – деди.
– Къоркъма къолай ючюн, мындан баргъан
халкъны да, элингден жыйылгъан халкъны
да къыйналмагъанлай ашырырча этерме.
– Угъай, бай бергеннге жарлыны Аллах
къаратмасын. Мен ат арыгъыма, ансы адам
арыгъы тюйюлме. Жарлы да тюйюлме. Жарлы
болсам эди, сен, не бай эсенг да, мени
жалчыларымы багъып турмаз эдинг...
– Не дейди? – деп, бай шинтигинден ёрге
турду.
Жаш а:
– Алайды. Ийнанмай эсенг, жый бери
жалчыларынгы, – деди.
Бай жалчыларын чакъыртды. Зыккыл
жалчыларыны ичинден тогъузусун да бет
сыфатларындан танып чыгъарды.
– Была мени жалчыларым болгъанларына
ийнана болмазса. Тешиндир да, сол
жауурунларына къара, мухурлары жокъ
эсе, мени жалчыларым тюйюлдюле,
мухурлары бар эсе – мени
жалчыларымдыла.
Бай кёлеклерин тешдирди. Сол жауурун
къалакъларына къарап, мухурларын
кёргенде, абызырап къалды. Зыккыл жаш а:
– Хайда, сау къалыгъыз! Байны къызы,
баймакъ болса да, юйде къалмаз. Жарлы
уа, кесине кёре, тырман эшитмезча,
элинден-жеринден бир жарлыракъ къызны
алыр да, жашар, – деп, элине тебиреди.
Ма аны бла, юйюне къайтып, бай къыз
кёллю болмай, элинден бир къызны алып,
ашап-жашап къалгъанды.
АЛЛАХБЕРДИ
Эртте-эртте озгъан заманлада, Ханбий
къаланы тёбен жанында, уллу тёбени
артында, уллу ёзенде къош салып,
къарындашла жашай эдиле.
Ала барысы да, халкъгъа чыкъмагъанча,
уста мараучула эдиле. Тамата
къарындашдан сора, къатын алгъанлары
жокъ эди. Ала, урушмай, тюйюшмей, бир
акъыллы болуп, бирге бек ариу жашау
этгендиле.
Къатын алып, бираз жашагъандан сора,
тамата къарындашлары ауруп ёлгенди.
Къатыны уа айлы болуп къалгъанды.
Бир бёлек замандан, жашлагъа
келинлерини ашагъаны кёп кёрюнюп: «Биз
муну нек ашатып турабыз, жарагъаны,
ишлегени да болмай, нек тутабыз?» – деп,
бираз дауур эте башлагъандыла. Бир кюн
а жашла, къатынны юйлеринде къоюп,
айырылып, чыгъып кетгендиле. Ала, узакъ
жолну барып, бир терен агъачны ичинде
уллу тёгерек мырыда къош салып
тохтагъандыла. Къатын а къарындашла
къоюп кетген юйде кесинлей тургъанды.
Бир бёлек замандан сора, бу айлы
къалгъан къатын жашчыкъ тапханды.
Сабийи жашчыкъ болгъанына: «Манга муну
Аллах берди!» –
деп къууаннганды, жашына да Аллахберди
атагъанды. Ол, кюнден-кюннге,
кечеден-кечеге ёсюп, уллу болгъанды.
Анасы да жашыны алай ёсгенине бек
къууана эди. Жашчыкъ, аягъы юсюне
болгъанлай, уугъа барыргъа, ушкокну
уста атаргъа юйреннгенди.
Кюн сайын, барып, къоян, башха ууакъ
жаныуарла ёлтюрюп келиучю эди. Алай бла
Аллахбердичик анасын да, кесин да зат
керекли этмей тута башлагъанды. Уллу
жаш болгъандан сора уа, анасыны не
керегин да бир бёлек заманны ичинде
къыйналмай турур кибик этип,
Аллахберди атасыны къарындашларын
излей кетгенди. Айлана-жюрюй барып,
аланы къошларына тюшгенди. Анасыны
сагъына-айта туруучусуну хайырындан,
ала аны атасыны къарындашлары
болгъанын Аллахберди сормай, сурамай
билгенди. Ата къарындашлары бла бир-эки
кюн уугъа баргъанда, ала бир ёлтюрселе,
жаш эки ёлтюрюп келиучю эди. Ол кесини
атасыны ушкогу бла атыучу эди, атасыны
къарындашлары да Аллахбердини
къарындашларындан туугъанын ол
ушкокдан таныгъан эдиле. Къарындашла:
«Аны ушкогу игиди да, ол андан уста
атады», – деп акъыл эте эдиле. Бир кюн
Аллахбердини, ушкогун да алып, анга уа
аладан бирини ушкогун берип, бек уста
мараучулары бла бирге уугъа
жибергендиле. Экиси да кюн узуну
айланнгандыла, алай агъачха киргенлей
окъуна, экиси да башха-башха кетген
эдиле. Аллахберди бла баргъан эки кийик
ёлтюрген эди. Аллахберди уа ол ала
жаратмай берген ушкок бла тёрт кийик
ёлтюрген эди. Аны кёргенде, бирси
къарындашла да, бу жашны
хорлаялмазлыкъларын толу ангылап:
– Жигитден туугъан жигит болады,
кёремисе, ол къалай жигитди? Биз аны
бизден озмаз кибик къоратыргъа
керекбиз, – деп оноулашхандыла.
Ол акъыл бла: «Жабыла-ачыла тургъан
къаяны ичинден суу ал да кел», – деп
жибергендиле. Аллахберди, бир ёре темир
челекни да алып, эки ит нёгери бла
суугъа барады. Къая ачылгъаны бла,
Аллахберди да, итле да ары секирдиле.
Анда челек бла суу алып, къая жангыдан
ачылгъанлай, жаш да, итлери да тышына
секирдиле. Атасыны къарындашлары уа:
«Энди жаш ёлген болур», – деп тура
эдиле.
Алай Аллахберди челек бла суу алып
келди. Аны кёргенде, была, жашны уллу
жигит болгъанын билип: «Биз мынга
эталлыкъ зат жокъду», – деп къойгъан
эдиле.
Алай жашны алада ашап тургъанын
сюймедиле. Аны жаш да ангылагъанды.
Аллахберди ол эрттенликге дери ким
болгъанын битеу хапарын айтмагъан эди.
Ол эрттенликде, кетер мурат алып,
ушкогун да инбашына атып:
– Да мен багъалы кёрген атамы
къарындашлары, сиз атып кетгенликге,
мени анам да не ачдан, не жаланнгачдан
ёлмегенди, бир да сизден эсе иги
жашайды. Мен эки кюн юйюгюзде
тургъанлыкъгъа, аллай бир мудах нек
болдугъуз? Ай, аман къарындашла, мен
сизни бир кёрейим, бир билейим, таныйым
деп келген эдим ансы, аш, харекет, мал
тилей келмеген эдим. Сиз а, манга бир
уллу жауугъузгъа этгенлей, ёлтюрюрге,
къоратыргъа кюрешгенсиз, аллай бир эте
да къыйналмай, бир окъ къорар эди, уруп
къойсагъыз эди уа... Мен – сизни кёрюрге
излеп айланнган, телиме. Сиз сюйсегиз
эди, къарындашыгъызны айлы къатынын
кесинлей ёзенде атып да кетмез эдигиз.
Сизни не этеригигизни да таныдым,
билдим, – деп, алагъа жарагъаныча айып
этди. Сора: – Сау къалыгъыз, биз ёлсек,
сиз да эшитирсиз, сиз ёлсегиз, биз да
эшитирбиз, – деп, жолуна кетгенди.
Аллахбердини юйге къайтыр жолу узакъ
эди. Ол, бара-бара, бир уллу тенгизни
жагъасында тохтагъанды. Ол тенгизни
ортасында, айрыкамда, бир жарлыла
тутулуп тура эдиле. Ала эртте, къачан
эсе да бир кюн, ары ётдюрюлюп, анда
жашай эдиле. Алагъа эки айдан бир
ийиучю эдиле. Ёзге кюн ары барыр къарыу
жокъ эди. Нек дегенде ол айрыкамгъа
жете баргъанлай, неден болгъаны
билинмей, суу жарылып, кемеле адамлары
бла суу тюбюне кете эдиле.
Айрыкамгъа ётерге, анда адамлагъа
азыкъ берирге деп, бу жол кеме тенгизге
чыкъгъанда, Аллахберди да анга минеди.
Келе келип, кеме энди айрыкамгъа жетеди
дегенде, суу тюбюнден бармагъында
жюзюгю бла бир къол кемени жаны бла
ёрге чыгъып тебирейди. Олсагъат суу эки
жарылып, кеме батып башлайды. Алайынлай
Аллахберди ол бармакъда жылтырагъан
алтын жюзюкню, сермеп, къолуна алады. Ол
да жюзюкню алгъаны бла, суу да шошайып,
кемени батханы да тохтайды. Ол эки
айдан бир кереден сора барыргъа амал
болмай тургъан айрыкамгъа жол бош
болады.
Ала, кеме бла айрыкамгъа барып, анда
ётерге амал тапмай тургъан адамлагъа
аш, кийим элтип, кийиндирип, ашатып,
барысын да алып, элге келген эдиле. Ол
элде да Аллахбердини, аллай уллу
ахшылыкъ этгени ючюн, аягъын жерге
жетдирмегенча тута эдиле. Аллахберди,
анда бир ай жашагъандан сора, жолуна
атланады. Кетип бара, бир уллу бийик
къалагъа тюбейди. Ол анга ёрлей да бара,
мине да бара, – асыры бийикге
чыкъгъандан, арыгъан да этип, къаланы,
эки этип, жартысында тохтайды. Алайда
солуп, дагъыда тебиреп, къаланы бек
башына жетеди. Башына чыгъып, бек бийик
бёлюмюнде эшикни жеписинден къарап,
стол юсюнде тылпыулары чыгъа тургъан
юч пиала чай кёрдю. Кёп да бармай, ол
столгъа юч кёгюрчюн учуп келдиле. Ючюсю
да, кёгюрчюн къапларындан чыгъып, юч
ариу къыз болдула, сора, чай да иче,
хапар айтып башладыла. Жаш да хапарны
эшитирге къулагъын эшикге салды.
Хапарны бек алгъа таматаракъ къыз
айтып башлады:
– Мен сууну сакълаучу эдим, ол суугъа
бир адам жибермеучю эдим да, бир жол а
бир жаш ол мен сакълаучу суудан алып
келе тургъанлай, ёрге жанындан ёртен
болуп, жанып, юсюне ургъанлай, ол а,
къолунда темир челегин мени таба тутуп,
мени бир алтын жумуртхам болуучу эди
да, ол да ол жашны челегине тюшген эди
да, аны да алып кетген эди. Мен дуниямда
андан жигит адамгъа тюбемегенме. Ол
болмаса, ол суудан бир адам алалмаучу
эди. Ол а сууну да, жумуртханы да алып
кетген эди, – деп хапарлады.
Сёз ортанчыгъа жетди да:
– Бир элде бир ханны жашы ёлген эди. Мен
ол къабырны сакълагъанны да хар кече
сайын уруп, кюл-кёмюр этип, сора дагъыда
къабырны да къабыр сыфатлы этип, адамны
да сау этип кетип къалыучу эдим. Ма бир
жол а, къабырны уруп, тюбюн башына
айландырып, сакълагъан адамны урургъа
тебирегенлей, ол а, эки бууунумдан да
тутуп, эки къолумдан да эки токъмагъымы
сыйыргъан эди, – деп, ол да кеси хапарын
айтды.
Сёз кичи къызгъа жетеди.
– Мен а бир айрыкамны сакълаучу эдим.
Кесим сюймесем, не ары, не бери адам,
кеме иймей туруучу эдим. Бир жол а, мен
да, сууну эки жарып, кемени суугъа
батдырып тебирегенимлей, бир жаш
бармагъымдан алтын жюзюгюмю тартып
алгъан эди. Мен андан къарыулу, андан
жигит адам кёрмегенме, андан сора мен
ол жерни къойдум, – деп тауусду ол кичи
къыз да сёзюн.
Ючюсю да алай айтып тохтагъанлай, жаш,
алтын жумуртханы, эки темир токъмакъны,
алтын жюзюкню да алып, отоугъа кирип,
барын да столгъа салды. Къызла уллу
сейирге къалдыла, жашха да чай ичирип,
хапарын айтдырдыла. Ала айтхан жигит
жаш ол болгъанын билип, къызла
къууандыла. Жаш а аладан бек ариуун
къатыннга алып, экисин эгеч этип, къарт
анасын да къалагъа келтирип, ашап-жашап
къалдыла. Ма бюгюн да, бюгече да
Аллахберди, юйдегили, юйюрлю хан болуп,
кенг ёзенни туурасында, Ханбий къаланы
бек башында жашайды.
КЪАРЫНДАШЛА
Эртте-эртте бир киши бла бир къатын
жашап болгъандыла. Аланы жангыз бир
жашлары бар эди. Анга юч-тёрт жыл
толгъанда, атасы ёлюп, анасы бла
къалады.
Заман да бара, бу жаш, ёсюп, уллу болады.
Быланы къатларында уа бир хан
жашагъанды. Аны къызы бар эди. Бир жол
жаш, сагъыш эте кетип, анасына:
– Манга ханны къызын алсанг а, анам, –
дегенди.
Жашны анасы – къуртха, салып, ханнга
баргъанды.
– Этерге айтсанг эди, мен сенден бир
зат тилерик эдим, – дегенди.
Хан да, «болсун» деп, ант этгенди.
– Хыликкя да этерсе, алай къызынгы
жашыма бер деп тилей келгенме, –
дегенди.
Хан, ачыуланып:
– Да, Аллахдан аман тап, антыма уа
ёлмем, – дегенни айтып, къызы да сюймей
тургъанлай, аны къуртха къатынны
жашына бергенди.
Бир кюн, жаш отуннга кетгенлей, къыз,
кеси жангыз къалып, эрттенден башлап,
жаш келгинчи, уру къазып тургъанды. Аны
ичин суудан толтургъанды, юсюн кийиз
бла жапханды, кийизни юсюне жастыкъ
салгъанды.
Бир заманда жаш, отундан арып келип,
жастыкъгъа олтуруп:
– Ышымларымы тарт, – деп, аягъын
къызгъа узатханды.
Къыз тартханы сайын, жаш энишге бата
баргъанды. Жаш, аны эслеп, жастыкъны
алып къарагъанды да, ол ишни билип,
уруп, къызны ёлтюргенди. Сора баргъанды
да, болгъан затны анасына айтханды.
Жаш да, анасы да, бири жел, экинчиси
жауун болуп, бара баргъандыла да, бир
жерде тохтагъандыла. Тёгерекге къарап,
жаш бир тютюн чыкъгъан кёргенди да,
анасын алайда къоюп, ары атланнганды.
Ол да ол тютюню чыкъгъан юйге
жетгенлей, андан бир эмеген чыкъгъанды.
Жаш сермегенди да, аны ёлтюргенди.
Дагъыда бири чыкъгъанды. Жаш аны да
ёлтюргенди. Эм ахырында дагъыда бири
чыкъгъанды да, жаш аны, жарты-къурту
ёлтюрюп, эшик артына басдыргъанды.
Сора, юйге кирип, отда къайнай тургъан
къазандан адам этлени къотарып,
къазанны ариу жуугъанды. Ызы бла уа,
чыгъа барып, кийик ёлтюрюп келгенди да,
отха асып, юйню да жарашдырып, анасын
алып келгенди. Экиси да жашай
тургъандыла.
Бир жолда жаш уугъа кетгенди. Анасы, юй
тюбюн сыйпай келип, эшик артына
жетгенлей, «ох!» деген таууш эшитгенди
да:
– Кимди ол? – деп соргъанды.
Дагъыда «ох!» деген таууш чыкъгъанды.
Къатын дагъыда соргъанды.
– Ох! Мени мындан чыгъарсанг, атанг
болур эдим, – деген таууш чыкъгъанды.
– Атам болгъанда – ёлге эдинг! –
дегенди къатын.
– Къарындашынг болурма, чыгъар мени
мындан!
– Къарындашым болгъанда, тас болгъа
эдинг!
– Эринг болурма, чыгъар мени!
– Къалай чыгъарайым, не бла? – деп
соргъанды къатын.
– Ол кюбюрню ичинде къама барды, аны
былайгъа чанчсанг, сау болуп, кесим
чыгъарма, – дегенди эмеген.
Къатын ол халда этгенди. Эмеген, сау
болуп, тышына чыкъгъанды. Алай бла бир
талай заманны ичинде ючюсю жашай
келгендиле. Жаш уугъа кетсе, эмеген да
къатын бла тура, жаш келсе, бугъа да
къала тургъандыла. Алай бла къатын айлы
болгъанды. Жашы уудан къайтханы сайын,
анасы:
– Мен жашыма къор болайым, мени кийик
этден семиртгенди, – дей эди.
Заманы жетген къатын сабий табып, аны
жашы уудан келиучю жолгъа салгъанды.
Жаш, ол сабийчикни кёрюп, юйге алып
келгенди да:
– Мынга ёшюн салсанг, мен санга
харамма, кийик сютю бла жалчыт, – деп,
анасына бергенди.
Жашчыкъ, кийик сют бла багъыла,
юч-тёртжыллыкъ болады. Бир жол къатын
ол эмегеннге:
– Энди экибизни жашыбыз да барды, уллу
жашны къалай жояйыкъ? Билсе, бизге хата
этер, – дегенди.
Эмеген да къатыннга:
– Ол келирге, эки хычин эт, аны хычинине
эмеген жау сал, бизни хычиннге кийик
жау сал, – дегенди.
Къатын, ол айтханча этип, хычинлени
отха кёмгенди. Аланы айтханларын гитче
жашчыкъ эшитип тургъанды. Эмеген да,
къатын да эшикге чыкъгъанлай, от
жагъагъа чабып барып, эки хычинни да
жерлерин алышындырып кёмгенди. Абадан
жаш, кийик да ёлтюрюп, уудан къайтханды.
Жашны аллына хычин салгъандыла. Ала ол
жашчыкъны этген хыйласын билмей эдиле.
Жаш, ырахат ашап, эшикге чыкъды, ала
бирси хычинни бир жанына быргъадыла.
Къатын а эмегеннге:
– Муну бла да ёлтюралмадыкъ, энди не
амал? – дегенди.
– Ол кийик этле алып келгенлей, мен
эшик башындан, таш болуп, юсюне тюшюп
эзерме, – дегенди эмеген.
Жашчыкъ аны да эшитип тургъанды. Жаш
уудан этле кётюрюп келе тургъанлай,
жашчыкъ:
– Мени да къоюнунга ал, – деп
тилегенди.
Аны да къоюнуна алып, юйге киргенди.
Эмеген кеси жашын ёлтюрюрге болалмады,
аны бла да ишлери бармады. Эмеген
ючюнчю амал айтды:
– Ол суу боюнуна суу алыргъа
баргъанлай, мен, къара булут болуп
басарма да, ёлтюрюрме, – дегенди.
Жашчыкъ, эшитип туруп, биргесине суу
боюнуна баргъанды. Булутну кёргенлей,
жашны боюнуна миннгенди. Ол жол да
болмадыла. Къатын эмегеннге айтханды:
– Аны бла да болмады, биягъы сен бир
мадар эт.
Эмеген айтханды:
– Энди мен амалымы тауусханма. Ол
келгенлей, мен: «Атышмы, тутушму?!» –
деп чыгъарма ансы, ёзге къарыу
къалмагъанды. Сен а бюгюн бир тар
сахтиян чарыкъла да, тар быстырла да эт
да: «Жашым, жаланнгачдан ёлесе да», –
деп, аланы анга кийдир. Сора, тутушуп
башлагъанлай окъуна, сен къара кюбюрде
тарыдан ал да, аякъ тюплерине сеп. Сора
мен: «Ай, аман къатын, гиданы бер!» – деп
къычыргъанлай, сен гиданы манга
чапдырырса, ол, учхалап,
тобукъланнганлай, уруп, башын
кетерирме, – дегенди.
Жашчыкъ ол хапарны да, тынгылап, эшитип
тургъанды. «Энди мен анга къалай
болушайым?» – деп сагъыш этгенди.
Жаш кире келгенлей, анасы, эмеген
айтханча этип, тар быстырланы
кийдиргенди, сора эмеген, секирип,
аллына чыгъып:
– Атышмы, тутушму? – дегенди.
– Атышхан къатынла этедиле, тутуш! –
дегенди жаш.
Бир бирге илинишип тутуша
тебирегендиле да, эмегенни жаш онглап
тебирегенди. Сора эмеген къатыннга:
– Ай, аман къатын! – деп къычыргъанды.
Къатын, алып келип, жашны аякъ тюбюне
тары сепгенди. Олсагъатдан жаш,
учхалап, эмегенни тюбюне тюшгенди. Сора
эмеген къатыннга:
– Ай, аман къатын, гиданы келтир! –
дегенди.
Жашчыкъ:
– Мен келтирейим! – деп, гиданы алып
келип: – Уй, эмеген, башынгы бир жанына
тут! – деп, эрлай, уруп, эмегенни башын
юздюргенди.
Тамата жаш анасыны ол ишлерин билгенди,
алай бла эки жаш да, къатын да жашап
тургъандыла. Къатын да ахтынып жиляса,
ол жаш да:
– Ой, къоркъма, анам, санга эр
тапмайбызмы... – дей тургъандыла.
Бир кюн, жаш да уугъа кетип, жашчыкъ да,
къатын да юйде къалгъандыла.
Жашчыкъ, анасындан тилеп, юй алларында
уллу жарны башында къыллауча
ишлегенди.
– Мен уча билмейме, къалай учарыгъымы
сен учуп кёргюзт манга, –
деп, жилягъанды.
Жашчыкъ къадалгъандан сора, анасы
къыллаучагъа минип учханды. Жашчыкъ,
къызыуландыра кетип, анасын, жардан
атып, ичин жайгъанды. Сора, юйге келип,
от жагъада отну да ёчюлтюп, кёзлерине
да жилямукъла сюртюп, кесин жилягъанча
сундуруп, къарындашыны келирин
сакълагъанды.
Къарындашы кийик этни да кётюрюп
келгенди. Жашчыкъгъа айланып:
– Отну да ёчюлтюп, кесинг да былай
мудах болуп нек тураса? Анам да
къайдады? – деп соргъанды.
Жашчыкъ, жилямсырап:
– Къыллауча этеме деп, жардан кетип
ёлгенди, – дегенди.
Жаш уллу къайгъы этмей къойгъанды.
Сора жашчыкъ, жапсарылып, болгъан
хапарын айтханды. Къарындашын не
палахладан къутултханын да санап
бергенди.
Ол затланы эшитип, жаш сейирге
къалгъанды, гитче къарындашчыгъын
бютюнда бек сюйгенди. Экиси да бирге
жашай, кичи жашчыкъ юйлени сакълай,
абадан жаш уугъа бара, кийик атып келсе,
биширип ашай тургъандыла. Заман бара,
кичи жаш, ёсюп, уллу болады. Бир жол а
абадан жаш:
– Быстыр жууар, аш этер адамыбыз жокъ,
кирден чирийбиз, бир адам мадар
этмесек, – деп, сёзюн башлайды. Сора: –
Мен бир чыгъып келейим. Садакъ огъумдан
къан тамса, мени излерсе, сют тамса уа,
мында ырахат тур, – деп, садакъ огъун
къаягъа уруп, кетеди.
Бу жаш бара баргъанды да, кёкге гаккы
салып, марап, аны ата тургъан адамлагъа
тюбегенди.
«Гаккыны ким атып урса да, хан къызын
анга берликди», – дегенлерин да
эшитгенди. Жаш гаккыны атаргъа
тебирегенди. Аны кёргенле да:
– Ай, харип, сен кесинги ёлтюртюргеми
сюесе? – дегендиле. Сора, хыликкя этип:
«Бу уа не да этер!» – дерге
къалгъандыла.
Ол а садагъын иги тартып атханды да,
гаккыны ургъанды. Xанны къызын да
алгъанды. Къатынын да анда юйде къоюп,
жолуна тебирегенди. Арлакъ баргъанлай,
кёкге кюзгюню салып ата тургъанланы
кёргенди. Адамла анда да кюлгендиле
анга. Ата кетип, кезиу бу жашха
жетгенди. Жаш а, биягъыча, атып, уруп,
кюзгюню муру-чуру этгенди. Ол ханны
къызын да алгъанды.
Сора жаш:
– Бу дуппурланы былай жарытхан не
затды? – деп, къатынына соргъанды.
– Ол къырым ханны къызы Акъбилекни
жарыгъыды, – деп, къатыны жууап
этгенди.
– Ол къайда жашайды?
– Аланы арбазлары бу элден окъуна уллу
болур. Бахчаларында битмеген кёгет а
жокъду. Сен, ол бахча ичи бла озуп бара,
кёгетледен къапмай озсанг, къыз, эки
You have read 1 text from Karachay-Balkar literature.
Next - Къарачай-малкъар халкъ жомакъла - 1 тому - 20