Latin

Назмула, Балладала, Хапарла - 07

Total number of words is 3490
Total number of unique words is 1899
32.7 of words are in the 2000 most common words
47.5 of words are in the 5000 most common words
55.2 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
алырча амал этилгенди. Ол аламат
амалды. Алай а хоншусуна от Тамызыкъ
бере, таулу тиширыу джюрек джылыуундан
да бере эди. Айран Къорлукъ, тылы
Къорлукъ бере, юйюнде бар берекетинден
да юлюш эте эди. Джюрек джылыу да, джан
тылпыуча, ашхылыкъгъа талпыуча,
тюкенде сатылмайдыла.
Къорлукъ бла Тамызыкъ... Тилибизден,
алай эсе, джашауубуздан сиз кете,
унутула баргъаныгъызча, джюрек
джылыуну Къорлугъу - сюймеклик да - аз
болгъанды. Ол а къалай кёб, къалай бек
керекди барыбызгъа да.
КЪОЛЛА
О, къолла, къолла... Сизни
кёзюгюз-къашыгъыз болмагъанлыкъгъа,
бир-бир бетледен эсе кёб хапар айтасыз.
Сизде джюрекни джылыуу да, кёзлени
ийнагъы да джашайдыла. Сабийни башын
сылагъан ана къолла, уланчыкъны
кёкге-кёкге атхан ата къолла! Тылы
басхан тиширыу къолла, гюлле узатхан
эркиши къолла!
Сиз хапар айтмай эсегиз, ким айталады
хапар сора?! Джюрек тёкген сезимлени
макъам этиб чыгъаргъан къобузчуну
къоллары! Джюрек къурагъан оюуланы
суратла этиб салгъан суратчы къолла!
Юйле ишлеген, сабан сюрген джигер
къолла!
Къолла! Къолла! Сиз кёрмей эсегиз, сиз
сезмей эсегиз, кимди кёре билген, сезе
билген! Сиз этмеген иш сюелмейди, сиз
тиймеген иш джарымайды, сиз
кёргюзмеген джол ачылмайды, сиз кёл
бермеген умут учунмайды...
Къолла! Къолла! Сиз сюймей эсегиз, кимди
сюйген? Сюе билген? Сюйгенигизни сёзсюз
айта билген джылы къолла! Ана къолла!
Ата къолла! Эгеч къолла! Къарнаш къолла!
Бала къолла! Нанынгы къоллары!
Джашауну тутуругъу - къолла! Адамны
халал, къызгъанч, джигер, болумсуз,
уста, дуппукъ, джумушакъ, къаты, уллу
кёллю, къысымлы... болгъанын
айгъакълагъан къолла.
Сизни джюрекле игиликге къуллукъ
этдирсинле...
КЪАБЫРЛА БАШЫ КЁК...
Къабырла башы кёк... Неле айта къарайды
ол энишге?! Сын ташладан сора не кёреди?
Биз кёрмезлик, биз кёрелмезлик затланы
да кёре болурму? Санлары топуракъгъа
къошулгъанланы джанларын кёремиди эке
кёк? Санларындан айырылгъан джанла
джокълаймыдыла эке къабырланы? Сау
адамны джюрегинде тууучу сезимле,
умутла, муратла, джырла, тилекле, - ала
сан бла джергеми кёмюледиле, джан бла
кёкгеми учадыла? Джерде эселе, джер
аланы кесине къалай сыйындыралады,
кёкге чыгъа эселе, кёк барын да
кёлтюрюб къалай туралады?
Къабырла башы кёк... Къартны джашны да
тенглешдирген къабырлагъа не айта
къарайды ол? Къабырла юлюшге берилген
джерни джазыкъсынамыды? Къабыр орунла
анга джерни джараларыча кёрюнемидиле?
Джангур тамчыла кёкню джыламугъу
тюлмюдюле?
Къабырла башы кёк... Сизге хуах дуния
меннге хауах тюлдю, деймисе адамлагъа?
Мен дуниягъа ёмюрлюкме. Бюгюн къабырла
орналгъан джерде джюз джылдан гюл
тахтала, будай сабанла чагъаргъа
боллукъдула, деймисе сен бизге? Алай
болур. Бюгюн чакъгъан ариу гокка хансла
къачан эсе да джашагъанланы
джюреклеринден чагъа болурла. Асыл
джюреклеринден. Ариулукъ ариулукъну
туудурады да…
Къабырла башы кёк...
О, КЪАРТ ТЕРЕК, О, НАРТ ТЕРЕК…
О, къарт терек, о, нарт терек! Сени
сабийлигинг, джашлыгъынг озгъан ёмюрде
къалгъандыла. Сени эсингде кёб зат
барды! Кёкге узалгъан лыхтын
бутакъларынг, джангурла джууучу
чапыракъларынг, джаз уяныучу
булчукъларынг, джерни къучакълагъан
тамырларынг сени тилинги
ангылагъаннга кёб хапар айтырыкъдыла.
Сени эсингдедиле Айны тутулгъаны,
джелни къутургъаны, Кюнню къууургъаны,
шыбланы ургъаны, къобанны хасебсиз
къобханы, джырчы Къалтурну сыбызгъыда
уста сокъгъаны… Сени бла къалгъандыла,
салкъынынгда олтуруб солуучу
джолоучуланы ушакълары, тёббенге
къонуб, тёгерекни смарлаучу джитикёз
къушланы джюреклерини ётгюр тебиую,
табигъатны джыры бла уятыучу
булбулчукъну танг алада сеннге къонакъ
болуучусу, бирде къысха бошалыучу,
бирде узакъ созулуучу джазла бла
къачланы ызлары…
Бюртюкден лыхтын терек болгъан, сен
огъургъа джаратылгъан бир джан эдинг.
Сени джанынг джокъду, дерикни, кесини
джюреги болмаз. Сен огъургъа
джаратылыб, джер джюзюнде ётдюрюр
ёмюрюнгю тауусханса. Алгъынлада кёкге
узалгъан бутагъынг, сыннган къуш
къанатча, джерни баууруна башын
салгъанды. Алай а сен кесинги
джазыкъсыннганнга ушамайса… Тюз
айтаса, керти джазыкъ башхала
джазыкъсыннган тюлдю, керти джазыкъ –
кеси кесин джазыкъсыннганды, олду
кимни да, нени да джазыкълыкъгъа
элтген.
Сени тамырларынг джерни биягъынлай
къучакълаб турсала да, сен кесинги
башха тюрсюнде, башха джашауда кёресе.
Хо, сенден бешик этселе, сабийге ана
боллукъса, сенден эшик этселе, адамгъа
джакъ боллукъса… сууукъладан, джелден
да, аман инсандан, кёзден да. Хо, сенде
бек кёбдю магъана: этсинле ара багъана,
къууанч кюннге – гоппан аякъ,
къартлыкъ кюннге – гулоч таякъ, агъач
къашыкъ, суу агъач, намаз мынчакъ, как
къалакъ…
О къарт терек, нарт терек…
Джонгурчханг да от тиллени тебсете,
отджагъаны джарыта, тыбырымы джылыта:
«Тебсе, унутма къууанчны, сансыз этме
ол джубанчны, джарыт иш бла тёгерекни,
джылыт джыр бла хар джюрекни», - дейди
меннге, дейди бизге.
2003
КЕРТМЕ ТЕРЕК…
Ана джюгюн къайсы ана ауур кёрюр?!
Баласы ючюн, къайсы ана да джанын берир.
Майна терек, кертме терек эки джарылды,
джарылса да, ахсынмады, сейир кёрюндю…
Джаз башында ариу чагъыб къууаннган
эди ол, кёк ингирге акъ нюр чачыб
кюйсюннген эди ол. Ау тюбюнде
келинчикча, къубулгъан эди, акъ
къурмашча, чыммакъ чагъыб, сюйюннген
эди. Булчукъланы бешик этиб
гюлчюклерине, къулакъ салыб тынгылай
эди сёзчюклерине. Гюл кёзлени
джылыууна бёленнген эди, хар анача,
аналыкъгъа кёлленнген эди.
Джазы кетди, джай да ётдю, келди услу
къач, ауур болду кертме терек, балала -
къурмач. Ауурсуз деб, замансызлай атмай
юсюнден, ана терек балаларын сюйюб
кесинден, сюелди кёб, тёзюб, чыдаб,
къууаныб къарай…
Бир ингир а джели бла джангур келтирди.
Кертме терек, сеннге игилик этейим,
деди. Джууду-джууду кертмелени, тамчы
бла тюйдю, замансызлай балаларын тёрт
джары къуйду… Чапракълары шууулдалла,
къуугъун этгенча, бутакълары
чайкъалдыла, зорлукъ джетгенча…
Дженгил болдула бутакъла кертме
терекде, ол дженгиллик - ауур джарсыу
ана джюрекге. Ахсыннганча, тёгерекни
бирден сагъайта, кеси тилинде, анача,
тилекле айта, ортасындан тюз экиге
джарылды терек, кертмечикле тюшген
джерде – ана кёкюрек. Чапракълары, къол
аязча, аланы сылай, терек къалды къачхы
эртденде джерни къучакълай.
2003
ЭСИМДЕДИ…
Улбашланы Мутайгъа
Буруннгу тёгерек тойла… Буруннгу
тойла…
Эсимдеди… Эсимдеди, ортагъа чыгъыб,
бир тенг джаш бла абезекге баргъаным.
Эсимдеди, къуру биз тюл, къыз-джаш
барысы, баргъаныбыз абезекге, тёгерек
туруб. Тау тау бла, Ай кече бла, джулдуз
джулдуз бла, абезекге баргъанлары, суу
джагъасы бла… Арлакъчыкъдан бизге
къараб тургъан аккала бара элле
абезекге аммала бла… санлары тюл,
джюреклери тебсей эдиле, чыртда бизден
артха къалмай, арымай-талмай! Къобуз
бла харс къалакъ да бирге эдиле,
абезекге башхалача, бара эдиле…
Эсимдеди… Буруннгу той…Тёгерек
тойла…
Тёгерек той тёгерекни бютеу тебсетед,
къуру таулада джюрюйдю бу сейир адет.
Тойдан тойгъан адет джокъду бу тау
джуртунда, «тёгерек» сёз аны ючюн
джюрюйд атында.
Мен керти да аллай тойда тебсегенмеми?
Тебсемесем, джюрек алай талпымаз эди!
Тойла! Тойла! Арбаз тойла! Тёгерек
тойла! Алгъыш тойла! Ыстым тойла!
Къууанчха джолла!
Эсимдеди, Абезекни меннге айтханы,
таудан саркъгъан шоркъа сууча, аны
саркъгъаны, джюрегиме, тюз тёрюне, ана
ауазча. Сылагъанын унутмайма, джазгъы
аязча. Эсимдеди, тебсегеним буруннгу
тойда! Сейир тартыу тёгюлеед, джулдуз
джаугъанча, мен учунуб тебсей эдим,
учуб баргъанча. Ол кёзюучюк сейир эди -
ол кёзюучюкде, эм ариу да, эм уста да, эм
насыблы да мен болурем. Мен эдим! Хоу!
Хоу! – тюшдю эсиме! Тюл эсем да,
кёрюннгенем алай кесиме. Эм сейири –
тартыу мени кеси элтеед, «кёкюрегим
джюрегиме тарлыкъ этеед», «зауукъ
заман талпыу тёге», тебсей эдим мен.
Сууда джюзген дууадакъча, алай бараем,
сууда джюзген сапран чабакъ болуб
къалгъанем…
Тенг джашны да сорма халын, сорма
хапарын - эки аягъы джерге джетмей,
баргъанын аны!
Ол кёзюучюк… Бош айтама мен анга алай!
Ол кёзюучюк джашауума созулуб саулай,
джюрегиме дагъанды ол, нарт Минги
Таулай. Ансыз къалай къууанырем
джашаугъа былай!
«Тебсеу» деген – джюрек тебиу, аны
билебиз. Джюрек тебиу къалай болса,
тебсеу алайды. О, мен аны сезген эдим ол
кюн кесимде, аны ючюн, джырны кибик,
сакълайма эсимде. Не оюла салгъан эдим
тебсеу ызым бла, не сезимле джазгъан
эдим джюрек къаным бла?! Ол ыз бла гокка
хансла чыкъсала эди, ол аз ариу болмаз
эди, чакъсала эди! Ол оюуум джюрегимде
джашайды мени, аны сёз бла суратларгъа
… джетмейди сёзюм.
Тебсеу… Тебсеу… Сеннге эжиу – ол ариу
тартыу. Аны сеннге нёгер этген джюрекде
талпыу. Ол тартыуну таулу къызла
тангдан алгъанла, туууб келген кюн
таякъ бла оюу салгъанла. Джылы аяз,
шоркъа таууш, сабий кюлген да
эшилгенле, къошулгъанла
бир-бирлерине…
Эсимдеди, истемейге баргъан ол джигит,
туу санларын ойната эд джаш джюрек
къаны. Хойнух кибик бурула эд, бир тынч,
бир уста, арыгъан джокъ, бара эди
къызгъандан къыза. Бёгеклени,
ётгюрлени тебсеую истемей, мени эсимде
къалгъан тойда джашайды кетмей.
Эсимдеди… Эсимдеди буруннгу тоюм…
Эсимдеди тебсегеним джюрегим толуб…
2003
АЛЛАХ БИЗНИ НЕЧИК СЮЕДИ
Табигъатны ышанларына, тауну-сууну
халисине, эртденни-ингирни келе-кете,
джайны-къышны бир-бирлерине джол къоя,
кёзюулерин сакълай билгенлерине
сейирсине келиб, муну барын да былай
оюмлу-ойлашлы къураргъа излерик тюл
эди Аллах адам баласын тамам бек
сюймесе, деймисе?
Кюн бла кечени алмашдыра, урун да,
башынга насыб тарт, джукъла да, арыгъан
санларынгы солут, деген Аллахны
халаллыгъын сеземисе? Джаз бла къачны
алмашдыра, ариулукъну, байлыкъны да
бизге азыкъ этген Аллахха разы
болургъа эсгеремисе? Джаны болгъанны
барын бизге себебге джаратхан Аллахны
бизни бек сюйгенине ишек этемисе?
Башынга акъыл, эс салгъан, тил
битдирген, джюрегинги сезимледен бай
этген, табигъатха бий этген сыйлы
Аллахха кёлюнгю ачыб, шукур этемисе?
Мен да этеме.
Ойлаш да, насыб джолну тут; къара да,
тутхан джолунгдан аджашма; сезе,
ангылай бил да, насыблы бол, деб,
бергенди Аллах акъылны, кёзлени,
джюрекни да.
Сен сабийинге насыб излегенча, Аллах да
бизни къууанчха, насыбха джаратханды.
Анга шагъатды бютеу табигъат:
ариулугъу бла, мелхумлугъу бла,
тангы-ингири бла, джайы-къышы бла,
тереги-гоккасы бла, кюню-айы бла,
джылыуу-джарыгъы бла, оту-суу бла… Джер
бауурун бизге ана этген, кёкню мийигин
бизге джомакъ этген сыйлы Аллахха
шукур эте джашай билгенле, аладыла
Аллах берген насыбларын табалгъанла!
Къалгъанла уа насыбларын аджашдырыб,
сезимлерин къарышдырыб, Аллах бизни
сюеди деб эсгермей, сюе билмей,
муратларын унутуб, умутларын къурутуб,
такъырлыкъда ашырадыла кюнлерин.
Эртденнгиде, танг бла бирге уяныб,
джангы кюнню тууа келген кёзюучюгюне,
эс ийиб, ол сейирликни сынагъанмыса?
«Сыйлы Аллах, меннге берген хар кюнюнгю
былай ариу алыб келгенинги кёрюрге,
багъалатыргъа, сюерге берген кёзлерими
- сокъур, джюрегими - сант, сезимлерими
джукълатыб тургъаным ючюн, мени кеч», -
деб тилериксе, кёрсенг, сынасанг.
Аллах бизни сюймесе, джюрек
сезимлеригизни джангыртыгъыз деб,
джерни джашил нюрге бёлей, къышдан сора
джарыкъ джазны иймез эди. Аллах адамны
тамам бек сюймесе, бюртюкден терек
ёсдюрмез эди. Бюртюкден туугъан
бутакъчыкъ, ёсюб уллу терек болуб, ана
къолу узатханча, татлы кёгетлерин
узаталмаз эди…
Чууакъ кече джулдузлу кёкге къарасанг
да, Аллах адам баласын къалай сюйгенин
ангылайса. Джулдузла Аллахны кёзлери
тюлмюдюле! Мен сюйгенча, сюйюгюз
кесигизни. Сиз сюе билмейсиз кесигизни,
бир-биригизни. Мен сизге берирге
эсгермей къойгъан джукъ джокъду, сиз
кесигизсиз, тюз джашай, тюз атлай, тюз
сезе билмегенигиз бла кесигизге
ауруу-талау да чакъыргъан, -
демеймидиле ол кёзле.
Ёсюб, сеннге кесин узатыб, мен сеннге
дарманма, дей тургъан хансчыкъны
эшитмей, юсю бла атлаб бара эсек, аны
терслиги кимдеди?
Аллах бизни бек сюеди… Биз кесибиз
кесибизни, Аллахны да сюебизми?
НЕДИ? НЕДИ?
Халкъ неси бла халкъды? Бизге
«къарачайлыма» деб айтдыргъан неди?
Къайсы шартладыла? Джаныбыз тагъылыб
тургъан Къобан, Теберди, Джёгетей, Гум
ёзенлеми, огъесе тёппелерин кёкге
тиреб тургъан тауламы? Неди бизни
«таулума!» деб ёхтемлендирген?! Тартыу
согъулса, чыгъыб тебсерибиз келгеними?
Орайда айтылса, эжиуге къошулмай
къалалмагъаныбызмы? Айранны, нартюх
гырджынны, джырнаны, бек эркелетиб
ашагъаныбызмы? Неди бизни къарачайлы
этген? Тилибиз? Адеб-намыс шартларыбыз?
Бир-бирибизге: «Алан… » - деб
сёлешгенибиз!?
Биз, чилле джаулукъла да къысмагъан,
миллет чепкенле да киймеген,
буруннгулача, ийнар айта да билмеген,
кийиз басаргъа, боза этерге да
юренмеген къауум, нек къарайбыз ётген
ёмюрлеге алай, неге эсе да тансыкъ
болгъанча, нени эсе да андан бери
кёчюрюрге излегенча?! Къаныбызда болур
аны сылтауу. Ётген ёмюрде миллетни
кёрмегени, чекмегени къалмагъанды. Ал
джылындан башлаб, ахыр джылына дери
сынаб къарасанг, халкъгъа къыйынлыкъ
да, зауукълукъ да кеслерин унутдурмай,
алмашыб келиб тургъандыла. Къууанчны
«татыуун» да биледи джамагъат, джарсыу
да кесин танытыр ючюн къалмагъанды.
Ачлыкъ, токълукъ да хар таулу юйде
болгъанды къонакъ. Игиликге ууланыб,
иги шартларын сакъларгъа кюрешиб
келген халкъ, джыйырма биринчи ёмюрге
къуру миллет атын тюл, тилин, адеб-намыс
шартларын, тин байлыгъын джюрегине
сыйындырыб ётдюргенди.
Ётген ёмюр къойгъан сынам, аманы игиси
бла да, халибизде, джашаугъа
къарауубузда, хар неге багъа
бериуюбюзде кёб затыбызны
тюрлендиргенди. Кёб таулу бюгюн
тауларына сыйыныб джашагъанны
кеслерине азгъа санайдыла, кёбле
акъыллары-билимлери бла бютеудуния
дараджагъа чыгъыб, атларын, халкъны
атын да иги бла айтдырадыла…
Арабызда ана тилибизни билмегенле да
аз тюлдюле, адеб-намыс
джорукъларыбызны эскиге санагъанла да
тюбейдиле, миллет шартларыбызны джашау
джолда артыкъ джюкге кёргенлеге да
джолугъуучанбыз, тин байлыгъыбыз
бар-джокъ эсе да истемегенле да
бардыла. Алай болса да асламыбызны
къаныбыз турады биягъынлай. Ол а, эски
джырлагъа да, чилле джаулукълагъа да,
ётген ёмюрлени башха ызларына да
турады тансыкълай. Адеб-намыс
урланнган джыйырма биринчи ёмюрню ал
джылларында буруннгу къызны буюгъа
билиуюн, намысына беклигин,
ариулукъгъа табыныуун, къубулургъа
ёчлюгюн оюуларында сакълагъан чилле
джаулукъну тансыкъламай не этгин?
Сейир тюлмюдю атанг-ананг, халкъынг
эсинде сакълагъан зат, сени башынгдан
да ётгенча болуб, джюрегинге ёмюрлюкге
тюйрелиб къалгъаны…
АЛЛАХ! АЛЛАХ!
Аллах, сыйлы Аллах, хар адамны тыш
къарамын, тюрсюнюн адамлыгъына кёре
этсенг, къалай ашхы иш боллукъ эди.
Асыулу адамла чырайлыла, субайла,
саулукълула, болумлула болуб, кеслерин
аманлыкъгъа хорлатханланы, башхалагъа
заран келтиргенлени да эршиле,
сюексизле, джийиргешлиле этиб,
джаратсанг эди. Ол заманда ашхыла
кеслерине артыкълыкъ этдирлик тюл
эдиле.
Бу хаух дунияда ашхы, тюз адамла кёб
инджиледиле. Аманлыкъ этмеген кишиден
хыянат сакъламайды, сакъ бола билмейди.
Аны алдагъан, аны къыйнагъан тынчлы.
Аны игилиги джакъсызды, аны эси
огъурлулукъгъа бурулубду. Ол асыл
умутуна берилиб джашайды. Игилик кесин
джакълаялгъан аслан тюлдю. Ол, танг
чыкъча, тазады, джазгъы аязча, джылыды,
кюн таякъча, дженгилди. Ол джюрегинги
джылытхан, кёлюнгю кёлтюрген, иги
муратынгы уятхан бир назик кючдю.
Аманлыкъ а... Ол ёлтюре да, теблей да,
кесе да билген сауутду.
Джазыкъсынмакълыгъы болмагъан къара
кючдю...
Къалай ашхы иш боллукъ эди, адамгъа
былай къараб, хо, бу ётюрюкчюдю, бу
джыртхычды, бу гудучуду, деб билирча,
осал ышанлары тюрсюнюне мухур болуб
тюшюб турсала.
Халисин тюрлендиргенни, аман
къылыкъларын къойгъанны тюрсюню
кюнден кюннге ариудан ариу бола барса,
ариулукъгъа алланыб, кёб аманлыкъчы
иги болургъа кюреширик эди, деб акъылым
алайды.
Аллах, сыйлы Аллах, къалай иги боллукъ
эди, тыш къарамыбыз бла джюрек халыбыз
бир-бирлерине ушасала.
Сыйлы Аллах, кечир мени, Сеннге оноу
этгенлигим тюлдю, джюрек джарсыууму
айтама…
КЪАЧХЫ ЭТЮДЛА
Омакъ кийизни юсюнде баргъанча, алтын
чапракъла тёшелген къайын чегетни ичи
бла, акъ чепкенли, назик къарамлы, субай
къайынланы да кёзлеригиз бла
ийнакълай, неда сылай, къучакълай,
айланнганмысыз!? Огъай? Алтын къач не
болгъанын билмейсиз сора...
* * *
Сёлешгенден эсе, тынгылагъанны
ушатхан, ашыкъмай, сабыр-сабыр
атлагъан, аз ышаргъан, ышарса уа,
джюрегинги джылытхан, тынгылаб
тургъанлай, кёб хапар айталгъан ариу,
огъурлу къарамлы адамла боладыла...
Алагъа ушамаймыды къач аллы кёзюу!..
* * *
Ич хауама, эшта, эм бек къач кёзюу
келише болур. Джюрек халымда къачха
ушагъан кёб шарт эслейме...
Огъай. Боз булутла кёкню, энишге
тюшгенча кёргюзюб, джылауукъ сабийча,
сау кюнню "джыламукъ" тёгюб тургъан
къачхы кюнлени, мени джюрегим да
ушатмайды…
ОЮМЛАРЫМ - ОЮУЛАРЫМ
* * *
Къарнаш - джюрекге дагъан,
эгеч - джюрекге дарман.
* * *
Джерни керти джылытхан -
адам баласыны джюрек джылыуу.
* * *
Байланы джарыллыкълары ауур болур
дейме,
джарлыланы джарлылыкъларындан эсе.
* * *
Мухарны ашхыны - уллу,
джутну къучагъы - уллу.
* * *
Керти акъыллыладан эсе, акъыллыма
деген кёб.
Керти насыблыладан эсе, насыблыма
деген аз.
* * *
Джай, иши аз къышха сукълана, къыш,
джылы джайгъа термиле джашамасанг,
джашауну не татыуу боллукъду?!
* * *
Бетсиз болсанг, этсиз-дженсиз къалырса.
* * *
Джюреги, сокъурну кёзлери къуру кесин
кёредиле.
* * *
Халкъны ичинде тамам терен акъыллы
адамлары алай кёб болмайдыла. Аны
алайлыгъын унутмай, ол адамлагъа джол
къоя, орун бере билиу, ол миллет ангыны
дараджасын кёргюзтген юлгюдю.
* * *
Иги китаб... Сенден иги тенгни адам
баласы кесине къураялгъанмыды?
* * *
Сабийлеринден къууаннган аналаны
бетлеринде бир джумшакъ нюр,
тынгылылыкъ, джылыу барды.
* * *
Мухаммат файгъамбарны /Аллахны саламы
анга / Хадислеринде: "Аман къатын бла
джашагъан гюнахды", - деб айтылады. Мени
сартын, ол тюздю, алай а алайгъа: "Аман
киши бла джашагъан да гюнахды", - деб
къошарым келеди.
* * *
Адам баласыча, адам халиге юрене,
юйде-юйдегиде ёсгенча тюл, габдеш
джанында, малча, хали билмей ёсген джаш
адамлагъа тюбегеним болгъанды...
* * *
"Аманны этерге кеси кесинден уялмагъан
адамдан хурмет сакълама, "- дерге ёчдю
атам.
* * *
Адамны рысхысы джюрек джаууду, дейдиле.
Бусагъатда биреуню рысхысын кеслерине
джюрек джау этгенле кёб болгъаннга
ушайды.
* * *
Сыйлы Аллах адамны кёб затда насыбын
дуния мал бла (ачха бла) алай къысха
нек байлагъанды?
* * *
Сыйлы Аллах! Сенден биз миллетни Сабий
юйле бла Къартлыкъ юйле керек болур
къыйынлыкъдан сакъла, деб тилейме.
* * *
Адамлагъа этген игилигинг,
джумшакълыгъынг Аллахдан къайтса, сен
сакъламагъан, бир уллу игилик болуб
къайта кёреме. "Менден къайтмаса да,
Аллахдан къайтсын",- деб бош айтылмайды.
* * *
Иги этгеними ангыламады деб, иги
этгениме сокъуранмазгъа басым,
оюмлулукъ бер, деб тилейме Аллахдан.
* * *
Ким - аманы бла, ким - игиси бла байды.
* * *
Джыгъылыб, андан сора ёрге тургъандан
эсе, джыгъылмай къалырча джашаялгъан
тынч болурму?!
* * *
Ата-ана барлыкъда, анга шукур эте,
зауукъ эте, тыйыншлысыча, сан эте,
джашай билген, ол джашауну багъасын
билген адамды.
* * *
Ана болмагъан ананы къыйынын билмейди,
дейдиле. Кесинг ана болуб да, анангы
этгенини джюзден бирин да
къайтаралмайса - аны къыйыны
къыйырсызды.
* * *
Шынкъартха хаман отун салыб турмасанг,
джукъланыб къалгъанча, сюймеклик сезим
хаман "ашау" излеб турады. Джангыз ана
сюймекликди не тюрлю болумда да
тохтаусуз «джаныб», джылыу бериб
туралгъан.
* * *
Ёмюрде кишини алдамагъан адам да, кесин
алдамай джашаялмайды.
* * *
«Сени сёзге чакъырыб, сени бла нени
юсюнден ушакъ этселе да, «ия!»,
«тоба-тоба…», «асто!» деб турсанг,
алайдан айыб алмагъанлай кетерсе», -
деб юрете эди бир амма.
* * *
Сёзлени, хантланы татыуларыча, энчи
татыулары барды.
Джангыз аланыкъын ауузунг бла тюл,
джюрегинг бла ангылайса.
* * *
Сукъланнган бла зарланнганны орталары
кёк бла джерчады.
* * *
«Мени сюймегенин билсем, ол адамгъа
артыкъ иги болама», - дей эди бир хаджи
тиширыу.
* * *
Меннге табсыз келсе да, этгени тюз
болгъаннга бек ышанама, меннге табын
этеме деб, терс ишни этелликден эсе.
* * *
Эм къыйынлы адам - къыйын адам.
* * *
Къартлыкъ джыйрыкъла бет тюрсюнлерине
къууат къошханла джюрек байлыкълары
терен адамладыла.
* * *
Къыйынлыны кёрюб къыйналмагъан,
насыблыны кёрюб сукъланмагъан, ол
хариб адамды.
* * *
Биреуню аманлаб, кеслерине сый
тартханла кёбдюле,
Биреуню аманлаб, кеслерине сый табхан
джокъду.
* * *
Ачыулансанг, тилинг - къама, учундан да
ирин тама.
* * *
Кёзден-къашдан да бек, адамны артыкъ
чырайлы кёргюзген адеби, намысы, джюрек
джылыуу, сабырлыгъы, олтура-тура,
сёлеше билиую.
* * *
Бир-бир адамгъа тюбесенг, джюрегинге
кюн тийгенча боласа.
* * *
Сеннге - кечерге къыйын, анга - кетерге
къыйын.
* * *
«Джашлыкъ» деген сюер, учунур кёзюу,
«Къартлыкъ» деген кечер, унутур кёзюу.
* * *
Муратына джетелген - аджалындан
кетелгенча.
* * *
Ызына къараб ойлашмагъан, аллына
къараб учунмаз.
* * *
Къачынг келсе, къачыб къутулалмайса.
* * *
Дунияларын унутуб, бу ашыкъ-бушукъ этиб
айланнганла, джукъгъа джарабмы
айланадыла, огъесе джарагъанча этибми
айланадыла?!
* * *
Бу дуния бары да бизникиди, джангыз биз
тюлбюз кесибизники.
* * *
Зарлыкъ - джюрекге зорлукъ.
* * *
Бир кюню - саугъа, бир кюню - къаугъа.
* * *
Джюрегинге салыр джугъунг болмаса,
джашаудан татыу къалмайды.
* * *
Заман бла «ушакъ эте» билгенле, ала
тюлмюдюле джашауда энчи ызларын
къойгъанла?!
* * *
Джашау - заманны тёреси.
* * *
Джангур тауну-тюзню да бирча сугъарады,
алай а хар джерде да битим бирча
болмайды.
* * *
Халал оюмла башынгда джаратылмайдыла,
ала джюрегингде тууадыла.
* * *
Тынгылай билген, тынгылы болур.
* * *
Асыл сёзюнг - джерге урлукъ себгенча,
Осал сёзюнг - окъ бла къанны тёкгенча.
* * *
Кишиге хыянаты болмагъанлай, башына
игиликни тартханны не айыбы барды?!
* * *
Чыртда кишиге иги айтыргъа унамагъан
джазыкъгъа тюбегенимде, ол адамлагъа
белгили ёлмегенликге, эски ёлюк болуб
тургъанын, джюрегим айтды.
* * *
Джюрегиме къулакъ салмай, тохтаб, анга
тынгыламай турсам, башыма да оюм
келмейди.
* * *
Адамны адамлыгъы, билими, сынамы ёсе
баргъанча, тыш къарамы ариудан ариу
бола барса, къартлыкъгъа джете, эм ариу
адам ким боллукъ эди эке?
* * *
Не болумда да кесинги джазыкъсына
башладынг, кеси кесинге джаулукъ
этдинг.
* * *
Кесинги мыдах сезимле бла къойсанг,
сюймегенлеринг бла къойгъаннга сана.
* * *
Кюн бугъунса, гюл къубулады.
* * *
Заман ызын хар кимде да
къоялгъанлыкъгъа, заманда ызын
къоялгъан азды.
* * *
Саны ауругъаннга сагъайыб, дарман-дары
излейбиз. Джаны ауругъанны уа,
асламысына, алайлыгъын эсгермей,
къатында джашаб турургъа болабыз.
* * *
Бир къауумла ангыламагъан затларына
«ангыламайма» дегенден эсе,
«джаратмайма» дерге ёчдюле.
* * *
Бир къауум джашларыбыз халкъны
атындан, онглу-онглу орунланы алыб,
уллу-уллу къабаргъа джарашыб
къаладыла.
* * *
Бек байлыкъ да, бек джарлылыкъ да
Аллахны бирча унутдура болурла, дейме:
байлыкъ - эсирик этиб, джарлылыкъ -
тарбуууннга тыйыб.
* * *
Кесин сюйген къалгъанланы барын да
кёрюб болмагъан тюлдю.
* * *
Бурундан келген адетле, адеб-намыс
мардала, ала, халкъны башхалагъа
ушатмагъан, энчи тюрюн къурагъан,
джамагъатын масхабха тартхан джашау
амалларыдыла, тин байлыгъыдыла.
* * *
Атаны-ананы насыблары балаларыны
къолларындады.
* * *
Окъа оюлу кюзлеринг, ариу кёзлю
гюллеринг, Ата джуртум.
* * *
Бала киндик юзюлмейди, тагъылгъанлай
къалады ананы джюрегине.
* * *
Кесин асыры кемсиз сюйген, башхалагъа
кесин сюйдюре билмейди.
* * *
Эт адамла бир-бирлерин бош затла ючюн
къалай бек къыйнаргъа боладыла. Бу хуах
дунияда бир джыламукъ тамчыны багъасы
не барды?!
* * *
Акъылы бла джашагъаннга, джашау асыуду.
Сезими бла джашагъаннга, джашау
джарсыуду.
* * *
Ётген джашау - тюненеги шынкъарт от:
Джылыуу да, джалыны да хауада
эригендиле,
Тубан кибик, чарс кибик.
* * *
Джукъу адамгъа, ёлмегенлей, джашаудан
солургъа болушады.
* * *
Ненча адам, джашаргъа хазырлана,
джашауларын ашырыб иедиле.
* * *
Адам баласы санына тынчлыкъ излей, таба
билгенликге,
джанына тынгы таба билмейди.
* * *
Сеннге ышаныб, ичги сёзюн айтхан
адамгъа,
эт адамынгача, къараргъа тыйыншлыды.
* * *
Сёзю семиз - акъылындан кемиз.
* * *
Ким - къууаныргъа, ким - джутланыргъа,
ким - сукъланыргъа, ким ууалыргъа
тууады.
КЪЫСХА УШАКЪЛА
* * *
- Салам алейкум!
- Алейкум ассалам!
- Къалайса? Тынчмыса?
- Тынч а, сени джауунг болсун.
- Нек айтдынг алай?
- Тынчла дуппур башындадыла - джаны сау
тынч болмайды.
* * *
- Шо, хаман ышарыб бир тур.
- ?!
- Ышарсанг, бир ариу боласа!
- Джетмегени барды, деб къоярламы?
- Огъай! Сеннге бир бек джарашады
ышаргъан.
- Ышаргъан кимге да джарашады - ышаргъан
бетден джылыу урады!
- Аны уа тюз айтаса, арыгъанбыз ачыулу,
мыдах бетледен.
- Ышарыу уа ышарыуну чакъырады, деринг
келеди.
- Хо, хо.
* * *
- Къаллай муратларымдан къуру къалдым,
къаллай ариу ишлеге джораланыб эди
умутум. Бары да къалды, бары да
джукъланды, джокъ болду.
- Сен аны унутмагъан эсенг, сагъына
эсенг, ол джукъланмагъанды, джокъ
болмагъанды.
- Къайры унутаса? Тюненебиз, джюк болуб,
джюрегибизде джашайды.
- Тенгиз джагъагъа кеслерин ургъан
толкъунлача болмай, тенгизге, узакъ
къарасанг, сууу кем-кёк, тамам ариу
кёрюнеди, толмай къалгъан муратла да
алайдыла, артыкъ ариу кёрюнедиле.
Толсала, унутуб турлукъ эдинг аланы.
* * *
- "Тюу" деген минутха окъулуб къаллыкъ
тёрттизгин назмучукъчамы кёрюнеме
сеннге?!
- Огъай, ариу къыз...
- Мен назмучукъ тюлме, иги джаш! Мен уллу
романма! Мени окъуб чыгъар ючюн, джылла
керекдиле. Джылла!
- ?!
* * *
- Эшикни алай хыны къалай къагъаса?
Джанымы ала эдинг да.
- Сора, къакъмай, кириб келсемми керек
эди?
- Да, джукълаб тура эдим да, илгеннген
этдим.
- Хата джокъду. Сен джукълагъанны къой
эсенг, ёлюб тургъанны да аллыкъса
джанын.
* * *
- Келин, джашчыкъгъа письмо джаздынгмы?
- Хоу.
- Менден салам айтдынгмы?
- Хоу.
- Аллах къолубузгъа къууанч бла
джыйсын. Къоркъма, джаным, бу ай кете
эсе, джашчыкъны келирине онбир ай
къаллыкъды. Майна, башхаланы
эркишилери аскерге экишер джылгъа
барадыла, сеники уа бир джылгъа
кетгенди.
- Хоу, ання.
* * *
- Ол хапарыгъыз неди?
- Къайсы хапарыбыз?
- Да, къайдам... неме...
- Кредит хапарыбыз? Да, тейри, юйбюзден
чыгъарлай этгенди. Сатылыргъа
джарарыкъ зат болуб, джукъ къоймай
бошагъанбыз... Сеннге бизни хапарыбыз
къалай тукъум джетгенди деб, анга
сейирсине турама. Кимден эшитгенсе?
- Кесингден эшите турама.
- Къалай?
- Да, ма алай!
- "Ол хапарыгъыз неди?" - деб нек сордунг
да, билгенча?
- Билир ючюн.
* * *
- Мени джюрегими ангылар акъылынгмы
барды?!
- ?!
- Ха, мен аны кесим да ангыламайма!
* * *
- Биз бирге джашау этелмейбиз...
- Огъай. Меннге къыйынды сенден
айырылыб кетген.
- Меннге да тынч тюлдю, сени къоюб
кетген.
- Сора бир-бирибизден къачмайыкъ да,
бизни тарбуууннга тыйгъанны къууайыкъ
арабыздан.
-Хо... Биз бир-бирибизден айырылыб
кетгенликге, биз бирге ётген джол,
узунуна эки джарылмаз.
- Хо, джанынга, хо.
* * *
- Ариу къыз, ананг сеннге къалай айтады?
- "Къызым", дейди, "балам", дейди.
- Сени кёрмей, излесе къалай айтыб
чакъырады?
- "Къызчыкъ, къайдаса?!"- деб.
- Ачыуландырсанг а, не деб урушады?
- "Ий, сеннге къачан акъыл кирликди?
Джаман зат", - деб. Дагъыда аны кибик
сёзлени айтады.
You have read 1 text from Karachay-Balkar literature.
Next - Назмула, Балладала, Хапарла - 08
  • Parts
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 01
    Total number of words is 3566
    Total number of unique words is 2016
    33.7 of words are in the 2000 most common words
    49.0 of words are in the 5000 most common words
    56.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 02
    Total number of words is 3515
    Total number of unique words is 1938
    33.8 of words are in the 2000 most common words
    49.9 of words are in the 5000 most common words
    57.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 03
    Total number of words is 3532
    Total number of unique words is 1923
    31.6 of words are in the 2000 most common words
    45.8 of words are in the 5000 most common words
    53.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 04
    Total number of words is 3486
    Total number of unique words is 1913
    30.7 of words are in the 2000 most common words
    46.1 of words are in the 5000 most common words
    53.8 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 05
    Total number of words is 3501
    Total number of unique words is 1790
    30.8 of words are in the 2000 most common words
    46.9 of words are in the 5000 most common words
    54.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 06
    Total number of words is 3492
    Total number of unique words is 1969
    31.3 of words are in the 2000 most common words
    46.1 of words are in the 5000 most common words
    54.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 07
    Total number of words is 3490
    Total number of unique words is 1899
    32.7 of words are in the 2000 most common words
    47.5 of words are in the 5000 most common words
    55.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 08
    Total number of words is 3825
    Total number of unique words is 1778
    35.2 of words are in the 2000 most common words
    49.3 of words are in the 5000 most common words
    58.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 09
    Total number of words is 3583
    Total number of unique words is 1938
    33.5 of words are in the 2000 most common words
    50.0 of words are in the 5000 most common words
    57.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 10
    Total number of words is 3797
    Total number of unique words is 1819
    35.3 of words are in the 2000 most common words
    51.3 of words are in the 5000 most common words
    59.9 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 11
    Total number of words is 3751
    Total number of unique words is 1892
    34.1 of words are in the 2000 most common words
    50.3 of words are in the 5000 most common words
    58.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 12
    Total number of words is 3848
    Total number of unique words is 1873
    33.3 of words are in the 2000 most common words
    48.8 of words are in the 5000 most common words
    55.7 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 13
    Total number of words is 3778
    Total number of unique words is 1801
    34.6 of words are in the 2000 most common words
    49.8 of words are in the 5000 most common words
    58.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 14
    Total number of words is 3839
    Total number of unique words is 1810
    34.1 of words are in the 2000 most common words
    49.0 of words are in the 5000 most common words
    57.7 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 15
    Total number of words is 3741
    Total number of unique words is 1845
    32.7 of words are in the 2000 most common words
    48.1 of words are in the 5000 most common words
    56.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 16
    Total number of words is 3762
    Total number of unique words is 1936
    32.7 of words are in the 2000 most common words
    47.2 of words are in the 5000 most common words
    55.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 17
    Total number of words is 3796
    Total number of unique words is 1911
    33.1 of words are in the 2000 most common words
    48.1 of words are in the 5000 most common words
    54.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 18
    Total number of words is 3877
    Total number of unique words is 1854
    33.7 of words are in the 2000 most common words
    47.4 of words are in the 5000 most common words
    55.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 19
    Total number of words is 3744
    Total number of unique words is 1942
    32.0 of words are in the 2000 most common words
    47.5 of words are in the 5000 most common words
    54.9 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 20
    Total number of words is 3595
    Total number of unique words is 1805
    35.3 of words are in the 2000 most common words
    51.2 of words are in the 5000 most common words
    59.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 21
    Total number of words is 3672
    Total number of unique words is 2013
    28.6 of words are in the 2000 most common words
    41.4 of words are in the 5000 most common words
    48.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 22
    Total number of words is 3540
    Total number of unique words is 1917
    27.0 of words are in the 2000 most common words
    39.3 of words are in the 5000 most common words
    46.0 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 23
    Total number of words is 2163
    Total number of unique words is 1204
    36.9 of words are in the 2000 most common words
    53.4 of words are in the 5000 most common words
    59.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.