Latin

Назмула, Балладала, Хапарла - 06

Total number of words is 3492
Total number of unique words is 1969
31.3 of words are in the 2000 most common words
46.1 of words are in the 5000 most common words
54.4 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
Джюрегинг бла ётсе къылларын къыя...
Къууанч джыламукъ эртденнги чыкъды,
Ачыу джыламукъ - ачы элия.
* * *
К
ъанатларын джыйыб къойгъан чыпчыкъча,
Сары чапракъ, бутагъындан юзюлюб,
/Къач джетди деб, болмаса да акъылда/
Тюшдю аллыма, мыдахлыгъы сезилиб.
Сары чапракъ - Кюнню бурху джуруну -
Бурду эсими джууукълашхан къачыма.
Сакъламайын, эртдеди деб турсам да,
Кюмюш къылла къошулалла чачыма.
* * *
Д
жыламукъла,
Джыламукъла...
Тузлу, исси джыламукъла,
Джюрекден агъыучу
Чыкъла,
Сезимден седреген
Чыкла,
Джыламукъла.
* * *
Ы
зларын къоялла джылла, ыйыкъла -
Таблача, тюшелле бетиме джыйрыкъла.
Кёрпебаш къызчыкъны кёрмейме кюзгюде,
Къалгъанды ол джазда - таурухлу
кёзюуде.
Къууанчлы кюнлени ызлары эселе,
Бетимде джыйрыгъым бек азды, дерикме.
Аланы сагъышла тюшюрген эселе,
Ах, нечик кёб мурат толмады, дерикме.
* * *
К
юн тогъуйду кёзлеучюкден
Сууукъ сууну,
Кюн ушайды бир бек
Сусаб болгъаннга.
Кюн тогъуйду зем-зем сууун
Шоркъачыкъны,
Неден кюед -
Хапар айтмайд соргъаннга.
* * *
Э
м аууру бу дунияда заман кеси,
Хар нени да ол кёреме керти иеси.
Мен залимме, мен алимме, деб тургъанла,
Кёкге басхыч салыр оноула къургъанла,
Заман джюгюн бир кесекни кёлтюрелле,
Аны аллында, узакъ бармай, бел бюгелле.
Хуах дуния кёлеккеси шам заманны,
Ол тёреси эм иги бла бек аманны.
* * *
К
юле тургъан эки кёзюн джума-ача,
Бир чыган къыз келди аллыма нюрюн чача.
«Къол аязгъа къараб, тамблангы айтайым,
Сюе эсенг, тюнененге да къайтайым!..»
Сеннге - ачха, меннге насыб джетмей эсе,
Ариу сёз да терс сагъышха элтмей эсе,
Алда сора, алда мени билгенингча,
Алдау сёзюнг ариу эсе, кюлгенингча…
* * *
О, муратым, джюрегими сураты,
Толуб, онгуб, сен мындамы къаллыкъса?
Алай болмай, кечеми - кюн, кюнню джаз
Эте туруб, мени бламы барлыкъса?
О, муратым, чууакъ кёкню мийиги,
Теренлиги, тазалыгъы, кёк нюрю.
Толсанг эди - мени сеннге алгъышым,
Толмасанг да, сен - эм джарыкъ сагъышым.

* * *
Джаны адамны сюрюучюдю…
Сюрюую – къууанч, джарсыу,
Умут, мурат, джыр, тилек.
Джаны адамны сюрюучюдю,
Ол сюред: джазны - бери,
къачны – ары.
О, джюрек.
Сеники да аладыла, билеме…
* * *
О
т тамызыкъ –
ол джылыуну дарманы,
Айран къорлукъ –
ол айранны тамалы.
Сюйсенг, джырла,
сюйсенг, тырна, джюрегим,
Хуахды дуния,
джокъду анга амалынг.
* * *
Кёлюм – джайда, джылы кюнде – джюрегим,
Муратларым насыб излей кетгенле.
Джашлыгъымда къалгъан иги умутла,
Иги тенгча, сакълатмайын джетгенле.
Къарамайма эшикдеги бораннга,
Ол улусун, ол да ишин этеди.
Умутлада, тенгиздеча, джуууна,
Джаным энтда джангы джолла эшеди.
ТЁРТТИЗГИНЛЕ
* * *
К
ерти эсе, Тейри эшик ачылгъан,
Тола эсе, ол кёзюуде айтылгъан,
Байлыкъ, сый да келир элле ишлесем,
Ёксюз этме бир баланы, деригем.
* * *
Т
алай кесек этди мычхы терекни
Биреу алды терезеге-эшикге, деб,
Экинчи да туудугъуна бешикге, деб
Ючюнчю уа - къабырына керекге деб.
* * *
Э
ки «эшикни» арасыды адам ёмюр,
Экисин да кеси ачмайд - тюлмюд сейир?
Алгъа ачылгъан - «эшиги» тыбырыны,
Экинчи уа - ёмюрлюк къабырыны.
* * *
Т
уугъан кюнюм тюшмей къалды эсиме,
Бек къыйналдым, гурушха этдим кесиме -
Ол кюнюмю анама нек бермедим?
Эки кёзюн ол кюн нечик кёрмедим?..
* * *
А
дамлагъа эшитдирирге талпына,
Джюрегимде согъулгъан макъамланы.
Мыдах, джарыкъ эселе да, ашыгъа,
Назму тилге кёчюреме аланы.
* * *
Ё
люм, сени юсюнгден
Джазайым деб, олтурдум.
Джашау, сеннге джыр эте,
Уллу бетни толтурдум.
* * *
С
юйген адамы къайда къалса да,
"Кёзкёрмездеди", демейди джюрек.
Къайда эсе да - биргесиндеди,
Тюз тёрюндеди!
* * *
Д
жилик тахта чакъгъанды.
Гюлчюклери - кёзчюкле.
Джаздан хапар айталла,
Чапракълары – сёзчюкле.
* * *
Д
жырлагъан бла джылагъан
Бир къош болдула.
Джылагъан хорлаб джырны,
Бирча болдула.
* * *
М
уратла узакъ…
Къабырла джууукъ…
Алада
сууукъ…
* * *
Д
жулдузла кёзледиле,
Билеме,
Мен билмеген:
Кимни кёзлеридиле?
* * *
Т
ерен къарда, узакъ джолда къалгъанча,
Тарбуууннга нек тыяды джюрегим?
Чыртда келмейд джашауумдан седретиб,
Мыдахлыкъ бла джукъгъа джасакъ
тёлерим.
* * *
А
й бла, Кюн да тутулалла кёзюу бла,
Джаз бошалыб, къач келеди – джокъ
мадар.
Тарбуууннга тутмакъ этме кесинги,
Чыныгъыргъа юрен, джюрек, не къадар.
* * *
К
ёк бла джерни орунларын алмашдырыб,
Сен эсинги сезимледе аджашдырыб,
Неле айтаса? Не уа къайры бараса?
Сен акъланы ортасында къараса...
* * *
А
яз сылагъан сыйдам бауурун
Суукъарын кёзлеу тутханды кюннге.
Булутдан чыгъыб, кюнден чыгъыныб,
Кюн таякъ тебсейд аны юсюнде.
* * *
М
ен джашауну тюшелмедим эбине,
Ол кесича, мен кесимча, джашадым.
Джол узакъды, деб турсам да кесиме,
Танг аладан тюшюб къалдым ингирге.
* * *
Н
асыб бизге марда бла берилмей,
Къуюлсаед, кюн нюрюча, башындан…
Ол заманда, насыбды деб, билмейин,
Сансыз этиб, кетерикмек къатындан?
* * *
С
абий тюрсюн терк бугъунад заманда,
Джашлыкъ, гюлча, къартлыкъ, тюшча,
келелле.
Тюрлю, тюрлю бет алса да тюрсюнюнг,
Сезимлеринг хар неге да тёзелле.
* * *
Б
иргебизге биз не алыб келгенбиз?
Биргебизге нени алыб кетербиз?
Биргебизге…келтирмедик. Элтмезбиз…
Этгенибиз! Аны къоя ётербиз.
СЕН МЕННГЕ ЫШАРДЫНГ…
СЕН МЕННГЕ ЫШАРДЫНГ
К
ъолума алгъанлай,
Сен меннге ышардынг!
О, насыб, татыуунг,
О, нечик татлыды!
Къойнума къысханлай,
Бала,сен ышардынг...
О, насыб, джылыуунг,
О, нечик асылды!
Уланым - улагъым,
Сен меннге ышардынг!
Баш саугъамы алдым
Мен бюгюн къолума!
Дуния саулай да,
Ышаргъанча болду,
Балачыкъ, мен сени
Алгъанлай къолума!
ТИЛЕКЛЕДЕН ЭШЕМЕ
Б
елляу, белляу, белляу, белляу, дейме мен,
Насыб! Насыб! Насыб! Насыб, дегенча.
Бала, бала, бала, бала, дейме мен,
Джашау, джашау, джашау, джашау, дегенча.
Бешик джырны тилекледен эшеме!
Аллах, сеннге ненча шукур этеме!
Белляу макъам джюрегимде туугъанды,
Къадар меннге асыл нюрюн бургъанды.
Сюймекликни мен береме къорлукъгъа,
Ол байлыгъым тюбсюз кёлдю, сорлукъгъа.
Джашау толкъун сени уруб джыкъмасын,
Ана насыб, бала, менден букъмасын!
Бешик джырны ана кёлю эшеди,
Бала къолу бешик бауун тешеди...
НЕ АЙТЫРМА?
У
ланчыгъым огъур кюнде туугъанды,
Джюрегимден мыдахлыкъны къуугъанды.
Бала, сеннге къойнум джылы бешикди,
Кёзчюклеринг меннге джандет эшикди.
Бюгюн кюнюнг, бала, мени къойнумда,
Тамбла кюнюнг хуах джашауну джолунда.
Кюн да, суу да саугъалары Аллахны,
Джомакъ, джыр да ... устазларынг, бил аны.
Нарт таурухла юретирле нартлыкъгъа,
Сыйынг бла джетелирча къартлыкъгъа.
Къадау ташдан юренирсе чыдамгъа,
Булбулладан джырны ариу джырларгъа.
Къуш юретир мийикликни тутаргъа -
Джюрегинги къанат этиб учаргъа.
Шоркъа суудан тазалыкъны алырса,
Ана сютча, андан иче, айнырса.
Аллах сени адамлыкъ бла баш этсин,
Насыбынг бла намысынгы кёб этсин.
Тенг тутарча, джен болурча улан бол!
Иги адамла узатырча сеннге къол!
Кёзлериме, бала, къара ышара,
Ёсдюрлюкме тюз иннетге ышыра.
Заман келиб, чыкъсанг джолгъа ашыгъа,
Не айтырма, кёз джашланы джашыра?!
1996
ДЖЮРЕГИМДИ БЕШИГИ
Ш
укур эте Аллахха,
Мен джашчыкъны бёлейме.
Насыбымы багъасын
Сюймеклик бла тёлейме.
Джюрегимде тууалла
Къуру иги умутла.
Къондурмайма алагъа
Аз да мутхуз булутла.
Бу джашчыкъгъа мёлекле,
Джукъла, дейле, джашыртын.
Бу джашчыкъгъа мёлекле
Джукъла, дейле, акъыртын.
Джашчыкъ джукълаб къаллыкъды,
Джукълаб, къарыу аллыкъды.
Тюшюнде, Айны джерлеб,
Таурух тюзде барлыкъды.
Сен бир онглу джаш болуб,
Таукел чыкъгъын джолунга.
Адамлагъа джарарча,
Ишинг бара онгуна.
Адамлыкъ бла халаллыкъ
Джюрегингде джашарча.
Болум бла таукеллик
Тюз ишге джол ачарча.
Назик булчукъ, булбулчукъ,
Ёсе барыб, джаш болур.
Булчукъ терек болгъунчу,
Акъыл джыйыб, баш болур.
Джюрегимди бешиги
Ма бу токъмакъ джашчыкъны.
Тилегим бла, джырым бла
Мен сылайма башчыкъны.
Джукъла, бала, сен джукъла,
Тюшюнг болсун таурухлай,
Джукъла, бала, сен джукъла.
Джолунг болсун мамукълай.
1995
ДЕЙМЕ, СЕННГЕ
К
ъолчукълары - къанатчыкъла,
Кёзчюклери - джомакъчыкъла,
Дейме сеннге.
«Иги джолгъа!» - дейме сеннге –
Ётер джолунг аллынгдады,
Балачыкъ.
Джарыкъ джаннган
Джулдузчугъум,
Кюнню уятхан булбулчугъум,
Дейме сеннге
«Насыбдан тол!» - дейме сеннге,
Адамлыкъ да насыб шартды
Балачыкъ.
Гюлчюк кибик, кюлгенчигим,
Айтханымы билгенчигим,
Дейме сеннге.
«Болумлу бол! Огъурлу бол!» -
дейме сеннге,
Балачыкъ.
Джашау ачды эшиклерин,
Сына огъур бешиклерин,
дейме сеннге.
«Джюрек джырым!»-
дейме сеннге,
Атым, джырым джашар сенде,
Балачыкъ.
1995
УЛАНЧЫКЪ
Х
аталадан «согъулгъан»
Бир джашчыкъны таныйма.
Аны орнуна нек, къайдам?
Ингирге мен арыйма.
Башха болмай уланчыкъ,
Джаны болгъан хойнухду.
Бу джашчыкъны къатында
Маркъа улакъ хомухду.
Терен, мийик, деб, къоркъмай,
Не джерден да ётеди.
«Нек этдинг алай? » - десенг,
«Билмейин! » - деб кетеди.
Сютден тойгъан къозучукъ
Чынгаялмайд аныча.
Хатачыкъла этгенни
Ол кёреди джаныча.
Терек тёппе, бау башы -
Бары анга уяды.
Хурджунуна, къойнуна
Не табханын джыяды.
Хата этиб бошаса,
Ол къууана къачады.
Айыб этсенг, деб, излеб,
Къарынчыгъын ачады.
Уллу гырхы самыр бла
Ол ойнайды джыгъышыб,
Татлы тенгин этгенча,
Къучакълайды джабышыб.
Къоркъгъан-юркген деб билмей,
Джашайд бюгюн уланчыкъ.
Хаталадан тохтаса,
Не ишлерикди бу нартчыкъ?
1999
ДЖУЛДУЗ ЁССЕ…
«Д
жулдуз ёссе, Кюн боллукъмуд?!» -
деб сорду улан.
«Ким боллукъду, - дедим мен да, -
ёссе бизни Алан?»
«Мен ёссем, Алан боллукъма!» -
деб къаты чертди.
Киштикчигини ызындан
Ол чабыб кетди.
Джулдуз ёсюб, Кюн болалса…
Киштикчик – къаблан,
Кючюкчюгюнг болса аслан,
Не деренг, Алан?
Джулдуз ёсюб, Кюн болалмаз…
Ол сабий оюм.
Сабийлик хар балагъа да
Келтирсин тоюм…
1998
СЮЙЮМЧЮ ДЖУЛДУЗЧУКЪ
Б
ешигинги башындагъы чыракъгъа:
«Ання, Кюнчюк!»- деб тюбюнден
къарадынг.
Кюнден, Айдан, джулдузладан хапар сора,
Аланчыгъым, тил битгенлей, башладынг.
Таурухланы ичлеринден айырыб,
Кёкню юсюнден джомакъланы сюесе.
«Ання, Айгъа минейик!» - деб ингирде,
«Унамасам», къашчыкъланы тюесе.
Боз булутха кёзчюк битиб къалгъанча,
Ортасындан джарыкъ джулдуз къарады.
Аны эслеб сордунг: «Анда ким джашайд?»
Джууаб табмай, аннянг таурух къурады.
«Сен кесинг да джулдузчукъса», - дедим
мен.
Унамадынг: «Мен Аланма, Алан,» - деб.
Бала, меннге сен - Аламса, энчи Алам.
Огъай деме, сен - Сюйюмчю джулдузчукъ.
1998
ЧАКЪЫРАДЫ
К
ел, бала, кетейик ёз джуртха,
Джууукъдан къарарса
деу къушха.
Тёрюбюз - Минги Тау тёппеси,
Сени да чакъырады кеси.
Шоркъагъа бетинги джуудура,
Ауузунга толкъундан къуйдура.
Сууундан тогъурса Къобанны,
Мийикге къарарса къууана!
Джюрекге къанатла битерле,
Тарладан, чатладан ётдюре,
Джулдузла илешген акъ таугъа,
Чыгъарыр сезиминг - ма саугъа!
Башларын къайыргъан къаяла,
Оюулу кийизле - талала -
Таурухдан юзюлген омакъла,
Табигъат къурагъан джомакъла!
Кел, бала, кетейик ёз джуртха,
Биз анда тюбербиз эм къартха.
Нарт сёзюн эсинге алырса,
«Таулума!» - деб ёхтем айтырса.
1999
БАШХА ЁМЮРНЮ ДЖАШЫСА
А
тлан, бала, сен джолунга,
Менден кенгде сагъышынг.
Башха ёмюрню джашыса,
Не боллукъду алгъышынг?
Тынч джол демей, тюз джол дерсе,
Джол айрыда тохтасанг.
Башха ёмюрню джашыса –
Мен айтханны унасанг.
Алтын демей, насыб дерсе,
Сайлау салыр онг чыкъса.
Башха ёмюрню джашыса –
Алджама насыб букъса.
Къутсуз ёмюрде джашадым –
Ушайд джюрек кюйгеннге.
Башха ёмюрню джашыса –
Салма башны джюгеннге.
«Былай бар!» - деб бегитирге,
Ол таукеллик джарамаз.
Башха ёмюрню джашыса,
Ол менден оноу сормаз…
2000
ДЖАШИЛ ГЮЛ
Д
жашил гюлле излейме, деб,
Башхаланы сюймейме, деб,
Гитче къызчыкъ айланады
Кёк талада.
Джашил гюлчюк - къонгур улакъ,
Къызыл тай, акъ къозу къулакъ -
Ким кёргенди аллай гюлню
Кёк талада!?
Кенг Аламгъа салса да джол,
Джюрегинден кетермез ол
Джашил гюлюн - сабий кюнюн
Кёк талада.
1981
ОЛ БОЛУРМУ УЛАКЪЧЫКЪ?
Б
аббаханны тюгю кибик,
Акъ тончугъу тамаша.
Бош заманын ашырады
Чибинле бла талаша.
Кюн таякъ дыгъы этеди
Аны джассы сыртчыгъын.
Керпеслениб чабады ол,
Къайырыб, акъ башчыгъын.
Бир ариучукъ макъырады,
Боллукъ болур къобузчу.
Ол туугъанлы бизни Алибек,
Болуб къалды къозучу.
«Къозу! Къозу!» - деб ызындан
Айланады уланчыкъ.
Нек «ой» демейд, къозу эсе?
Ол болурму улакъчыкъ?!
КИШТИКЧИГИМ
К
иштикчигим кёз къакъмайын къарайды,
Ол мюйюшде нени эсе да марайды.
Ах, ма кёрдю ол душманын алайда
Къоярыкъмыд энди анга джашаргъа?
Бек къыйналмай, дженгил тутду ол
чычханны,
Кёб кюрешди, кёб ойнады, бек къыйнады,
Арлакъ кетиб, сейирине да къарады –
Онгсуз чычхан бир атлам да эталмады.
Бир, минутха аны бошаб керпесленди,
Ол барады юй тюбюнде ары-бери.
Унутханды итге бутун талатханын,
Сау ыйыкъны буту асхаб айланнганын…
ХОЙНУХ БУРАДЫ
К
ямран хойнух бурады,
Чыгъыб, эшик аллында.
Маскечиги турады,
Къуйрукъ булгъай къатында.
Къамчичигин, хойнухун
Саугъа этгенд аккасы.
Кямран хойнух бурады
Арыгъынчы аркъасы.
Кёзчюклерин къамата,
Джылтырайды бузда къар.
Хойнух тебсеб башласа,
Кёрюнеди арбаз тар.
Юретеди тенглерин
Кямран хойнух бурургъа –
Къуру кеси билген бла
Джаратмайды турургъа…
Къарачыгъыз толгъанды
Хойнухладан тёгерек –
Бир-бирине эрише,
Тебсейдиле абезек.
НАУРУЗЧУКЪНУ ТЮШЛЕРИ
Н
аурузчукъну сейирдиле
Кече кёрген тюшлери.
Ингир болса, джукълаб къалад,
Дженгил этиб ишлерин.
Кемеледен артха къалмай,
Джюзед уллу тенгизде.
Акуладан, китден къоркъгъан
Джокъду аны эсинде.
Бёрю бла джагъалашыб,
Тюшюнде ёч алгъанды.
Ёчню анга берген аю
Чегетинде къалгъанды.
Ол тюшлени игилерин
Арт кёзюуде кёргенди:
Кёб болмайын, Айгъа
чыгъыб,
Анда ойнаб келгенди!
Таурухланы сюйгенича,
Тюш кёрсе да, сюеди.
Кече кёрген тюшлерине
Науруз кюндюз кюледи.
ХАСАНЧЫКЪ
Х
асанчыкъны юсюнде
Кёбдю иги ышаны:
Итчиклени сюеди,
Джумуш эте биледи,
Юйде къылыкъ этмейди,
Джууаблашыб кетмейди,
Къартха орун къояды,
Малны баугъа тыяды…
Джаныуарла, сабийле
Хасанчыкъны сюелле.
Кёрселе да узакъдан,
Къууаннгандан кюлелле.
Алай Хасан унутад
Къолчукъларын джууаргъа.
Эртден, ингир, къачан да,
Кирни кери къууаргъа.
Кир къолчугъун узатса,
Тенги саламын алмаз.
Кир къолундан чыкъгъаннга
Маскечиги къарамаз.
Тенгчиклери сюймезле
Хасанчыкъны алай бек.
Сиз да эсине салыгъыз:
«Къолунг кирди, Хасан!» - деб.
ШЕРИФАТЧЫКЪ
«К
ъайсы кёбдю – джылмы, аймы?
Къачан игид – къышмы, джаймы? –
Дей Шерифат, джууаб сакълай,
Меннге къарайд, кирпик къакъмай.
Джашау анга - кюн бла кече,
Андан башха билмей ёлче,
Тюненеге, дейди, тамбла,
Нечик игид сейир джан бла!
Джылы аны – ана кёзле,
Айы аны – ийнакъ сёзле.
Кюню аны – эртден, ингир.
Сабийлик а ётед дженгил…
АСЛАНЧЫКЪ
Б
арды тенги Асланчыкъны,
Ол сюймейди окъургъа.
Дерсин, ишин унутады,
Эси кетсе ойнаргъа.
«Эки-юч джылны окъудум,
джокъду муну ахыры,
Бир юзерем тюбю бла,
Къайдад муну тамыры?
Хар къалайда китабла,
Къайры кетсин окъуудан?» -
Деб тарыгъад Асланнга
Тенги школ джашаудан.
«Лётчик болсам эди мен,
Учуб кетиб, узакъгъа,
Джашар эдим бек эркин,
Тюшмей китаб тузакъгъа!
Неда болсам тамада,
Хар айтханым толурча,
Аллай буйрукъ джазарем,
Китаб къалмай къурурча!
Дохтур болсам, айтырем,
Китабданды ауруу, деб.
Окъугъанны къойгъанлай,
Келир саулукъ, къарыу, деб».
«Лётчик, дохтур, тамада
Келе эсе болурунг, -
Деди Аслан тенгине, -
Аллынгдады окъурунг.
Ол заманда къоймазса,
Сен айтханынг толгъунчу.
Бусагъатда уа окъу,
Лётчик, дохтур болгъунчу».
МУРАТ СУРАТ САЛАДЫ
М
урат сурат салады.
Киштикчигин олтуртуб,
«Тынч тур! Эрши боллукъса!» - деб,
Сёзле бла къоркъутуб.
Киштикчикни кесине
Кёргюзюрге суратын,
Джан аурутуб кюрешед,
Айтмаса да, муратын.
Ол неден да сюеди,
Киштикчиги къууанса.
Кесин ышый, эркелей,
Бутларына чулгъанса.
Талгъыр, томпур киштиги
Омакъладан омакъды.
Аны омакъ халиси,
Муратха да джомакъды.
Мурат сурат салады,
Киштикчигин олтуртуб.
Омакъ тутуб хамхотун,
Къарайд киштик, онгсунуб.
ГЫЛЫУЧУКЪ

там! Атам! Айт меннге,
Гылыу нени окъуйду?
-Ол «окъуйду» тауланы,
Джулдузланы, тангланы…
-Джулдуз китабмы болду?
Аны къалай окъуйду?
-Хоу, окъууну сюйгеннге,
Билим ала билгеннге…
-Алай эсе, айт меннге:
Не джазылгъанд джулдузда?
-Джулдуздамы?! Сеннге деб,
Анда хапар, таурух кёб.
Сен билимли джаш болуб,
Аны окъур халгъа джет!
Ол заманда, джашым, сен
Джулдузгъа джол салырса…
-Атам, гылыуну да алыб,
Сен биргеме барырса!
РУСТАМ ДЖЫРЛАСА

Б
ек сюеди Рустам джырны,
Джыр бла джаны биргеди.
Уста джырлай билгени бла
Тенглеринден ёргеди.
Эртденбла, бетин джууа,
Джыр этеди ол суугъа.
Ашай туруб, тоя келсе,
Джыр къурайды гырджыннга.
Тенгчиклери чакъырсала,
Джыр бла этед джууабын.
Суу орнуна исси кюнде,
Джыр бла кесед сусабын.
Маскечиги, ташха олтуруб,
Джюрекчиги джылына.
Тилчигин да, салындырыб,
Тынгылайды джырына.
Рустам джырлаб башлагъанлай,
Кёрюнелле башчыкъла…
Уяладыла джыларгъа
Энди тийре джашчыкъла.
ДЖЮРЕК ДЖЫЛЫУНУ КЪОРЛУГЪУ
(миниатюрала)
ТЮШЮМДЕ
Къайырылгъан, акъ кёмюклю толкъунла,
мени джыгъа, тунчукъдура, тебере, алыб
кетиб бара эдиле энишге... Ким болса да
бир болушса, дей билмей, толкъунла бла
джан къазауат эте эдим. Ол джанында,
меннге узакъ суу джагъада, насыб барды
деб кёлюм алай эди. Толкъунла уа, бири
ура, бири джыгъа турсала да, эсим ары, ол
джанына, ётген эди, анда эди, мени таба
къарамай, ол насыбха бёленирге кетген
эди.
Бир заманда чыммакъ юч ат джетдиле.
«Учхан къушдан тюк аллыкъдыла была!» -
деб ала таба баш атаргъа кюрешдим.
Огъай, тоба. Ала суугъа киргенлей, гырхы
толкъун аланы да «джерледи». Абындыра,
чулгъандыра, джыгъылта, ала бла да хыны
ойнаб тебреди. Чот болмазын ангыладым,
силкиниб, ол атланы бирин тутар къан
алдым. Джыгъылсам да, ачысам да,
къарамай, джетиб, атны тюз бойнуна
къадалдым.
- Ол насыбха биз джетерге керекбиз! -
дедим анга суу кёмюкден чачая. Башын
силкди, къайдан табды деу къарыу,
толкъунланы ёшюню бла джыгъылта, уруб
ётдю ол джагъагъа - насыбха!
Эсгермейме, ол не эди? Ким эди...
КЪАЧХЫ ЭРТДЕН
Къачхы эртден. Сабан ызда малла, джерни
хурметине, берекетине баш ургъанча,
башларын ёрге кёлтюрмей отлайдыла.
Майна тай бла анасы, къошбаш болуб, бир
ханс джоппуну экиге юлеше, бир-бири
къатчыкъларында, къабыргъалары
бир-бирлерине тие отлайдыла. Эртденнги
шошлукъ, къачхы токълукъ, ана-бала
зауукълукъ сезиледи къарамларында.
Аладан арлакъда эки ат - байтал бла
аджир - бир-бирине сырт буруб, бири - кюн
чыкъгъаннга, бири - кюн батханнга
айланыб сиреледиле. Ачыусунуб,
кёлкъалды болуб, хар бири кесин тюзге
санаб сюелгенлери сезиледи. Отлау
къайгъылы тюлдюле.
Экиси эки джары къараб, джукъ
кёремидиле? Кеси джюреклеринден башха
джукъ кёргеннге ушамайдыла. Да сора
ала нек къарайдыла да бири кюн
чыкъгъанннга, бири кюн батханнга?
Экиси да бир джары къарасала, майна,
джангы туугъан кюнню таякъларында
джуууна тургъан чыпчыкъчыкъланы, кёкде
акъ булутчукъладан аяз сала тургъан
оюучукъланы, ол зауукълу ана бла баланы
да кёрлюк эдиле...
Джашау. Джашау...
КЕЛИГИЗ, ТЕБСЕЙИК...
Келигиз, тебсейик! Келигиз
къолларыбызны къанатла этиб,
аякъларыбызны айланджюк этиб, джашау
къуру тебсерге берилгенча, къууанч эте,
бир тебсейик!
Тебсеб баргъанны ызындан джулдуз ыз
тюшюб барса эди, къаллай сейирлик оюула
тюшерик эдиле джерге! Аланы «окъуй»
билген, къаллай сезимлени окъурукъ эди!
Келигиз, тебсейик! Биз тебсесек, чууакъ
кёкге бюркюлген джулдузла да абезекге
барадыла. Сюйюмчю джулдуз артыкъ да
джарыкъ джанады.
Келигиз, тебсейик! Джюрек
сезимлерибизни тебсеу бла айтайыкъ -
бир-бирибизге разылыгъыбызны, ийнакъ
сёзюбюзню, умутубузну, энчи
джырыбызны...
Тартыу... Харс... Тебсеу... Къыз бла джаш...
Тартыу джюрекни отун къабындыргъан
джилтинди. Ол «джилтинлени» тёкген
къобузчу сен эм ариу сёзлеге
тыйыншлыса. Сени уста къымылдагъан
бармакъларынг къуру тиеклени
«сёлешдириб» къоймайдыла, ала
джюреклени да тиллендиредиле, джюрек
къылланы да «таралтадыла».
Тартыу... Тау кёкюрегинде туугъан
макъам. Таулуну джюрегине балхам.
Тартыу согъула эсе, тебсемей къалай
къалгъын!? Тартыу тебсе деб, ортагъа
тарта, чакъыра эсе, анга «огъай» деб
къалай айтхын! Санла тебсеселе, джюрек
учхан этеди, джулдузлагъа джетеди... Хо,
хо! Джерден кёкге ётеди.
Келигиз, тебсейик...
ОЛ ЭДИ ЭСЕ...
Сен насыблы болургъа кесинги къалай
бек хазырлагъан эдинг. Ол хазырлыкъ
сени къалай ариу этген эди... Алай а сен
ол кёзюуде къарау сокъур да, сангырау
да эдинг. Джазгъы джерге кюн тийгенлей,
джерни тылпыуу сезилиб башлагъанча,
ётюрюкню керти этиб, насыбха бёлениб
къалырынг нечик келген эди.
Арыгъан эдинг насыбынгы сакълай,
арыгъанлыкъгъа эрикмеген эдинг, ышана
эдинг, алдай эдинг кесинги. Ол асыл
ётюрюк сеннге бек керек эди. Анга
башхаланы ийнанмагъанларын ушатмай
эди сюймекликге, насыбха алланнган
джюрегинг. Джазыуунгу джетиб келгеннге
санай эдинг. Аякъ тауушла эшитирге
хазырланыб, сагъайыб, келгенин эшитмей
къалырма да деб, сескеклениб
тургъанлайынга... Келген эди...
Огъай. Ол болмаз эди сени джазыуунг. Сен
алджаб, тутмазлыгъынгы къолундан
тутдунг болурмуса? Ашыгъыб, ётюрюкню
тузагъына тюшдюнг болурмуса?
Ол эди эсе джазыуунг, андан эсе, кесинги
алдай, аны сакълагъан, татлы кёре эдим.
Насыбны кесинден эсе, келлиги кёб
къууанч келтиреди, деймисе?..
АРИУЛУКЪ
Аллыма танышым чыкъды. Биргесине да юй
бийчеси келе эди. Ол эрини онг джанында
эди. Биз бир-бирибиз бла джылы
саламлашханча кёрюб, ол эрини сол
джанына ётюб, сёз айтмагъанлай, меннге
танышымы бийчеси болгъанын билдирди.
Мен биле эдим аны. Алай а эртдеден
бир-биринги таныгъан, бир-биринги
багъалатхан шагърейинге, шохунга
тюбесенг, ышармай къалай къарагъын?
Бу чырайлы адам бла юй бийчеси тынгылы
джашаялмазлыгъын алайда огъуна
ангыладым. Джазыкъсындым. Кюйюксюне да,
ичин кюйдюре турлукъду, деб къыйналдым.
Эркишиси аны сюе эсе, тиширыу анга
къачан ийнанмай башлайды? Терс затын
кёрмегенлей, тиширыу нек, къачан
кюйюксюне башлайды? Кесин андан энишге
кёрюб? Огъесе, мен муну былай сюйген
башхала да аны сюймей не мадарлары
барды, дебми?
Сыфатлы адамгъа, хар ариу затхача,
кёзле тартадыла. Ариугъа хар ким да
къарасын. Артыкъ да бек джаны болгъан
ариугъа. Заман аны къутун, нюрюн
сыйыргъынчын. Ариулукъну ёмюрю
къысхады, амма.
Ариулукъ кеси неди башхалагъа зауукъ
келтирмей эсе, кёзлени, джюреклени
къууандырмай эсе?
Кете тебреб, шагърейими юй бийчесине:
«Сени онг джанында элтген бу джаш
дун-дунияны башында болгъан
тиширыуланы барындан сени сайлаб
алгъанды. Анга къууана билмей, чюйре
сезимле бла насыбынгы ёлтюртме!..» - деб
тиледим.
СУРАТЫНГ...
Солтан-Хамитге
Суратынг... Къалай ариуду джашлыкъ.
Дунияны хурмети, огъуру, ашхылыгъы сени
тюрсюнюнгде кюзгюдеча кёрюнедиле.
Джазны джашлыгъы, тангны тазалыгъы,
кюнню джылыуу кёзлерингде сезиледиле.
Адамлыкъны эни, халаллыкъны джени,
ариулукъну къууаты мухур салыбдыла
бетинге.
Суратынг... Джашлыгъынгдан къарайса
меннге. Мени ангыларгъа излегенча,
меннге айтырынг болгъанча, мени
ушакъгъа чакъыргъанча, мени кёргенинге
къууаннганча.
Айлагъа, ийыкълагъа, кюнлеге,
сагъатлагъа, такъыйкъалагъа юлешине
седреб баргъан заманны, кёзню къысыб
ачханча, бир кесекчигин сакълаб
тургъан сурат кёб соруу, кёб сезим
къозгъайды джюрегимде. Суратда
къалгъан кёзюучюкде не эди
джюрегингде? Не сезим, не акъыл, ким
эсинге тюшген эди? Ким кёрюннген эди
кёзюнге?
Огъесе, бир ариу тюшалсам, деб олму эди
акъылынгда? Алай эсе, мыдах кюнюмде
къарасам, сыфатынг нек мыдах болады да?
Сагъышлы кюнюмде сен да терен
сагъышлыса. Къууанчымда кёзлерингде
къууанч джилтинле кёреме.
Мен сени суратынга кёб къарайма. Сен
меннге узакъ джашлыгъыбыздан къарайса.
Сен анда къалгъанса... Алай а, сен меннге
тюненени кёлеккеси тюлсе. Тюненемден
келген джюрек джарсыуумса. Къаллай
джашлыкъ, къаллай ариулукъ къарайды бу
эски суратдан, сени суратынгдан.
Джашлыгъынг бла келген ариулукъ да
джокъ... кесинг да джокъ... Мен а къарайма
суратынга, быллай заманыбыздамы
болгъан эди, деб сейирсине, кесибизни
джашлыгъыбызгъа сукълана.
Суратынг. Кёзлеринге къараб, сен мени
эшитмейсе, деб, ийнаналмайма. Кесинг да
бусагъат ышарлыкъса. Ышарсанг а, ол
джарыкъ кюлюуюнгю джюрегим бла
эшитирикме...
Суратынг. Кёб къарайма мен сени
суратынга. Кюн чыгъа, мен сени бла
саламлашхан этеме, кюн бата, Аллахдан
сеннге джандет тилейме. Джандетге
къартлыкъгъа джашаб кетген да джаш
сыфаты бла, ариу сыфаты бла киреди,
дейдиле. Сен а джашлай, ариулай
тюшгенсе ары. Хур джашлагъа къошулгъан
болурса.
Суратынг. Талай джылдан суратынга не
кёз бла къарарма экен? Суратынгда не
джангы зат табарма? Не джангы сёзле
айтырма сеннге? Сен а меннге не дерсе?..
Не айтыр суратынг?..
«Эгечим, джаным, сени къыйнадым. Эгеч
болгъан къыйын кёреме, дермисе? Сеннге
аллай бир багъалы болгъанымы билмей
эдим, билсем, сеннге кесиме да бир кесек
сагъайырыкъ эдим, дерикмисе? Чыгъанакъ
джеллеге, бузлу джангурлагъа, хазыр
болмай туугъан эдим да, аланы
кёлтюралмай сындым, дермисе?
Суратынг... Сен джукъ да айтырыкъ тюлсе.
Сёлеширге, кёлюнгю ачаргъа къачан да
сюймеучен эдинг. Огъесе, меними аяй
эдинг?
САБИЙ БОЛУРУМ КЕЛЕДИ
Бир-бирледе сабий болурум келеди...
Кёлде, джюзе барыб, джагъасына
джетгенлей, ариу дууадакъ, къанатларын
къагъыб, аланы ауур этиб тургъан сууну,
тёрт джанына бюркюб, дженгиллениб,
омакъ-омакъ атлай кетгенча, эсими
билеб, джюрегими аурутуб тургъан
сагъышла, суу тамчылача, юсюмден кетиб,
джылла салгъан ауурлукъ, джау чыракъча,
эриб, юсюмден тюшюб, кёзлеримде
мухурларын къойгъан айланч джолла,
марал джангур джаугъан кёзюуде
чыгъыучу джанкъылычха бурулсала... Мен
а, гитче къызчыкъ болуб, кюн таякъны
ууучума джыяма деб, кюрешсем...
Бир-бирледе сабий болурум келеди...
Анамы этегинден тута, къонакъгъа
барырым. Анда, тойда, тебсей тургъан
джашла бла къызлагъа къарай, мен да
уллу болсам деб, кесими эм ариу, эм
насыблы къызны, кёзюме кёргюзюб,
зауукъланыргъа. Аллымда - къыйыры-учу
болмагъан игиликге элтирик джол, анам
да - къатымда...
Бир-бирледе сабий болурум бир бек
келеди...
Сагъышланы да, джарсыуланы да,
сорууланы да, тюблеринден ычхыныб,
сабий джюрекни дженгиллиги кёлтюрюб,
кёкге, къушча, чыгъарым. Кёкге чыгъыб,
Кюннге, джулдузлагъа джууукъ болуб, ала
бла бирге хурметни, насыбны
джарыкъларын джерге, адамлагъа
себерим, булут толкъунлада джюзе, кюн
таякълада джууунурум...
Бир-бирледе сабий болурум бир бек
келеди...
ДЖЮРЕК ДЖЫЛЫУНУ КЪОРЛУГЪУ
"Къорлукъ" бла "Тамызыкъ. Экиси эки
огъурлу сёз... Бюгюннгюле аз
хайырландыргъан, аз ангылагъан
джарашыулу, джылы сёзле... Къысха
айтылыб, терен магъананы тутхан дамлы
сёзле... Керти тенглеча, деменгили
сёзле.
Къорлукъ бла Тамызыкъ. Унутула
баргъаныгъызгъа, сизни бла тенг, мен
да къыйналама. Сиз унутула баргъанча,
тилибиз да джарлыракъ бола барады.
Тилибиз джарлыракъ бола баргъанча,
джюрек берекет да азая барады.
Къорлукъ бла Тамызыкъ. Бусагъатдагъы
хоншула: "Къорлукъчугъунг бармыды?"
"Тамзыкъчыкъ керек эди",- деб бир-бири
босагъасындан атламайдыла. Тамзыкъны,
Къорлукъну да барыб тюкенден сатыб
You have read 1 text from Karachay-Balkar literature.
Next - Назмула, Балладала, Хапарла - 07
  • Parts
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 01
    Total number of words is 3566
    Total number of unique words is 2016
    33.7 of words are in the 2000 most common words
    49.0 of words are in the 5000 most common words
    56.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 02
    Total number of words is 3515
    Total number of unique words is 1938
    33.8 of words are in the 2000 most common words
    49.9 of words are in the 5000 most common words
    57.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 03
    Total number of words is 3532
    Total number of unique words is 1923
    31.6 of words are in the 2000 most common words
    45.8 of words are in the 5000 most common words
    53.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 04
    Total number of words is 3486
    Total number of unique words is 1913
    30.7 of words are in the 2000 most common words
    46.1 of words are in the 5000 most common words
    53.8 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 05
    Total number of words is 3501
    Total number of unique words is 1790
    30.8 of words are in the 2000 most common words
    46.9 of words are in the 5000 most common words
    54.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 06
    Total number of words is 3492
    Total number of unique words is 1969
    31.3 of words are in the 2000 most common words
    46.1 of words are in the 5000 most common words
    54.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 07
    Total number of words is 3490
    Total number of unique words is 1899
    32.7 of words are in the 2000 most common words
    47.5 of words are in the 5000 most common words
    55.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 08
    Total number of words is 3825
    Total number of unique words is 1778
    35.2 of words are in the 2000 most common words
    49.3 of words are in the 5000 most common words
    58.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 09
    Total number of words is 3583
    Total number of unique words is 1938
    33.5 of words are in the 2000 most common words
    50.0 of words are in the 5000 most common words
    57.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 10
    Total number of words is 3797
    Total number of unique words is 1819
    35.3 of words are in the 2000 most common words
    51.3 of words are in the 5000 most common words
    59.9 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 11
    Total number of words is 3751
    Total number of unique words is 1892
    34.1 of words are in the 2000 most common words
    50.3 of words are in the 5000 most common words
    58.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 12
    Total number of words is 3848
    Total number of unique words is 1873
    33.3 of words are in the 2000 most common words
    48.8 of words are in the 5000 most common words
    55.7 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 13
    Total number of words is 3778
    Total number of unique words is 1801
    34.6 of words are in the 2000 most common words
    49.8 of words are in the 5000 most common words
    58.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 14
    Total number of words is 3839
    Total number of unique words is 1810
    34.1 of words are in the 2000 most common words
    49.0 of words are in the 5000 most common words
    57.7 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 15
    Total number of words is 3741
    Total number of unique words is 1845
    32.7 of words are in the 2000 most common words
    48.1 of words are in the 5000 most common words
    56.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 16
    Total number of words is 3762
    Total number of unique words is 1936
    32.7 of words are in the 2000 most common words
    47.2 of words are in the 5000 most common words
    55.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 17
    Total number of words is 3796
    Total number of unique words is 1911
    33.1 of words are in the 2000 most common words
    48.1 of words are in the 5000 most common words
    54.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 18
    Total number of words is 3877
    Total number of unique words is 1854
    33.7 of words are in the 2000 most common words
    47.4 of words are in the 5000 most common words
    55.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 19
    Total number of words is 3744
    Total number of unique words is 1942
    32.0 of words are in the 2000 most common words
    47.5 of words are in the 5000 most common words
    54.9 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 20
    Total number of words is 3595
    Total number of unique words is 1805
    35.3 of words are in the 2000 most common words
    51.2 of words are in the 5000 most common words
    59.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 21
    Total number of words is 3672
    Total number of unique words is 2013
    28.6 of words are in the 2000 most common words
    41.4 of words are in the 5000 most common words
    48.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 22
    Total number of words is 3540
    Total number of unique words is 1917
    27.0 of words are in the 2000 most common words
    39.3 of words are in the 5000 most common words
    46.0 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Назмула, Балладала, Хапарла - 23
    Total number of words is 2163
    Total number of unique words is 1204
    36.9 of words are in the 2000 most common words
    53.4 of words are in the 5000 most common words
    59.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.