Latin

Чыгъармаларыны Алтытомлугъу Ючюнчю Тому - 14

Total number of words is 3737
Total number of unique words is 1735
33.8 of words are in the 2000 most common words
51.0 of words are in the 5000 most common words
58.7 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
Сакъ, мудах къарайды мени кёзюме,
Манга сюймеклик, къайгъы ол къарауда.
Жангыдан тюшеди мени эсиме
Жашаучубуз узакъ жыллада тауда.
Анам манга къарайды. Мен бар этген
Терс ишлериме жарсыйма жангыдан.
Анам бла къалама бетден-бетге,
Хар аман ишим да - ачыу жаныма.
Анамы бир жалгьан заты болмагъан
Бети, кёзлери, мудахлыгъы аны.
Нечик къайгъырып къарайды ол манга,
Кёп осал ишими билмеген анам!..
Бу сурат бла бетден-бетге къалып,
Ктоеме мен жангылычларым ючюн.
Анам, этдим осал ишлени къалай?
Ёсген эдим, таза сютюнгю ичип!
Аллымда анамы сураты. Кёлюм
Тола, жазама энтта бу сёзлени.
Кечгинлик тилеялмам, санга келип,
Энди, анам, манга жокъ табыу сени!
Анам, суратынг биргеме Чегемде.
Аны ючюн да - жашаугъа алгьышым.
Жазыу этеме гитче юйчюгюмде,
Сени кёре ётеди жазым, къышым.
Аллымда мудах анамы сураты.
Ётюрюк жазсам, ол манга не айтыр!
Кёз аллымдады анамы сыфаты, Жалгьан жазсам, тангым амандан атар.
528
Жалгьан сёз жаза башласанг, жангыдан
Эслеп къара анангы суратына,
Сени терсликден тыярча жангыдан,
Ананг, шош келип, чёкгенча къатынга.
Анамы бетиие къарай, кёп кюнде
Жазама. Кёп жангылычым эсимде.
Ёлген анамдан уялмасам, кимден
Уялырма мен бу жерни юсюнде?!
1979
34 Къули Къайсын
*
*
*
Биз да - учуп баргьан къанатлыла.
О, къалай кенгди бу кёк бийиги!
Биз - ёмюрле жолунда атлыла.
Къууанчны, къайгьыны да кёплюгюн
Сынай, учуп баргьан къанатлыла
Болгьаныбызны ангыладыкъ биз.
Не къыйын кюн да жолгъа атлана
Турдукъ, къалгьаныбызда да юйсюз.
Бизни жолубузну жокъ къыйыры,
Узакълада жаннган жарыкъ отла.
Учханны да билебиз къыйынын,
Кёкде учуп баргьан къанатлыла.
Жерге да, кёкге да махтау бере,
Учуп баргьан къанатлылабыз биз.
Жашауп>а ыспас этдик минг кере,
Жер болду бизни ата юйюбюз.
Махтадыкъ будайны, булутланы,
Ташны беклигин, жулдуз жарыгьын,
Жолоучу кюсеген суу уртламын,
Къанатлы, жазгьа айтхан жырынгы.
Да, биз, адамла да, учуп баргьан
Къанатлылабыз. Салам аязгьа!
Биз узакъ жолубузда арыгьан
Эсек да, жетербиз уябызгъа!..
1979
530
ТАУЛУ ТИШИРЫУЛАГЪА
КЪАСЫДА
1
Таулу тиширыула! Бюгюниге дери
Айтмагьан эсем сизге бу сёзлени,
Айып зтмегиз, терслигими кёрюп.
Аналарым, эгечлеримсиз мени!
Малчы да, сабанчы да ёсдюрдюгюз,
Не палахда да тюнгюлмей жаыыгьыз,
Жулдуз жарыгьындан таза сютюгюз,
Сабийлеригиз а - кёз жарыгъыгъыз.
Бизге ана да, эгеч да болдугьуз,
Гюлле болуп чыкъдыгъыз жерибизде,
Акъ къанатлыла болуп да аудугъуз
'Гауладан, жыр болдугьуз кёлюбюзде.
Сюйген къызла да болдугьуз сиз бизге,
Ай болуп тийдигиз арбазыбызгъа,
Танг жарыкъча кирдигиз юйюбюзге,
Къыйын кюн кюч бсрдигиз жаныбызгъа.
Жигитле, жырчьша да ёсдюрдюгюз,
Т у г у р у г ь у болдугьуз жерибизни,
Ариу болуп, бизге къууанч бсрдигиз,
Эсли болуп, адам этдигиз бизни.
Сизни тауда жырлагьан ауазыгъыз
Кёкден эннген кибик - алай кёрюндю,
Жарыкъ тойлада тепсей баргъаныгьыз,
Ариу болуп, жарсыу бузун эритди.
2
Ёлгенлеге жилягъан ауазыгъыз
Бу бийик къаяланы титнретди,
Не болса да, сиз жашаргъа баздыгьыз,
Ол таукеллик да бизге кьарыу берди.
34*
531
Бетлеригизде - кюн, ай да жарыгьы,
Жулдузла жарыгьы кёзлеригизде.
Отубуз ёчюлсе, жангыдан жагьып,
Жашатдыгъыз бизни ёмюрюбюзде.
О, къазауатдан жашларын сакълагьан
Анала бу таула ауузларында!
Биз къаргьа жыгьылгьанда аулакълада,
Къаныбыз къызаргьанда бузларында,
Сизни бетлеригизни кёрюп турдукъ,
Бу тауларыбызны акъ тёппелсрин.
Сау къалгьанларыбыз, баям, къутулдукъ
Аны ссбепли, къайытдыюь биз бери.
Эштип турдукъ сизни ёнлеригизни,
Тауда сууларыбызны тауушларын.
Андан къойду уруш жоялмай бизни,
Сора кёрдюк жерибизни ташларын.
Жоюлгьан жашларыгьызгьа да чыдап,
Дагьыда кёл этип жашадыгьыз сиз,
Кюйгснигизде да жашау ачыдан,
Ма бу жерибизге ушадыгьыз сиз,Турдугьуз, аныча, чыдамлы болуп,
Юлгю кёргюзтюп сабийлеригизге,
Бёрюле тюнгюлталмадыла, улуп,
Жашау дайым жашаулай къалды сизге.
3
Тюздю сизни жерибизге ушатхан,
Сизге баш ургъанча кёрюне хар тау,
Сизсиз бизни тюп этдирмей жашатхан Кючюгюзге, чыдамыгъызгъа махтау!
Таза суу, кир болгъан суу да ичдигиз,
Турдугъуз жарыкъ, мутхуз танг да ата.
Жукъугъуздан а кёп болду ишигиз, Ишге уста къолларыгъызгъа махтау!
Иги умут жулдуз болуп чыкъгьанда,
Бешик тебиретген къоллагьа махтау!
Сюймекликни тереклери чакъгъанда,
Бизге насып берген къоллагьа махтау!
532
Таймайын, кёп ёмюрлени ичинде
Кюч бериучю бетлеригизге махтау!
Ёле туруп да - ахыр къара кюнде ,Биз кёрюучю бетлеригизге махтау!
Барыбызгъа да къууаннган, жилягъан,
Жулдуз халлы кёзлеригизге махтау!
Чыдагьансыз кёп къыйынлы жыллагъа,
Таулу тиширыулагъа ыспас, махтау!
Сизге ыспас этгенни унутургьа
Жарамаз, жаныбыз саулукъдан бизге.
Бар къууанчыбыз, жарсыуубуз тургьан Махтау огъурлу жюреклеригизге!
4
Айтдым бу сёзлени бар жюрегимден,
Анала, эгечле, мен, сизге атап.
Кюнюм, гюлюм да болдугьуз жеримде.
Таулу аналаны сютюне махтау! Барыбызгъа да жашау берген сютге,
Жырыбызны, жомагьыбызны берген,
Бизни халкъ этгенлейин келген сютге
Ыспас да, махтау да болсун ёмюрге!
Ана - аналай, эгеч да - эгечлей,
Сюйген къызынг - сюйген къызлай къалыр деп,
Хар кюйсюзлюкню да оту ёчюле,
Жашау да алгъадан-алгъа барыр деп,
Таулу тиширыула да саулай уллу
Жерни тиширыулары бла бирге,
Бир къара кюч жоялмай, алай болуп,
Сабийлерин ёсдюрюрле ёмюрге.
Ёшюнлерини сютлери да ачы
Болмагъанлай, ана, эгеч да бола,
Жашарла, не бек ачытса да ачыу,
Юйюбюзню отун жукълатмай ала! Деп ийнанып, айтама бу сёзлени,
Андан жазады бу назмуну къолум.
Къарагьыз, жарып жюрегими мени, О, ол сизге сюймеклигимден толу.
533
5
Таулу тиширыула, жанларым мени!
Сизге къууанч бла атсынла кёп танг!
Сиз - тутуругьусуз биз туугьан жерни.
Сизге ёмюрден ахыргъа да - махтау!
Мен, таулу аналагъа алгъыш зте,
Сау дунияда аналагъа баш урдум.
«Хар палах да, аланы жоймай ёте,
Сабийлерин ёсдюрсюнле!» - дей турдум.
Тиширыула, сиз - жашауну къууанчы!
Сизсиз бизге кюн, гюл, ариулукъ болмаз.
Мен, жангыдан жашау китабын ачып:
«Сиз - дуния жарыгьы!» —дерге болдум баз.
Тиширыуну ариулугьу гунч болмаз,
Жерге жазны келгени къалмаз тохтап.
Аналаны сюймеклиги жоюлмаз.
Тиширыула, сизге ыспас эм махтау!
1979
* *
*
Юйюмю башында - къар, Къыш келди.
Жангы къар - иги хапар
Хар элде.
Акъ болгъанды арбазым Келди къыш.
Энтта жазаргъа базып,
Эт сагьыш.
1979, декабрь
535
*
*
*
Жангы жылны аллында,
Декабрьни кюнюнде
Олтурама Чегемде,
Жангы къаргьа къууана:
Мен аны кёрмей къалсам,
Болур эдим къыйынлы!
Ансы - ауруу, жарсыу, бар
Къыйынлыкъ да бошдула!
Элимде, орамымда,
Тёгерекде жиляу жокъ,
Уллу, гитче - бары сау.
Ол да - мени къууанчым.
Элинг хатасыз болса,
Хар не да болур иги.
Олтурама, ырахат,
Бу назмуланы гырнай.
Ёлюмден башха бир зат
Къыйын тюйюл адамгъа.
Элим бюпон ырахат,
Ол манга тынчлыкъ берип.
Къар чыммакъ этген элим
Декабрьни кюнюнде.
1979
538
КЕЧ ЧЫКЪГ ЬАН ЖУЛДУЗУМ
Элизатха
1
Мен бу сёзлени санга
Айтырча кюч бергенинг,
Тюзге-дурусха санап,
Мени ариу кёргснинг
Ючюн ыспасымы ал.
О ийнагъым, тау полюм!
Кёп хатадан ксри къал
Сен, аз жарсып, кёп кюлюп!
Кесиме игиликни
Кимден да билдим иги, Не чууакъ этдинг кёкню
Сен, насыпча, бийигим!..
Этдинг не кёп игилик,
Бирда жетмезча багъа, Болмады сени кибик
Бир тиширыу да манга.
Менден кетмединг кери
Сен, къоркъуп сёзден, тилден,
Таукеллигинги кёрюп,
Адамлыгъынгы билдим.
Бар игилигинг ючюн
Этдим бу назмуланы.
Болсада, эслим, кечир, Кючлери аз быланы.
Манга кёп къууанч бердинг,
Жаз этгенча къышымы,
Кёп бузуму эритдинг.
Ал жюрек алгьышымы.
539
Сен манга берген саугьа
Ёмюрде этмез азлыкъ.
Хар айтхан сёзюм санга Ыспасды, ыразылыкъ.
2
Энтта акъ къышны кёрдюле саула
Узакълада, жууукълада.
Башынгы жюрегиме тынч салып,
Сен бир ырахат жукъладынг!
Кече жангыдан къар жаууп чыкъды,
Энтта дуниягъа къыш келип.
Сен къайгъысыз жукълап тургьан чакъда
Не ырахат эди кёлюм!
Башынгы салып кёкюрегиме,
Нечик татлы жукъладынг сен,
Къурур кюню болмайын, терегим
Тургъанча жангыдан ёсе.
Къар жаууп чыкъды, хар не да жангы
Узакълада, жууукълада.
Жюрегиме къысып жыягъынгы,
Сен, сабий кибик, жукъладынг!..
3
Жангы къар жаууп, жашау акъ болду,
Хар жюрек, хар иш да таза
Болгъанча. Мен къолгъа къалам алдым,
Къууанып, башладым жаза,
Башладым ма бу жангы назмуму,
Сени да эсиме салып.
Ай сайын кюнлерибиз аз бола,
Бу къышха да жетдик саулай.
Тазалыгъы ючюн - къаргьа ыспас! Энтта къыш акълыгьын кёрдюк,
Экибизден да къадаргъа - ыспас! Ол бизге да саулукъ берди.
540
Орамым да, терек бахчам да - акъ,
Арбазым, юйюмю башы,
Саулай тийре да болгъанды омакъ.
О, Чегемде жангы къышым!
Бюгюн кюн алай акъды Чегемде!
Анга, санга да къууандым, Тохтап насыпны чиммакъ чегинде,
Бу назмуну жаздым андан.
Сен эсимде тургьанынг себепли,
Бу чиммакъ кюн ариу бютюн.
Бетиме ура жангылыкъ жсли,
Санга бу назмуну этдим.
Бу къыш да сени бетинге къарар
Кибик сау болгъаным - насып.
Нечик жангыды Чегемни къары,
О, чиммакъ кече арасы!
Къыш да бар, жаз да бар жаны саугъа,
Энтта ангыладым аны.
Бу назмуланы да этдим санга,
Акълыгъына дунияны.
Экигиз да манга къууанч, насып
Бергенигиз ючюн этдим, Билеме къууанчны да багъасын,
Аны чегинден да ётдюм.
Таза къар жауады таза суугьа,
Тауладан энип, Чегемде.
Санга бу назмуну этдим саугъа
Бар игилигинг ючюн деп.
4
Жылланы аргха къуугъаича этип,
Жылкъыны артха бургъанлай,
«Бетинг къалай аламатды!» - дедим,
Жангы къар жауа тургьанлай.
Бу къар кюнледе жюрегими сен
Нечик аламат жылытдынг,
Кёзюме къарап: «Сюеме!» - десенг,
Мен жылларымы унутдум!
541
Терек бахчам бюгюн акъды алай,
Иги умутларым кибик.
Сен сюесе деп ийнаннганымлай,
Тауум да - жангыдан бийик.
Алай ыразы болама санга,
Бу къолларынга, бетинге,
Кёзлеринге. Ала - уллу саугьа,
Мени жангыдан жаш этген.
Чырагъым, зауугъум болгъанса сен,
Ауана берген терегим.
Насыпха санарма, сюе эсенг,
Мени тийишлиге тергеп.
Жашау къысхалыгъын иги биле,
Бек ыразы болдум санга,
Къышхы кюнлерим да жарыкъ келе Жазны сыбызгъысын согъа!
Сенден кюч алдым таукел болургьа,
Ётгенликге да кёп жылым,
Бек сууукъ болур деп къоркъуп тургьан
Ингирими этдинг жылы.
Атынгы айтсам, мени аузума
Кюн тийгенча болуп къала.
Санга назму жазды кюн узуну, Нечик насыплыды къолум!..
Сёзлерими уа барды онглары
Алгъыш этер кибик санга,
Ариу ауазынг, бетинг, къолларынг,
Атлагъанынг - манга саугьа.
5
Кёп кюнюм, кечем озуп
Бу бийик таулу журтда,
О кеч чыкъгъан жулдузум,
Жанымы бек жарытдынг!
Заманны терк баргъаны,
Инсан жашауу къысха!
Сени кёрюп тургъаным Тенгди жарыкъ насыпха.
542
Къууанч хапардан эсе
Татлы манга ауазынг.
Кеч чыкъгьан жулдузум, сен Кечигип келген жазым.
Таймай этеме эсеп
Кюн мутхузда, чууакъда,
Аламат жулдузум, сен,
О, былай кеч нек чыкъдынг?!
Болгъанма кёп тилеучю
Кюнюм болсун деп узун.
Сау бол жарыгъынг ючюн,
О кеч чыкъгьан жулдузум!
Бурулмайын ызына,
Жетгенде кече арам,
Кеч чыкъгьан жулдузума
Кетерме мен, баш ура.
6
Туура, сен кюйдюрюп, жилясам да,
Санарыкъма къуаннганнга,
Не кеч тюбегеннге санасам да,
Насып сынатханса манга.
Кече арам не жууукъ эсе да,
Кёлсюзлюк этмем алгъадан, Терсгим да жангыдан ёседи,
Мен сени бла болгъанда.
Сени бла жангыз бир кюнюм да
Иги эсе уа жюз кюнден?!
Тас болугъуз, къартлыкъ да, ёлюм да,
Мычыгъыз арлакъда - кенгде!
Билалмайын турама кесим да Азмы, кёпмю кюнюм алда.
Мени кечем не жууукъ эсе да,
Сенден бир сейир кюч алдым.
Сенден кюч алдым да, этдим кёл да,
Ёмюрюм бек узакъ суна.
О, жаным, къыйын кюнюмде кел да,
Талгъан башымдан бир сыла!..
543
Сора кёлюм ырахат болур да,
Терегим да болур бийик,
Сен мени таймагьанлай, къуруда
Ёлюмден къутхарлыкъ кибик.
Санга омакъ сёз кереги жокъду, Бу сёзюдю жюрегими.
Сыфатынг манга нечик жууукъду,
Аламат полю жерими!
Хау, сен - жерими иги гюлюсе,
Манга къууанчха деп чыкъгъан,
Манга алай таза кёрюнесе,
Ушап кёкдеги чууакъгьа.
Унутдур кечем жууукълугьун да,
Ачы къартлыкъны, ёлюмню,
О, чексиз насыпны жокълугъун да
Унутдур, жарыт кёлюмю!
Сен манга деп туугъанса, ёсгенсе,
Андан айтдым бу сёзлени,
Кесинги манга саугьа этгенсе,
Ол - чексиз къууанчым мени.
7
Санга иги сёзлени
Айтханым не игиди!
Сюймеклик хар адамны
Къазбеги - бийигиди.
Ханым, жашауда алай
Болмайын къалыр деме!
Бу назмуну ол затха
Ийнаннгандан этеме.
Сени сюйгеним ючюн,
Жангырды сезимим да,
Жангы чакъгъан шапталгъа
Ушагъанча сёзюм да.
Сюймекликсиз къалгъанда,
Терек чакъмай къалгъанча
Болур сау дунияда,
Бар таула оюлгъанча!
544
Мен санга сюймекликни
Сёзлерин айтханым да,
О, сен насыплы этип,
Тангымы атханы да Нечик игиди, иги!
Къууанчха не жетеди?
Къууанч къушун сюймеклик
Учуруп жюрютеди.
Санга жюрек сёзюмю
Айтханым - не игиди!
Бу санга сюймеклигим Жанымы бийигиди!..
8
Сен жангыдан болгьанча сабийчик,
Санга бешик жыр этерге
Энтта жюрегим тартдырды нечик,
«Насыплы тюшле кёр!» - дерге.
Тюшюнгде кёрюнсюнле бек бийик,
Бек акъ таула бу къыш кече,
Сен энтта къызчыкълай тургьан кибик,
Къууанчны сууундан иче;
Сен энтта къызчыкълай биченликде
Баргьанча жалан аякълай,
Санга гюлле чыкъгъанча бийикде,
Кёрюнсюн бюгече алай;
Бу къышхы кече чакъгьан терекле
Кёрюнсюнле да тюшюнгде,
Санга жылтырай чиммакъ бийикле,
Тюнюнгде къууан ишингден!
Жюрегимде санга жумушакълыкъ
Алайды да - сен сабийчик
Болгьанча! Кёрсенг сен кёп ахшылыкъ,
Къууаныр эдим мен нечик!..
Бешик жырдан сюйген жокъду жырым,
Санга бешик жыр этерге
Сюйдюм, сау болуп бар жюрек жарам,
«Ахшы кечели бол!» - дерге,
35 Къули Къайсын
545
Сен энтта къызчыкъ болгъанча, санга:
«Насыплы бала бол! - дерге, Санга къууанч келтирсин хар сагьат,
Жарыкъ жолунг элте ёрге!»
Бу къарлы кече Чегемде отум
Жана, эсим санга кетди,
Сен сабий тюйюлюнгю унутуп,
Бешик жыр этейим дедим...
9
Хар кимге сюйгенинден
Ариу кёрюнмез бир жан.
«Сюйгенингден ариу жокъ», Дей, жауду манга жауун.
Сюйген жюрек, жайча, кенг,
Сюймеген жюрекди тар.
«Сюйгенингден иги жокъ», Дей, жауады манга къар.
Сюймеклик берген кючге
Бирда табылмаз багьа.
«Сюйгенингден халал жокъ», Дей, чыкъды кырдык манга.
Сюймеклик сау къадардан
Халаллыкъ да турур сау.
«Сюйгенингден таза жокъ», Деди манга тауда суу.
Сюйген им бла болсам,
Бек жарыкъ атады танг.
«Сюйгенингден бийик жокъ!» Дей, агъарды манга тау.
Сюймекликден татлы жокъ,
Жокъ сюйгенингден иги.
Жашау, кьызгъанма манга
Насыпны ол бийигин!..
546
10
Мен санга этген назмула барысы
Ёлмей жашарла деп, этмейме андан,Назму да, кезиую келип, арыса,
Иеси кетгенча, кетер дуниядан.
Жауар жауун жаумай болмагьанча жай,
Санга назмуларымы алай этдим,
Черек баргъанча, жулдузлагъа къарай,
Жулдузла жанмай болмагьанча кёкде, Назмуларымы этдим санга алай,
Будай жаугъан жауунча, къууанып,
Жолланы акъ этген къар жаугъанынлай,
Буу къууаннганча, таза суудан къанып, Алай жаздым, алай жаздым мен санга,
Сени тангнга да, жазгъа да ушата;
Жангы халда келе манга хар сагъат,
Къууанч бууу, аллыма келип, жата!
Жаздым, эркин чабып баргьан ат къалай
Азат бола эсе да, алай азат
Болуп, жай эрттенде черек баргьанлай,
Манга жарсыу бермеген кибик бир зат,
Алай жаздым, терек къууанып чакъгъан
Кибик, ай жарытханча арбазланы,
Гюл жаз жылыууна къууанып чыкъгьан
Кибик, эште къанатлы ауазланы.
Къанатлы жазгъа айтханында жырын,
Аз, кёп жашар деп да этмсйди эсеп.
Сен да - мени жазым, ийнагъым, журум,
Хар сёзюмю тилеги: бол сау-эсен!
Азмы, кёпмю жашарла назмуларым Ол тюйюлдю сагъышым, мен аланы
Санга этдим, ала, юйюнге барып,
Турсунла гюллери кибик тауланы!..
35*
547
11
Ауазынг сабырлыгъы бла бетинг
Ырахатлыгьы, сёзюнпо азлыгьы
Къоядыла мени да сабыр этип.
Тенг эталмам мен эштген ауазлагъа
Бу сейир ёнюнгю, ариу ёнюнгю!Бир сёз айтсанг да, жаныма - дарманлай.
Не этейим бу тизгинледен ёнгс?
Ыразылыгъымы айтама алай.
Сёзюнг - аз, сюйдюмлюлюпонге уа чек
Жокъ, мени жангыдан туугьанча эте,
Алай ётедиле бар кюнюм, кечем,
Таймай кёрюннгенлей сюйдюмлю бетинг;
Инчге къолларынг, алдаулары жокъ,
Тюз жюрегиме къарагъан кёзлеринг,
Ачыкълыкъ бла этген кибик ушакъ,
Ёмюрде жалгьан айтмазгъа сёз берип
Къойгъан гсибик, эки кёзюнг ма алай
Къарайла дуниягъа бла манга,
Ала эрттеден ант этип тургъанлай
Жол салмазгьа деп терсликге, аманнга.
Атлагъанынг- тюз ариулукъ баргьанлай,
Аны кёрсем, игиликни кесине
Къарап тургъанча, кёрюнеди алай,
Кёп къууандыргъан зат тюше эсиме.
Сен орамда алай бараса, санга,
Къууаннган кибик гюлле, терекле, хар
Зат, къышхы кюннге жаз сыбызгьы согъа,
Санга агъаргъанына къууана къар.
Сенде бир керексиз омакълыкъ, кёзбау
Жокъ. Ол нечик къууандырады мени!
Къадар кёбюрек кёргюзтсюн кёзюме
Сени сыфатынга ушаш кюнлени!..
Сыфатынг, халынг сёзюме сыйынмаз,
Тынгылап къояргъа уа жокъду амал.
Назмуму уа юочю болса да не аз,
Жюрек ыразылыгъымы энтта ал!..
548
12
Актриса, кесинги жарсыуунг аз
Кибик, башхаланы да жарсыуларын,
Кесинге жарсыу этип, боласа баз,
Чыгьаргьа да сахнагьа, сарыуларын
Къайгъылыланы бир кесинге алгъан
Кибик, бетинг саз болуп, жарсып, алай
Кёрюнесе, ёмюрге борчлу болгъан
Кибик айланыргъа сен жарсыгъанлай,
Къалгьанланы жарсыуларын бир жанынг
Кесине алып, тынчлыкъ тапмагъанлай.
Жашауда, сахнада да кюе жанынг,
Не къыйынды, къыйын жашагьан алай!
Неди да! Ёлген сабийге жилягъан
Ана тынч, къыйын болгъанын сурамаз,
Жула сала тургьан адам жарагьа
Жаралыны жарсыуун этмей болмаз.
Искусство - къар юзюлгенча бир зат,
Ушайды тауда къая оюлгъаннга,
Бар жанланы эталлыкъ кибик азат,
Уста алай къарайды дуниягъа.
Актриса, ахлуларынга жиляу
Этгенинг азча, сахнада да алай
Сарнайса, жылкъылача ёте жылла,
Къайгъы черсги жагъаланы талай.
Сен, мирзеу бюртюкча, болгъанлай таза,
Отелло да кетеди, сени буууп.
О, къыйынлыкъларынгы уа ким жазар?
Алай къууанчны ариу азат бууу,
Келип, тобугъунга салады башын,
Ишинг, усталыгъынг къууандыргъанда,
Агъара бийик усталыкъ ауушу,
Сени чыранла сууу къандыргъанда.
Ауазынг, жомакъ жерледен эштилген
Кибик, сахнадан эштиле аламат.
Сен ол сагъатда жашауда этилген
Хар осал затдан, харамлыкъдан азат!..
549
О, актриса! Сен къыйын кюнюнгде
Окъуна насыплыса: жюреклени
Сейир фахмунг бла титиретгенде,
Ауазынг титиретгенинде мени!..
13
Сен залда кёп адамланы ичинде
Олтургьанда, жокъ сени бетингча бет:
Къадаргъа ыспасым аны ючюннге!
Мени кёп кюнню алай ыразы эт!..
Сени бетингден ариу бет жокъ демем,
Сени бетингден иги бет жокъ алай.
О, турса да ол сагъатда жер тебе,
Турур эдим ол бетге къарагьанлай!..
Ол бет алай сюйдюмлюдю, оюмлу,
Болмай бир жалгьан, бир къарангы заты!
Алгъыш этдим, санга бура оюму,
Онг къолуму сени таба узатып.
Сау залда жокъ кёз сени кёзлеринглей,
Ала ёмюрлени узакъларындан
Къарагъанча, «Жалгьан сёз айыпды!» - дей.
Тюшдюм ол кёзлени тузакъларына!..
Залдан манга къарап тургьан кёзлеринг,
Бетинг да къалдыла мени эсимде,
Залда ариу олтургъан кезиулеринг
Ёмюрге къалдыла кёзюм юсюнде!..
Ол къадар адамны ичинде, залда
Кёрмедим иги бет сени бетингден.
Сен къутхараллыкъча мени ажалдан,
Алай къарап турама келбетинге!..
14
Сюймекликни - къууанч деп ангыладым,
Алай жашадым, алайлайын къалдым.
Жилямадым, сюймеклик, къарап санга,
Ачыу бергенингде да, - болдунг саугьа.
Багьа жетмез саугьа болгьанлай къалдынг,
Тузну кёп бергенлигинге да балдан.
550
Бир заманда айтмадым азапса деп,
Къысха болсанг да, айтмадым азса деп,
Къайгъы, бушуу келтиресе демедим,
Ёмюрде санга налат да бермедим.
Къалай налат берир эдим жериме? Экигиз да бирчасыз жюрегиме.
Сюймеклик, жарыкъ жулдузум болдунг сен,
Биченлигим да, сен сугъарып, ёсе.
Къартлыгъымда да къачалмадым сенден, Сенсе жашау берген жерни юсюнде!..
Жашауума дайым кюн болуп тийдинг,
Юйюме ай жарыгьы болуп кирдинг.
Сен келгенде, жашау бузу эриди,
Манга дайым кюч, илхам да сен бердинг.
Къысха болгъанынгда да - болдунг насып,
Сау да жерде таза суула ауазы,
Саулай да къанатлыланы жырлары,
Саулай жерни жарыкъ кюнлю жазлары,Сюймеклик, сен дайым болдунг къууанчым,
Келдим, жюрегими санга кенг ачып,
Бюгюн да жаз этдинг сууукъ къышымы,
Салам бердим бийик учхан къушунга!..
15
Сени он сабийинг болса да,
«Жаным, къыз кибиксе!» - дер эдим.
О, заман нечик терк озады!
Анга кёп кюнде сагьыш этдим.
Сабийлеринг болгъанлыкъгъа уа,
Къыз кибиксе, назиксе, субай,
Жылла кете баргьанлыкъгьа уа,
Бетинг - жарытып тургьанча ай.
Тиймейин къолу кишини да,
Бетинг, къолунг, жанынг да таза.
О, жашлыкъ атым кишнеди да,
Жангыдан келди манга жазым!..
Ийнанып тур - манга дери уа
Тиймеди деп къолунга окъун
Эр кишиледен биреую да.
Къонмагъанды санга кир-букъу!..
551
Тиймей бир эр киши къолу да,
Тургьанса тазалай, къыз кибик.
Жашауда бар кёреме ол да!..
Суу тазасын ичеди кийик.
Хау, сен энтта да къыз кибиксе,
Жылла баргъанлыкъгъа уа оза,
Сен манга, жулдузча, бийиксе,
О, къыз кибик, къыз кибик тазам!..
16
Сен болмасанг, бу затла да жазылмайын
Къалыр эдиле, къайытмай жазым-майым.
Мени сёзлеримсиз да жашаялырла
Адамла, иш этерле, ашаялырла.
Алай мен бу сёзлени айтмасам эди,
Къууанчымы къояр эдим кёп кем этип.
Къалай къууандым быланы жазгьаныма,
Кёп сагьатым илхам бла озгьанына.
Мен, ёлюп кетерик бир инсан, къууандым
Зауугъума. Бу затланы жаздым андан.
Ахшам жулдуз жарыкъ бергенча ингирде,
Бу затланы жазаргъа сен илхам бердинг.
Туумай тургьан айны туудургьанча этдинг,
Кёлюмю, кюн тыякъча, жарытып, ётдюнг,
Сёзлерими толтурдунг жулдуз жарыкъдан,
Кёлюм кётюрюлюп, назму отун жакъдым.
Сен ызынгдан элтип, чыкъдым бийиклеге,
Илхамны кюню жарытхан б1ийликлеге,
Жалан насыплыла чыкъгьан бийиклеге,
Зауукълукъ къушлары учхан бийиклеге.
Мен, жыл санымдан да къоркъмай, къышхы чакъда
Сюймекликни къыйын акъ таууна чыкъдым.
552
Андан къарап, жангыча кёрдюм жашауну,
Жангыча ангылап къууанчны, бушууну.
Жюрегими къызыл гюллерине тийдим,
Къууанч берген, акъ жамычымы да кийдим.
Билмесем да кюнюм азын-кёбюн алда,
Ханым, сени сюйгеним - насыбым болду.
Бети бар сёз эталмаз, уялмай, базып,
Билир сюймеклик бергенин бизге насып.
Бети жокъланы уа мен да эсге алмам,
Не дауур этселе да, ауара болмам.
Не болса да, терек аугъунчуннга чагъар,
Ат да, жыгъылып къалгьынчы, барыр, чабар.
Тилчиле не деселе да, алмам эсге Сюймеклик - жомакъ тереги, азат ёсген.
Къууанчны бийикледе сууундан ичип,
Этдим назмуланы. Сау бол ала ючюн!
Жашлыкъ, илхам сууундан энтта да ичдим, Ийнагъым, сау бол берген жарыгъынг ючюн!..
Бетими буруп ахшамны аязына,
Секирдим сюймекликни тик къаясындан, Жаш кюнледеча, кёп болгъан кибик кючюм,
Сау бол сюймекликни жангы жазы ючюн!..
Декабрь, 1 9 7 9 январь, 1980
Чегем
ТУУГЪАН ЖЕРИМЕ
КЪАСЫДА
Мен, къул болуп, бугъоу шынжыр жюрютдюм,
Манга кёп кем лик, кёп зорлукъ да жетип.
Алай, жауларынгы кьаргъай минг кере,
Кюйсюзлюкге, терсликге налат бере,
Бир заманда да къаргьамадым сени.
Гыты жер хурттагыма урлукъ себип,
Алгъыш этдим мирзеу бергенинг ючюн,
Къууандым, таза сууларынгдан ичип,
Булутунгу кёрдюм таула башында,
Гыржынынгы, кёгетинги ашадым,
Атам барыучу жолларынгда бардым
Жулдузларынг жаннган кече арада.
Бардым кырдыгынгда, бардым къарынгда,
Ай жарытхан ташларынга къарадым.
Жаным сени бла бир болду, жерим,
Къыйынлыкъда сенден кюч алдым, жерим.
Мен сабанчынг болдум да, сабан сюрдюм,
Малчынг болуп, тауларынгда жюрюдюм.
Сенден узакъда турдум, къара кийип,
Ёлсем, сен боллукъса ёмюрлюк юйюм, Болурма мен кырдыгынг, топурагъынг.
Жаланда сенсе жетмезлик бир багъа.
Батырынг болдум да, къазауат этдим,
Душман чабып, санга тюшгенде ёртен,
Жанымы аямай, уруша келдим,
Ташларынгы къучакълап, алай ёлдюм
Сени ючюн, жараладан къан сие.
Жоюлдум, жанымдан да сени сюйюп,
О, жулдузлагьа жууукъ, бийик жерим,
Къыйын ёсдюрген анам кибик жерим!
Терим, кёз жашым да сингди жериме,
Зорчулагъа да чапдым, сауут сермеп,
Кемликни къурутама деп къаст этдим,
Унукъдуруу жашаудан къуруп кетип,
Тенглик табама деп ариу жеримде,
Такъырлыкъны тайдырып жюрегимден,
Жокъ этеме деп къара азаплыкъны,
Болдум къазауатчысы азатлыкъны,
Къанатлылары бийик баргьан жерим,
Таулары насыпча агъаргъан жерим!..
554
Мен палахны хорлаялмагъан чакъда
Жилягъанма, ташларынгы къучакълап,
Къучакълап ауаналы терегинги,
Тилей жоюлуп къалмазын тёренги,
Сууунг - анамы сютю кибик, жерим,
Не бек къара кюнде да бийик жерим!
Мухажир болуп, узакъда жюрюдюм,
Анда да таймай сабанынгы сюрдюм
Тюшюмде, эриклеринг акъ чакъдыла,
Жулдузларынг да алгьынча чыкъдыла,
Сенсиз ырахатлыкъ келмезлик жерим,
Сенсиз къууанч, насып кёрмезлик жерим!
Кёп кюйсюз душман кюреше келдиле
Сенсиз къояргъа. Ала да ёлдюле.
Мен а энтта да биргенгеме, жерим,
Андан уллу насып бар демем, жерим.
Энди айырылыу жокъ. Ол эсимде Ёлсем да, жатарыкъма, жерим, сенде.
Жырчынг болдум да, жюрегими атдым
Тёрюнге, къайгъырмай, кюйсе да отда,
Ол от болсун деп жалан сени отунг,
Манга жашау бла бир болуп атынг,
Жырчынг болгъанымы да этмедим тенг
Бир сыйгъа, хар сёзюм да алгъыш эте
Мирзеуюнге, ташынга, терегинге,
Бар палахда кюл болмагъан тёрюнге.
Сууларынгдан ичген эрттенлигимде,
Той баргъанда Чегемимде - юйюмде:
«Жаным санга къурманды!» - деп жырладым,
Азап кюн: «Къор болайым!» - деп жилядым,
Мен къайда да унуталмазлыкъ жерим,
Сенсиз юй, къабыр да болмазлыкъ жерим!..
Къар тюйюл, къууанчды тауларынгда къар,
Жаным-кёзюм - Холам, Бызынгы, Малкъар!
Бар хурметим - ёлгенинге, сауунга!
Ыспас, махтау ётмегинге, сууунга!
Баш урама ёзенинге, тауунга,
Мирзеуюнге, ахшамынга, тангынга,
Мен дуния жарыгьын кёрген жерим,
Кюнюмю, сёзюмю да берген жерим!..
1980
ТАУЛАГЬА КЪА СЫ ДА
Тауларым, устазларымсыз мени.
Палах келгенде, бой бермейсиз сиз,
Не боранлы кюнюнде да жерни
Таукел турасыз, болмайсыз кючсюз.
Дайым да итинесиз бийикге,
Айгьа, жулдузлагьа да жууукъгъа,
Сиз нёгер боласыз таза кёкге,
Узакълада кюйдюм, сизни жокълап.
Сизге баш урдуралмады бир зат,Не къара кюн да акълай къалдыгъыз,
Ким къул болгъанында да, сиз - азат,
Бийиклей турдугъуз, агьардыгъыз.
Болуп ариулукъну да юлгюсю,
Сиз къууандыргъанланы жокъ саны.
Насыплы болдула эки кёзюм
Туугьанлы сизни кёргеним сайын.
Тауларым, устазларым болгьанлай
Турдугъуз, кем болмазгъа юйрете,
Муслийманла Меккагьа баргъанлай,
Булутла башыгьыз бла ёте.
Юйретдигиз мени игиликге Харам, изар, таржюрек болмазгъа, Дайым хурмет эте бийикликге,
Къыйын кюнде да апчып къалмазгъа.
Иги юйреналмадым эсем, терс
Кесимме, таула, сизде жокъ айып,
Дайым бердигиз бек аламат дере.
Не ырахатды жерими айы!..
Тауларым - устазларым, агъарып
Турасыз, къара ниет тутма дей.
Мен хар кюн сайын да сизге къарап,
Юйренеме къолумдан келгенлей.
556
Осал сохта болдум эсем, манга
Ол уллу жарсыуду. Сиз кечирип
Къоюгьуз, таула. Жетмез бир багьа
Тургьаныгъызгъа бизге дере берип.
Бийик тилигизни ангыларгьа
Кюрешдим, келгенича къолумдан,
Жауун тёппелеригизде къаргьа
Шыбырдагьанда, тынгылап къалдым.
Юйренирге къолундан келгенни
Адам болургъа юйретесиз сиз.
Батырла сизни ючюн ёлгенни
Сайлап алдыла тургъандан сизсиз.
Аланы кишиликге юйрете,
Устазлары болгъанлай къалдыгьыз,
Ала тургъанда къазауат эте,
Эрликлерине да къууандыгьыз.
Къара кюн, алагьа болалмай тенг,
Сизни ючюннге ёлалмай къалдым!
Аны кечигиз, халаллыкъ этип!
Аны ючюн кёп ауара болдум.
Ариулугъугъузгьа жаным къурман
Болсун! Жокъ сизден уллу къууанчым,
Акълыгьыгъыз - жаныбызгъа дарман, Сизни кёрсек, хорлаялмаз ачыу!..
Къарайдыла бу акъ тау башлагьа
Жерибизни къышлары, жазлары.
Насыпды сизни кёре жашагъан,
Тауларым - акъылман устазларым!..
1980
У Ш БА ГЪ А КЪАСЫ ДА
Ушамайса тюнде кёргеннге,
Мен сени тюшюмдеми кёрдюм,
You have read 1 text from Karachay-Balkar literature.
Next - Чыгъармаларыны Алтытомлугъу Ючюнчю Тому - 15