Latin

Назмула, Балладала, Хапарла - 08

Total number of words is 3825
Total number of unique words is 1778
35.2 of words are in the 2000 most common words
49.3 of words are in the 5000 most common words
58.3 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
- Сени атынг бармыды?
- Огъай, атамы барды, ючмю-тёртмю,
атлары. Бир ариу хайыуанла!
- Хым... Паспортунгда не джазылгъанды,
дейсе?
- Паспортумда?.. Джолда тохтатыб,
танышыргъа излеген джашла бла сёлеше
турма, деб джазылгъанды.
* * *
- Акъыз, кюзгюнг адамны не эриши этеди.
- Анда кёрюннгенден ариума, дебми
тураса?!
- Мен джарлы, андан такъыл болурма?
Кёлюме чабдыраса!
- Эрши кёргюзте да болур, хариб, ол да
биз джашагъанлы джашайды.
* * *
- Алай ушагъыусузла къалай кюлесе? Ат
кишнегенча. Бир кесек эсгер кесинги.
- Иги кюлсем... ха-ха-ха... бир иги затны
джутханча болама... ха-ха-ха...
- Да, табды да сени чотунг! Хайда, кюл да,
джукъ ашама да, бир иги затны джутханча
бол да тур, сора. "Арыгъан къош чамчы
болур",- деб аны ючюн айтхан болурла...
* * *
- Къайдан келесе, акъыз?
- Ах, джюрегим джарылыб ёлгенме! Аллах
ючюн, заманынг бар эсе, хапарымы
айтайым да, сен да джарыл да бир ёл, шо...
- Да, къайдам, мен а ёлюрге деб, келе уа
турмай эдим...
* * *
- Къалай кёрдюнг хапарымы? 0къуб
чыгъалдынгмы?
- Окъуб а чыкъдым.
- Сора уа?
- Сора... Айтырыкъ хапарынг, къагъытха
тюшмей, башынгда къалыб кетгенди да...
* * *
- Аллах, Аллах… 0л адамда бир къара кюч,
бир къарыу барды, юйюнгю кёлтюрюб
кетерикди.
- Иги да дейсе, мыйысына бериллик да,
билеклерине къошулгъанды да, къарыулу
тели болгъанды.
* * *
- Тузланнган чабакъ - джаным-тиним!
- Тузланмагъан иги тюлмюдю?
- Тузланнган чабакъ къаллай закускады!
Ол джазыкъгъа аламат тым болады да!
* * *
- Халкъым ючюн боза аякъны кёлтюре, ма
менича джашлары кёб болсунла, деб
тилейме. Амин!
- Сый бла махтау - бизге, бери!
Махтанчакълыкъ - бизден кери…
Болсунла! Амин!
* * *
- Билемисе, не сагъыш этеме?
- Айтсанг, билдим да къойдум.
- Кесин, мияла къашыкъча, тутхан бир иги
къыз, башыма иш этеме деб, не адебни, не
намысны, не адамлыкъны истемеген бир
алтыхыргъа барыб къалса, шо, андан
джарлы болурму?
- Аллай джарлыла кёбдюле.
- Мудалифле кёбдюле, дейсе.
- Хоу, хар алтыхыр бирер тюрлю насыбсыз
этеди ансы...
* * *
- Джаш заманынгда тойгъа-оюннга иги
болгъан хапарынг барды, акка, энди
къобуз согъулгъан эшитсенг, сансыз
къалыбмы кетесе, огъесе...
- Джаш кёзюуюмде, тартыу согъулса,
санларым да, джюрегим да ойнай эдиле.
- Энди уа?
- Энди... бу гяур бутла къоймайдыла, ансы,
джюрегиме биягъынлай вошемначтды.
- Бутларынга - сексан сегиз, джюрегинге -
онсегиз, дейсе.
- Ант этдир, алайды.
* * *
- Акъыз, сабий кесибизча билмейди, орус
сёзле бла эркелет. Сени не айтханынгы
ангыламайды ол.
- Ариу ангылайды. Кёрмеймисе аны ол
ышаргъанчыгъын! Сёзлени
ангыламагъанлыкъгъа, эркелете
тургъанымы сезиб турады.
- Къуджурса сен, сездире турмай, ол
ангылагъан тилде айтыб къоймаймыса?
- Сау къаллыкъ, мен сабийни башха тилде
эркелете билмейме.
- Энди орусча билмейме, деб къояргъа
айланаса.
- Аламат билеме! Алай а джюрекден
чыкъгъан сёзлени, ана тилимде айтыргъа
сюеме, не дауунг барды?
* * *
- Керек эсе, Бушлай меннге бир ачхачыкъ
бер.
- Керек тюл эсе уа?
- Керек тюл эсе, да бер.
- Сеннге керек болгъаны ючюн?
- Хо.
* * *
- Тиширыугъа бир юч-тёрт сабийден сора,
азау тиш чыгъа башлайды. Ол эм ахыр, эм
аман тишди. Бир къауумланыкъы уа тамам
уллу болуб кетеди...
- Бусагъатда сора аллай тишни
анда-санда бир тиширыуда кёрлюксе.
- Нек?
- Эндигиле юч-тёрт сабий табаргъа
эриннген этедиле. Сен, кесинг да
сезмегенлей, бурундан хапар айта
тураса.

* * *
- Ой, башда болмаса, джокъ кёре эдим...
- Хо, хо. Башны аякъла джюрютмейдиле,
акъыл джюрютеди.
- Ол айтханынг а тюздю, тейри.
- Аны ючюн чыкъгъан болур ол эм мийикге,
не-е?
* * *
- Ий, ненча келсем, башына иш тюшгенча,
бу радиочугъунг сёлешиб турады.
Башынгы аурутмаймыды? Ары тыя тур.
- Тёрт къабыргъагъа къараб къалай
турайым? Мени бла ушакъ этмегенлигине,
юйде адам ауаз эшитилиб турса,
джюрегиме себеб болады.
- Кесиме нёгер этиб турамамы, дейсе?
- Хоу, джангызлыгъымы ачыуун аны бла
сындырама.
* * *
- Ана тилибизде, орус тилдеча, "мужской,
женский, средний" деб нек джокъду,
билемисе?
- Къайдан билликме? Билмейме.
- Мен сагъыш этген бла, Аллахха айланыб,
тилек тилеген кёзюуюнгде, терс айтыб
иймез ючюн, бизни ата-бабаларыбыз
"женский, мужской род" деб кюрешмей
къойгъандыла.
- Тоба-асто!
* * *
- Билмей тургъанлайыма, кюзгюде кесиме
тюртюлюб къалсам, джюрегим бир бек аз
болады.
- Нек, акъыз?
- Бир бек къарт болгъанма - бир эришиме...
- Сен кесинг кесингден алай болгъан,
сагъыш эт, сени хаман кёрюб
тургъанлагъа къалайды!
- Хо, хариблеге.
- Ха-ха-ха…
* * *
- Табсам, сютбашычыкъ джаларыкъ эдим!
- Блямукъчукъ да ичерик болур эдинг,
мыстычыкъ джарашдырыб?
- Огъай! Блямукъ ичерик тюл эдим.
С-ю-т-б-а-ш-ы! Кеси да иги! Аты да иги!
Блямукъ! Кеси да - аман, аты да - аман!
- Огъай, тоба! Мен а таб джарашхан,
прушчугъу, айранчыгъы да дженгнген
мысты блямукъчукъну "хуб" деб
уртлаб,"лыкъ" деб джутуб, аламат ичерик
эдим...
* * *
- Ахырсы, Чарахмат бир гуждар адамды.
Алай гырхы болургъа неге керекди?
- Мен, сеннге къошулуб, аны сёзюн
этеллик тюлме. Ол мени хурджунумда
ачхамча, аллай бир адамымды.
- Алай дегенинг?
- Керек кюн, хазыр ачханг джарагъанча,
керти кюнюмде алай джарайды. Ауузу бла
ачыта эсе да, къолу бла, иши бла
ачытырыкъ тюлдю.
- Ой, мени сёз бла ачытма, ансы
эртденбла тагъыб, ингирде ийиб да тур!
* * *
- Къара, къара! Мыкалай къыз келеди.
Джангы келинни аллына сюелигиз!
Кёргюмчю бермесе, келинчикни
кёргюзмегиз!
- Берейим, берейим. Кесин да къызлагъа
бермейим да, сеннге берейим. Ма!
- Джангыз сомнуму узатаса!? Джангы
келинни алай учузму кёрлюксе?!
- Мыкалайны заманында, иги джаш, бу бир
сом тюл эди, он сом эди! Келинчикни уа,
учуз нек кёреме? Къалай кёргюзтсе, алай
кёрлюкме!..
* * *
- Сени джылатхан неди? Айт, ичинги бир
бошла! Мен болушур зат бар эсе уа.
- Къой, сени джанынгы да къыйнаб не
этеме?
- Джаным къыйналса, мен да джыларма…
Къолджаулугъум барды джыламукъларымы
сюртерге.
- Къолджаулукъ бла бетингден сюртюрсе,
джюрегингден не бла сюртгюн аланы?
* * *
- Ий, юч-тёрт эркишини араларына кириб,
ауузунга къаратыб, неле сёлешесе?
- Аталарын-аналарын къыздыра турама!
- Нек, акъыз?
- Аман къатынлача, сёз эта тура эдиле...
- Бу къатынлагъа эркиши болуб турама, де
сора.
- ?!
* * *
- Ий, меннге бир эркиши бла бир чёгюч
керек эдиле.
- Не этериксе?
- Къабыргъагъа чюй урдурлукъ эдим.
- Хы-ы, мен а экиси бирге нек керек
болдула, дегенме да...
* * *
- Чагъыб акъгъан терек кибик, ах, мен
джарлы, къараб къарагъынчын, "биз джаш
заманда..." деб сёлеширлей болдукъ да
къалдыкъ...
- Къалай излей эдинг да?
- Къайдам, джашаудан юлюшюбюзню
алмагъанлай, былай, кърау ургъан
каскалача, болуб къалыргъамы керек
эдик?!
- Кет, аны кишиге эшитдирме... Къарай
турмагъа эдинг да, алгъа эдинг, нени
аллыкъ эсенг да...
* * *
- Къой джазыкъны. Анга джукъ къалай
айтаса?
- Къоймай, къайры элтеме аны?! Тура шойду
да тургъан джеринде!
* * *
- Къызла, Бияккуну башында беш тюгю бар
эди, он тюгюн джыртыб келеме.
- Бизге кёргюзюучю мыйыкъларынгы анга
да кёргюздюммю, дейсе. 0л эркиши эди,
анга кёргюзмесенг керек эди.
- Андан къуру мен къалайым! Алмаз мени
джашына. Алибек бла текелей болгъанбыз.
- Алибек къайсынг, теке къайсынг
болдугъуз эке?!
* * *
- Джарлы адамланы кёрюб болмайма.
- Аллахдан къоркъмай, алай къалай
айтаса, акъыз?!
- Ишлер, урунур керекли кесине,
юйдегисине да джарлылыкъ джетдирген
эринчеклени не ючюн сюерге керекме.
Эринчекле боладыла саламкъушла!
- Джарлылыкъ къуру эринчекликден
туумайды...
- Тири, ишни сюйген, ишден къоркъмагъан
бир адамны джарлы болуб кёрлюк тюлсе.
Уллу рысхы этелмегенликге, ол кишиге
къолун созарыкъ тюлдю.
- Бир да къурумаса да, къабар гырджынын
кеси табарыкъды, дейсе.
-Дейме, дейме!
* * *
- Тюнене Къалагоша Кунусну: "Къарны
къууансын да, тобугъу къууанмасын",- деб
бир ачыла къаргъады.
- Алай айтхан неди? Не айтханлыгъы эди?
- Алкъын туумагъан сабийчигин къаргъай
эди - сылтаулуду да Кунус. Ды-ды-ды-ды...
Аллахдан къоркъмай, къарны болгъан
къатынны уа къалай къаргъай эди
асылсыз?!
- Бизге Мухаммат файгъамбар, Аллахны
саламы анга, бош айтхан болмаз:
"Тиширыула, садакъа чачханлай, Аллахдан
кечмеклик тилегенлей туругъуз хаман -
асламысына сизни джаханим отда
кёреме... Кёб къаргъыш айтасыз, эт
адамларыгъызгъа разы бола билмейсиз",-
деб.
- Ах, мен джарлы...
* * *
- Сюймеклик. Сюймеклик. Сюймеклик…
Бир-бирине ушамагъан юч магъана!
- Не юч магъана санайса? Сюймеклик
сюймекликди.
- Сюймекликни юч магъанасын да ангылар
ючюн, мыйы бла мыйыкъладан сора да,
джюрек керекди!
* * *
- Сен баргъан джол бла барама, дедим да,
ёз джолуму тас этдим.
- Ёз джолу болмагъанны тартады биреу
джол кесине, мени алдарыкъ эсенг да,
кеси кесинги алдама, шохум.

* * *
- Джашауумда чырт магъана кёрмейме...
- Бош айтаса алай. Сен тикген чепкенлени
кийиб, ненча тиширыу ариу, алай эсе,
кёлю джарыкъ болуб айланады!
- Ол ариулукъ бир кесек заманчыкъгъады -
кийим дженгил эски болады.
- Сен джашаугъа ариулукъ къошаса! 0л
магъана болмай неди?! Хар адам, кесине
джан аурутуб, джангы юй ишлесе, ариу эл
къуралады. Хар адам, кеси ючюн деб,
арбазында терекле орнатса, эл
тереклеге бёленеди… Ариу эл! Ариу
адамла. Ол магъана болмай неди!
* * *
- Ким болса да къатымда учхара, ётюрюк
сёзлени айтыб сёлешсе, уялгъандан
кесиме орун табмай къалама.
- Биреуню тели сёзю ючюн, сен уялыргъа
нек керексе! Кеси уялсын.
- Уяллыкъ болса...
- Хо, хо! Бет болмаса, уят къайдан
боллукъду: "Булут кёкге джарашыу, уят
бетге джарашыу".
* * *
- Кёлюмдегин айтсам, ушатмазлыкъларын
ангылагъанымда, алагъа табыча сёлешиб
келеме.
- Кесинги тюз этгеннге санаймыса?
- Тюз этгеннге санасам, сеннге тюзюн
айтырыкъ тюл эдим. Терсни джагъы
болмайды деб тура эдим, кесим анга
джакъ болуб келеме.
- Да, барын да ангылай эсенг...
- Ала менден тюзюн сормай эдиле,
ангылаймыса? Тюзюн ала кеслери да биле
эдиле!
- Аперим, аперим.
* * *
- Тюнене Тотайны айтыб баргъанын
эшитмей эдинг.
- Не дей эди?
- Ляккуладан былай чыкъгъанлайыкъгъа,
къулагъыма: "Тилим бла тишими ортасына
эт тиймегенлей, кетиб барама",- деб
шыбырдайды.
- Адамны къыйынлыгъында-къууанчында
кеслерине артыкъ эс бёлдюрюрге излеген
къонакъла, ала ол юйню джауудула. Хо, эт
ашаб, артыкъ къуйрукъ саллыкъ болур
эди. Аллай бир миллетни къайсы бирине
эт юлюш джетдириб къолларындан келлик
эди?
- Аны айтмаймыса! Адамны быллай кюнюнде
келдинг эсенг, меннге алай этмедиле
деб, кёлкъалдыла къурма да, бир
джанындан билек болургъа кюреш, дедим,
алай а билесе да Тотайны...
* * *
- Сен бетсиз, бизни алдаргъа излеб,
бизни кёзюбюзге къум къуюб, кесинги
бетинге къазан къара джагъыб...
- Сизни кёзюгюзге къум къуйгъан эдим
эсе, бетиме къазан къара джакъгъанымы
къалай кёралдыгъыз да!?
* * *
- Токулары ол иги келинчиклерин къыстаб
ийгенлерин эшитгенмисе?
- Къыстагъа эдиле да, кеслери саугъагъа
берген алтынларын да сыйырыб, алай
ашыргъандыла.
- "Насыбынгы теблегенибиз азды, рысхы
тюк да къоймайыкъ юсюнгде", - дебми
этгендиле алай, асылсызла?
- О къой, ол иги тиширыучукъну насыбы
Токуну уллукъарын джашы эсе, аллай
насыб болмай огъуна къалсын. Аллайдан
башын алгъан насыбсыз тюлдю, тамам да
насыблыды.
- Огъай да, джаш адамчыкъны, чагъа
тургъан терекни кесгенча, джашауун да
бузуб, дагъыда къулагъындан сыргъасын,
бармагъындан джюзюгюн ала
тургъанлагъа къара...
* * *
- Ий, Джууарият джангыз джанына аллай
бир рысхыны не этерикди?! Анасыны,
эгечини тюблерин да джыйгъанды, кишиге
джетдирмей. Дагъыда, не юсюне бир
джарагъан кийим киймейди, не къарнына
бир татымлы хант этиб ашамайды.
Дуниягъа уа сукъланыб ёледи.
- Сен аны сёзюн этерик тюл эдинг алай,
аны ким болгъанын билсенг.
- Огъай, алай джутлукъ тараб тургъанына
джазыкъсыныб сёлешеме. Башхалагъа
бермесин, бар рысхысындан, ариу ашаб,
ариу джашай билсе уа, дейме.
- Ол Аллах азаб берген къауумданды. Анга
Аллах рысхы бла бирге джутлукъну да
бергенди да, джюреги ачды, кёзю
тоймайды. Анга садакъа тыйыншлыды, сен
а аны сёзюн этесе...
* * *
- Ахырсы, эндиги джашланы "Орайданы"
тарта билмегенлери бир аманды.
- Не айтаса, "Орайданы" аты къалгъанды,
кесин ёлтюрюб бошай кетгендиле. Анасын
излей ёкюрген бузоуча, бир къуджурла
къычырадыла. Юренейим, деб, бири айтса
уа.
- Эшта-эшта, чагъырдан ичиб, юч-тёрт
болуб, тамакъларын бошлаб, бир
ёкюрселе, борчларындан чыкъдыла. Ау
джаулукъну тюбюндеги да хариб,
къулакъларын джабар кюню да болмай...
- Аны айтсанг а: биз джаш заманда джашла
"Орайда" тартсала, бизни къой, къарт
къатынланы да эрге барырлары келе эди,
бир Аллах.
* * *
- Келин аламан хапарыгъыз бла не болуб
турасыз?
- Аракъыны, малны хазыр этгенбиз...
- Келинлик а?
- Келинликле бир эки-юч да бардыла, джаш
кеси къайсыда тохтарыкъ эсе да.
- Хы-да, аракъыгъыз хазыр эсе, келинлик
табылыр.
* * *
- Акъыз, бусагъатда къызла бир учуз
болгъандыла.
- Нек айтаса алай?
- Хочалары тюнене бир аламат затчыкъны
келтиргендиле. Бирсикюн танышыб,
тюнене «хо» этдириб, бюгюн алыб келиб
къалгъандыла.
- Да керти да затчыкъ болур, ансы керти
къыз бир кесек ызындан айландырыр эди.
* * *
- Чыртда кесинге аман айтыучу болма.
- Не, сыйым тюшюбмю къаллыкъды?
- Кеси кесини кемчилигин джашырмай
сёлешген буруннгуланы шартлары
болгъанды, ол аланы ишленмекликлерине,
халилерине келишген шарт болгъанды.
Бусагъатда кесинге бир учхара сёз
айтханлай, "огъай" деб, сени кёлюнгю
джазарыкъ тюлдюле, "хо, тюз айтаса, сен
телисыманса", деб хыликке этиб
башларыкъдыла.
- Къайсы заманда, къаллай адамланы
арасында джашагъанынгы эсгергенлей
тур, дейсе. Бизники - кеси кесибизни
махтауду!
- Насыбынг тутса, ауузунга къаратыб,
кесинги юсюнгден аман - иги да айтмазса.
* * *
- Уллу-гитче ишде да, тюз джолдан
чыкъмай, тюзю бла барыб тургъанланы
кёрюб болмайма.
- Тоба-асто, нек?!
- Тюзюн, мени сартын, болумсуз адам
тутаргъа сюеди. Башхагъа болуму
джетмесе, тюзю бла бармай не этсин?!
- Огъай-огъай! Тюзю бла баргъан болумлу,
онглу адамла да бардыла!
- Ах, алайны къатында бир джашар эди…
* * *
- Кесим адамгъа ариу айта
билмегенлигиме, меннге ариу айтсала,
джюрегим бир бек онгсунады.
- Оу, ариуну сюймегенми барды! Ариу
айтсанг, тоба, эм хатерсиз да,
айтханынгы джыгъылыб-туруб этерикди.
- Сора ариуну хар ким да алай сюе эселе,
бир-бирибизге ариу айтыб нек турмайбыз
да!?
- Къайдам, ичибизде шайтанларыбыз къоя
болмазла...
* * *
- Бюгечели джукъламагъанма. Калагоша
келген эди да, джууукъну-тенгни
тансыкълай, ушакъ эте, юсюбюзге танг
атыб къалды, ахырсы.
- Танг атхынчы хамхот бузгъанбыз, дейсе.
"Тилде сюек болмаса да, сюек сындырыр",
дейдиле. Ненча адамны сюеклерин
сындырдыгъыз эке?
- "Джыр да тил бла келеди", эгечим.
Тансыкълыкъ эсге хар къуру да ашхы
затланы тюшюртеди. Ушакъ этген бла сёз
этген бир тюлдю.
- Къайдам, акъыз. Сёз этмегенлей, сау
кечени, танга дери, нени юсюнден
сёлеширге боллукъду?!

* * *
- Ий-ха, сёзлени татыуларын
ангылаймысыз?
- Иги да дейсе, былайда татыулу сёзле
асыры кёб айтылгъандан, тогъайгъанбыз
да, джукъ ашаялмай олтурабыз.
- Сен мени хыликке этме. Бир Аллах, иги
сёзле айтыб сёлешсем, ауузум май-джау
татыу этеди, учхара сёз айтсам да, ачы
татыу этеди.
- Хар кимге да, сендеча болса, аламат иш
боллукъ эди: бир къауумланы ауузлары
ёлюр от татыу этгенлей турлукъ эди.
* * *
- Ол кёб акъылыммы тыярыкъ эди, биягъы
Эрелейни джанына тийиб келеме.
- Не айтдынг, джарлы?
- "Ол кёнчексизден туугъан ..." - деб Идрис
зауаллыны биягъынлай тишге чанча
башлады да, "Бу джашны рысхысы
джюрегинге таш болуб къаланмагъан
эсе..."- дедим да силдедим...
- Хы-да, не этериксе, хата джокъду.
Менден бай нечик болсун, деб этеди.
- Зарлыкъ - джюрекге зорлукъ, дейсе.
- Хо-хо!
* * *
- Эшикден киргеннге ёрге къоба
билмеймисе?
- Ол бизге джууукъ джетгенин айтха
эдинг...
- Сууукъ-джууукъ эсе да, кесингден уллу
келди эсе, ёрге туруб, аллынга атлаб,
саламлаша билмеймисе?!
- Айтха эдинг...
- Тоба-тоба-тоба! Айтмагъанмамы?
Джюз-минг кере айтылгъанды,
къулагъынга алмагъанса. Уллу къыз,
уялмаймыса, айтха эдинг, деб турургъа?
- Билмесем...
- Да, къалай этейик сеннге, шаптал
терекде - шапталла, алма терекде -
алмала битгенине дери айтыб турургъа
керек эсе?!
* * *
- Асыры джарыкъ болгъан да, бир
ушагъыусуз кёрюнеди.
- Не ючюн айтаса?
- Халиследе ол бизге шапалыкъ этген
джаш тиширыучукъ, кеси айтыб, кеси
кюлюб...
- Ол, джандетге тюшерин билиб, аны ючюн
алай джарыкъды.
- Не? Аллайла джандетгеми тюшедиле?
- Бир джукъдан хапарынг джокъду - "джюз
башны джюлюсенг, джандетге джол
ачыкъды", дегендиле буруннгула. 0л чач
къыркъыучу болуб ишлейди! Джюз къой, ол
минг башны да джюлюген болур. Не
сораса?!
- Да, анда да, алай къаты кюлюб, хур
къызланы илгендирмеге эди...
* * *
- Ий, меннге къызгъанчса деб, нек тураса?
- Бир кере "ал" дегенден эсе, джюз кере
"бер" дерге сюесе, асыры халалдан эте
болурса алай!
- Мен кишиге джукъ берирге сюймей эсем
да, сен айтханча, кеси кесимден
джугъуму къызгъанмайма, кесими сюе
билеме.
- Кесиме халалма, дейсе.
- Къызгъанчла, кеслеринден
къызгъаннганладыла. Майна, Захидат,
хариб, не бир джараулу кийим киймеди, не
бир татымлы ушхууур ашамады, не бир
джумшакъ орунда джатмады. Ол джарлы
санларын иш бла тюе турду да, джыйгъан
рысхысы худжусуна къалды, кеси кетди,
Аллах джандетли этсин харибни...
- Мен а, дейсе...
- Мен а кесимден бир джукъну да
къызгъанмайма, кесиме бек халалма!
- Сен айтханда да болур магъана…
* * *
- Шамшият, сёлешгеннге ауузунгу ачыб
тынгылагъанынгы бир ушагъыусуз этесе,
эсгере тур кесинги.
- Къой мени, ушагъыулу затым
къалмагъанды. Онг кёзюм сокъур
болгъанлы, сол кёзюме нёгерге ачылмай
эсе, кесим да билмегенлей, ауузум
ачылады да къалады.
- Акъыз, сёлешгеннге къулакъларыбыз
бла тынгылай шойбуз да...
* * *
- Алло!
- Тынгылайма!
- Иги джаш, сеннге бир сорлукъларым бар
эдиле. Сор, эгечим, сор!
- Сиз, джашла, къалай джаратасыз: къызны
чачы узун болсамы, къысха болсамы,
огъесе, башхасы джокъмуду сизге?
- Узун болса.
- Къызланы эркиши кёнчек кийгенлерине
уа къалай къарайсыз?
- Ушатмай.
- А...а... Къызлагъа дагъыда не айтыргъа
боллукъса?
- Къызланы бек сюйгенибизни! Аласыз
джашауубуз джарыкъ болмагъанын...
- Дагъыда...
- Дагъыда, не бек ашыкъсанг да, чабыб
джюрюучю болма!
* * *
- Учителъскийде былай тынч нек
болгъанды!?
- Зухраны тамагъы хырха болуб, шыбырдаб
сёлеширге къалгъанды да, хар ким да
шыбырдаргъа кёчюб, къулакъларыбыз
солуй турадыла.
- Не аламатды былай болса! Бир-бири
сёзюбюзню эшитиб! Бирибиз хаман хырха
болуб турургъа керекбиз! График
салайыкъ! Сюйсегиз, менден башлайыкъ!
- Кёзюу-кёзюу хырха болайыкъмы, дейсе?!
- Устазланы къычырыб сёлешгенлеринден
башха дарман джокъду!
* * *
- Кёрдюнгмю ол сыйсызны меннге этгенин?
- Кёрдюм! Багушну чучхуб, юсюнге букъу
къондурмаз умутунгму бар эди? Сыйсыз
болгъанын биле эсенг, кенг турмаймыса?!
Андан хар ким башын сакълаб джашайдыла.
- Сен да, кенг турсанг, мен да кенг
турсам, ол да этелгенин этиб турса,
джашау бизни неге джетдирирге
боллукъду, аны юсюнден сагъыш
этгенмисе?
* * *
- Анам, этме былай. Юйдегинг саулай -
шахарда, сен кесинг джангыз - элде. Сен
да бизни бла тур. Анда джашау тынчды.
Хар кереклинг юйню ичинде.
- Сау къаллыкъла, сизни мийик
юйлеригизден эсе, арбазымы сюеме. Кюйюз
тёшелген полларыгъыздан эсе, джерни
басыб джюрюсем джаратама.
- Къарт болгъанса, кесинг кесинге
къараялмайса, биз да кюн сайын келиб
туралмайбыз, билесе...
- Къараялгъанымча къарарма. Менича,
джашауну артындан къарагъан адам,
джерде хар этген атламына къууана,
тюрт-мюрт эте айланыргъа керекди.
- Кесинге тынчны билмегенинге
къыйналама, анам.
- Джашауну тынчына сукъланмайма мен.
Ызыма, ётген джылларыма къарасам, нени
тансыкълайма, билемисе? Энишге ийилиб,
силкиниб, къобандан челек толу суу
алыучуму, имбашларым тала, суу агъач
бла юйге эки челек сууну тири-тири алыб
келиучюмю, хансланы дух ийислерин
солуй, дырын джыйыучуму...
- Сен не ангылайса мени джашауумданмы,
дейсе?
- Хо, юйде крандан келген сууунг бла,
шахар хантларынг бла, бир-бири юсюне
къаланнган юйлеригиз бла... Айтдырмай
къоймай эсенг, энчи юйюгюз, арбазыгъыз,
джеригиз болмагъанча, энчи кёгюгюз,
энчи джулдузугъуз да джокъду!
- Анам, сен поэтсе да!
- Бир да, эки да айтма, барыб кирлик
тюлме сизни къумурсха тёбегизге!
- Анам…
* * *
- Акъыз, Хураймат эрине джарашханлы
башха адам болуб къалгъанды.
- Нечик?
- Ол хыны, ачыулу тиширыуду демезсе,
джумшакъ, сабыр, ариу сёзлю болгъанды.
- Эркиши-тиширыу джумушу да, кесине
къалыб, юч-тёрт сабий бла кеси джангыз,
ансына да, алыныб къалмагъанына, сау
болсун, бу къыйын дунияда. Энди тиширыу,
ана орнуна тюшгенинде, джюреги
басылгъан болур, юйдегисине къууана
болур, эркишисинден къыйнала болмаз.
Тиширыуну иги-аман этген да аладыла -
эркишиле.
- Къайдам, акъыз.
* * *
- Аллах, Аллах! 0л адам бир ариу джаш эди
джашлыгъында. Чырай ташлагъанды.
- Ол ташлагъан эсе уа чырайны?!
- Ичгичимиди, ауруучумуду, бир
къыйынлыгъы барды.
- Алай бек къыйналма! Ичиб ауруй болур!
- Хыликке этме, заман кеси да аурууду...
Къалай ариу адам эди...
* * *
- Чегетге ахыр кере къачан баргъанса?
Айт, айт!
- Чегетге!? Унутханма... Кесинг джангыз
барыргъа эринесе... Тенглеринг бла
барсанг, шышаланы сюер джер
сайлагъандан башха, джукъ кёрмей
къайтаса. Айгъа чыгъарыб чёкдюрсенг да,
тепси къурар джерчикден сора, джукъгъа
къарамай, сау кюнню олтурургъа
боллукъбуз. Сора чегет бауурму, суу
джагъамы, тау тёппесими... не башхасы
барды бизнича джашлагъа, ол ызыбыздан
къалмагъан биргебизге болса!
- Ансыз барыргъа болмаймыды?!
- Озгъан ёмюрню маймулу! Ангыламайса!
Ансыз болсанг, тенгсиз къаласа!
- Хы! Ангыладым энди: тенгликни джелими,
тутуругъу - аракъы!
* * *
- Шо, къууанч болгъан джерге барсанг,
ашагъанлагъа-ичгенлеге да, сёз-ушакъ
этгенлеге да,
тебсегенлеге-ойнагъанлагъа да
къошулма да, киши кёзюне тюшмезча олтур
да, джаш адамланы тойда-оюнда не эте
тургъанларын бир сына.
- Сора уа?
- Сора... Кимни ненча пуд тартханын
ангылаб къоярыкъса. Къуру ишде
танылмайды иги-аман.
* * *
- Не эте турасыз? Ахырсы, бир-бирибизден
айырылдыкъ да къалдыкъ.
- Игилик эт, турабыз. Джокъду этгенибиз.
Сен айтханлай, кишини кёрмейбиз, кишини
эшитмейбиз, хар ким - башы къайгъылы. Ма,
бир келин алсакъ дей эдик да,
излегенибизча болалмай, джашны заманын
оздуруб барабыз.
- Насыблы! Джашынг къатын алырча
болгъанды сора!
- Не дейсе! Айхай да! Бир бай, бир ариу
келинчик излей эдик. Билмеймисе аллай
бир къыз?
- Къайдам, акъыз... Кесин ариугъа
санамагъан бай бармыды?
* * *
- Ий, ол Джанукку не аман тели эди.
- Телини игиси-аманы боламыды?
- Кёлюм бла айтама, ачыкъ телиди!
- Болур-болур. Ийнан, "джабыкъ" телиден
эсе, ачыкъ тели маджалды.
* * *
- Акъыз, Файрузгъа 55 джыл болуб
тургъанлы онбеш джыл ётдю.
- Алай дегенинг?
- Айырылгъан эри бла экиси бир джыл
туугъан хапарлары барды. Анга быйыл
джетмиш джыл толду, Файруз зауаллы уа,
"элли беш" деб тургъан болмаса, башханы
унамайды.
- Къой, джазыкъны сёзюн этиб, гюнахын
алыб айланма. Элли беш джылындан бери
джашауунда не къууанчы болгъанды,
бир-эки деб, джылла санай турурча. Кеси
бир зат сезиб айта болур.
* * *
- Билемисе, бир затны ангылагъанма.
"Нени?"- де да сор.
- Нени?
- Адамла кёкге къарагъанны къойгъанлы,
кеслерине ушамай къалгъандыла.
- Къалай?
- Джулдузладан хапар ала, ала бла ушакъ
этгендиле, бизнича, аякъ тюблеринде
капек-шай излегенча, кёзлерин джерден
айырмай айланмагъандыла.
- Алай эсе уа, джюреклеринде
учунмакълыкъ болгъанды, дейсе.
* * *
- Атам, алай нек этдинг?
- Къалай?
- Сени ауругъанынгы эшитиб, кёрейим деб,
келген къарт тиширыугъа, сыртынгы
буруб, къабыргъадан бери айланыргъа
унамай… Бир бек уялтдынг.
- Келмеге эди, ким чакъырыб келген эди?
- Тоба-асто...
- Эй, къызым... Ол мени джаш, тири
кёзюуюмю таныгъан-билген адамды. Бюгюн
къарт, къарыусуз, аманыма таяныб
тургъанымы кёрмесе керек эди. Меннге да
керек тюл эди аны бюгюнюн кёрюрге.
Заманында… ол эл къырылгъан бир къыз
эди!
- Аны да ол заманындан джугъу
къалмагъан шойду да?
- Къызым! Джюрек! Джюрек...
* * *
- Иги адам боллугъунгму келеди, насыблы
адам боллугъунгму келеди?
- Иги адам болсам, башхалагъа - иги,
насыблы адам болсам, кесиме - иги...
Насыблы да, иги да болургъа боллукъ
тюлмюдю?!
* * *
- Иги болгъан тынчмыды?
- Иги эсенг, тынчды.
- Аман болгъан къыйынмыды?
- Иги адамгъа къыйынды.
* * *
- Бу худжу кюзгю къарт этиб бошады мени.
- Не? Эришисеми, дейди?
- Анга къарай да, джыйрыкъларымы санай,
къартбет болуб барама...
- Андан эсе, адамланы кёзлеринде
кёрюрге изле кесинги - аладыла керти
кюзгюле.
* * *
- Мени къайгъырыуум бла, мен да болушуб,
муратларына джетген адамланы, айырыб,
артыкъ сюеме.
- Нек сора? Ала сюйсюнле сени.
- Билмейме. Джюреклеринде меннге
разылыкълары джандыргъан къууанч
джилтинчик, ала бла къалмай, мени
джюрегими да джылыта болурму?!
* * *
- Сыйлы Аллах, бир юй болугъуз деб, бир
басымлы бла бир басымсызны, бир тёзюмлю
бла бир тёзюмсюзню, бир болумлу бла бир
болумсузну, нек буюра барады?
- Огъай, иги шартла барысы да бирине
берилиб къалмайдыла. Ол эки адам
бир-бири бла кечине барырча, иги бла
аман экисине да юлешинибди.
- Алай-къалай эсе да, бири ол бирсиге
джюк болмай къалмайды.
- Бир онглуракъ бла бир онгсузуракъ
къошбаш болсала, юйдеги къуралады. Аны
не аманы барды?!
- Не аманы боллукъду! 0нгсуз - оноула
къура, онглу - аланы тындыра, джашай
берсинле!
- Энди ол оноуларын кеслери этерле...
* * *
- Ий, нек олтураса арбазда, юйге кир,
ушхууур столдады, ач болурса.
- Тохта, солуууму бир алма къой.
- Не, эки сагъатны ичине джарлы Тохтарны
къабыргъа кёмюбмю къайтдыгъыз?
- Аман этдик Тохтаргъа мавзолей
ачмагъаныбызны.
- Мавзолей ачсала да, ачалырча, рысхысы
уа бар эди харибни.
- Да, къараб турдум, кёблени ачытыб,
джутланыб джыйгъан рысхысындан
биргесине бир джукъ да алмагъанлай
кетди, зауаллы.
* * *
- Сен ийнанамыса, уру-гуду чыртда
джюрюмеген къралла бардыла деген
хапаргъа?
- Ийнанама. Джангыз джазыуумдан кёлюм
къалады: аллай ётюрюксюз, урусуз,
ишлеген - къыйынын, сыйлы - сыйын табхан
къралда нек туумадым мен, деб. Сюйген
къралыбызда мен ол джашауну кёрмезими
билеме, джашаугъа джангы къошула
баргъан тёлюле да, кёргенлерин этиб
башларларына къыйналама.
- Бёрюлени араларына тюшсенг, бёрю
болуб, улумасанг, джыртыб, чачыб
кетерикдиле.
- Аны чыртда унамайды джюрегим. Джайгъы
кёкню чууагъыча, бу сабий кёзчюклеге
бир къара...
* * *
- Бизни джамагъатда бир сейир ышанны
эслейме: биреу биреуге аманлыкъ этсе,
терслиги болмагъанлай, хатагъа къалыб
инджилген, анга артыкълыкъ-зорлукъ
этген аманлыкъчыны сюдге берсе: "Сюдге
бере айланады!" - деб, анга айыб этерге
боллукъбуз.
- "Ариу сюйген - джалынчакъ" дегенча
этебиз.
- Былайда ариу зат къалмагъанды. Ариуну
сюйген тынч турады. Аманлыкъ этдинг
эсенг а, айыбынга джолукъ! Биз а хыянат
джетгенни джазыкъсынмайбыз да,
аманлыкъчыны хариб-джазыкъ эте
олтурабыз. Чий телиле!

* * *
- Чыртда ангыламайма: сеннге игилик
этген адамгъа, кёлюнг барыб, джаулукъ
этерге къалай болады?!
- Аллай юлгюле кёбдюле.
- Аны айтама да.
- Мен ангылагъан бла, игилик аны кесине
этилгенин унутуб: "Ол мени къолумдан
келмеген джумушну баджаралырча, болум,
онг, джюрек кенглик анга нек
берилгенди?" - деб, зарланыб, аны ючюн
этеди джаулукъ.
You have read 1 text from Karachay-Balkar literature.
Next - Назмула, Балладала, Хапарла - 09
  • Parts
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 01
    Total number of words is 3566
    Total number of unique words is 2016
    33.7 of words are in the 2000 most common words
    49.0 of words are in the 5000 most common words
    56.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 02
    Total number of words is 3515
    Total number of unique words is 1938
    33.8 of words are in the 2000 most common words
    49.9 of words are in the 5000 most common words
    57.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 03
    Total number of words is 3532
    Total number of unique words is 1923
    31.6 of words are in the 2000 most common words
    45.8 of words are in the 5000 most common words
    53.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 04
    Total number of words is 3486
    Total number of unique words is 1913
    30.7 of words are in the 2000 most common words
    46.1 of words are in the 5000 most common words
    53.8 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 05
    Total number of words is 3501
    Total number of unique words is 1790
    30.8 of words are in the 2000 most common words
    46.9 of words are in the 5000 most common words
    54.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 06
    Total number of words is 3492
    Total number of unique words is 1969
    31.3 of words are in the 2000 most common words
    46.1 of words are in the 5000 most common words
    54.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 07
    Total number of words is 3490
    Total number of unique words is 1899
    32.7 of words are in the 2000 most common words
    47.5 of words are in the 5000 most common words
    55.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 08
    Total number of words is 3825
    Total number of unique words is 1778
    35.2 of words are in the 2000 most common words
    49.3 of words are in the 5000 most common words
    58.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 09
    Total number of words is 3583
    Total number of unique words is 1938
    33.5 of words are in the 2000 most common words
    50.0 of words are in the 5000 most common words
    57.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 10
    Total number of words is 3797
    Total number of unique words is 1819
    35.3 of words are in the 2000 most common words
    51.3 of words are in the 5000 most common words
    59.9 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 11
    Total number of words is 3751
    Total number of unique words is 1892
    34.1 of words are in the 2000 most common words
    50.3 of words are in the 5000 most common words
    58.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 12
    Total number of words is 3848
    Total number of unique words is 1873
    33.3 of words are in the 2000 most common words
    48.8 of words are in the 5000 most common words
    55.7 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 13
    Total number of words is 3778
    Total number of unique words is 1801
    34.6 of words are in the 2000 most common words
    49.8 of words are in the 5000 most common words
    58.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 14
    Total number of words is 3839
    Total number of unique words is 1810
    34.1 of words are in the 2000 most common words
    49.0 of words are in the 5000 most common words
    57.7 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 15
    Total number of words is 3741
    Total number of unique words is 1845
    32.7 of words are in the 2000 most common words
    48.1 of words are in the 5000 most common words
    56.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 16
    Total number of words is 3762
    Total number of unique words is 1936
    32.7 of words are in the 2000 most common words
    47.2 of words are in the 5000 most common words
    55.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 17
    Total number of words is 3796
    Total number of unique words is 1911
    33.1 of words are in the 2000 most common words
    48.1 of words are in the 5000 most common words
    54.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 18
    Total number of words is 3877
    Total number of unique words is 1854
    33.7 of words are in the 2000 most common words
    47.4 of words are in the 5000 most common words
    55.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 19
    Total number of words is 3744
    Total number of unique words is 1942
    32.0 of words are in the 2000 most common words
    47.5 of words are in the 5000 most common words
    54.9 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 20
    Total number of words is 3595
    Total number of unique words is 1805
    35.3 of words are in the 2000 most common words
    51.2 of words are in the 5000 most common words
    59.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 21
    Total number of words is 3672
    Total number of unique words is 2013
    28.6 of words are in the 2000 most common words
    41.4 of words are in the 5000 most common words
    48.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 22
    Total number of words is 3540
    Total number of unique words is 1917
    27.0 of words are in the 2000 most common words
    39.3 of words are in the 5000 most common words
    46.0 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 23
    Total number of words is 2163
    Total number of unique words is 1204
    36.9 of words are in the 2000 most common words
    53.4 of words are in the 5000 most common words
    59.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.