Latin

Чыгъармаларыны Алтытомлугъу Ючюнчю Тому - 13

Total number of words is 3769
Total number of unique words is 1709
35.7 of words are in the 2000 most common words
52.8 of words are in the 5000 most common words
62.0 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
Тохтагьынчы сени атынг айтылгъаны,
Тохтамаз адамны да адам болгъаны,
Сени жарыкъ атынг айтылгъан къадарда,
Адам къуру къалмаз амалдан, мадардан.
Тохтагьынчы сени атынг айтылгъаны,
Тохтагьынчы эшегинги да баргьаны,
Жашауну ахыр кюню келмез, дедиле
Чегемимде мени ёсдюрген эллиле.
Жарыкълыгьынг жарыкъ берип, сабийлигим
Алай ётдю, хапарларынг - сейир, иги.
Хожа, бар, бар, тохтама, сюр эшегинги,
Бир палах да жабалмайын эшигинги!
Насран Хожа! Сен - жашауну ёлмезлиги.
502
Таукеллигинг гюл битдирди юзмезледе.
Жарыкъ Хожа, тохтатма, сюр эшегинги,
Тохтатма, жулдузлача, жарыкъ ишинги!
Кюнюнг не къыйын болса да, тохтама, бар,
Таукеллигингден эрирча жолда буз, къар.
Жашау ёлмезине, адамны кючюнс
Ийнандыра, бар къыйынлыкъла ичинде.
Хар къыйынлыкъда да амал тапхан Хожа,
Кёп тангы да хорлау бла атхан Хожа!
Къасыда, сен да, хар къыйынлыкъдан ёте,
Таукел жаша! Сени аны ючюн этдим.
БЕШ ЖУЛДУЗ
Уллу, гитче эдиле эсе да ала,
Бирде жарыкъ бола, бирде мутхуз бола,
Ала - мени кёгюмдеги жулдузларым,
Ала - бу жюрегимдеги жулдузларым,
Ала - бийик тауларымы жулдузлары,
Бу жангы ауулларымы жулдузлары,
Мен кёп кюнде къууанып кёрген жулдузла,
Тёртюсю - кезиусюз ёчюлген жулдузла,
Жерибизни, кёгюбюзню жулдузлары,
Тилибизни, сёзюбюзню жулдузлары.
Мен да, ала кетгенча, кетерик адам,
Манга да саула жиляу этерик адам,
Жиляу этдим менден алгъа кетгенлеге,
Сыфатларын къайтмазгъа элтгенлеге.
Алай этеди дайым адам баласы Сау къалгъаны ёлгенине салады сын,
Сау къалгъан шау болгъанны жиляуун этер,
Ёлгенле ёталмаз кёпюрледен ётер.
Жулдуз уллу, гитче болса да, жулдузлай
Къалады, жарыгъы бла уа ыз ызлай.
О, мени жанымы жарытхан жулдузла,
Мен ёмюрде кёрмезча батхан жулдузла!
О, эсимде жарыкълай тургьан жулдузла,
Къууанчымы бушуугъа бургъан жулдузла!
Бу сёзлерим да - сизге уллу хурметим.
Аланы айтама, жарсыу, бушуу эте
Бу жарыкъ дуниядан кетгенигизге,
Биз сизни кёрмез чекден ётгенигизге.
О, тауларымы мен сюйген жулдузлары,
Жарыта тургьанлай кюйген жулдузларым!..
1.
Ш ахм ы рзаланы С аид
Барама экибиз да туугъан Чегемде,
Сени юсюнгден сагъышым жюрегимде.
Къарайма тауларыбызны башларына,
Чегемибизни сен сюйген ташларына,
Хуналагьа, орамлагьа, арбазлагьа,
Терк Жылгыдан суу алып келген къызлагъа.
504
Биз бирге кёп баргьан жолну барама мен,
Биз бирге къараучу жерге къарайма мен.
Ёсген эдинг, бу мен кёрген кёкге къарай,
Башынг акъ эди, бу тауланы къарынлай.
Сен айланнганынгда Чегемингде саулай,
Жюрегинг таза эди, Жылгы сууунлай.
Жылгыда алтын тамгьалы чабакъланы
Тутуп, кёп бергенсе сен манга аланы.
Энди санга назму жазыу, чабакъ тутуу Бир зат да жокъ, ёмюрге ёчюлдю отунг!..
Башиллик къаясы, сен ушакъ этиучю,
Жылгы сууу, сен алай сюйюп ичиучю,
Къарауул къая, сен алай кёп къараучу,
Къапчыгъай къая, сен тюбюнде барыучу, Бары да турадыла ол сен кёргенлей,
Кече жулдузлагъа да салам бергенлей.
Сен узакъ жерл еде термилген тауларынг Экибиз бирге кёргенде кибик - бары.
Сен эштирикча, айтама бу сёзлени,
Баш ура Фардыкда къабырынга сени.
Жатаса бийик къаяланы тюбюнде,
Мени атам да узакъда тюйюл сенден.
Ууахтым жетсе, жатарма мен да мында Сени къатынгда, атамы да къатында.
Таула, сен кёргендеча, акъла, бийикле,
Келедиле ингирликле, эрттенликле.
Сен ёмюрюнгде сюйген чегемлилеринг,
Китапларынгы окъуучу эллилеринг,
Сен къара танытханланы сабийлери,
Сен кёп хапар айтханланы сабийлери,
Сен кёргендеча, этедиле ишлерин,
Адетдеча бурун заманладан бери Тиширыула къазадыла бахчаларын,
Малчыла кютедиле тауда малларын.
Нек айтама санга бюгюн бу сёзлени? Билгенден Чегемни сюйгенинги сени.
Биз ёлгенликге, сюйген жерибиз турсун,
Халкьыбыз да бахча къазсын, сабан орсун!..
Экибиз бирге былай кёп тилек этдик,
Былай айта, кёп кьыйынлыкъладан ётдюк...
Сен, кёп къыйынлыкъланы сынай, жюрюдюнг,
Кязим къалгъанча, къалмадынг узакъ жерде!..
Ётюп игини. аманны да чегинден,
Жатаса жанынгдан сюйген Чегемингде...
Ол эди экибизни да тилегибиз.
Заман келир, - энтта хоншу болурбуз биз!..
505
Сен халкъынга къолунгдан келгенни этдинг,
Бир киши айып этмезча жашап, кетдинг.
Сен жеринги жанынгдан эсе да сюйдюнг.
Анга жашау кеси сюдю, кеси сюдю.
Санга бек иги жырла - таула башлары,
Алтындан багъалы Чегемни ташлары.
Дуния билмегенликге, сюйдю сени
Халкъынг. Ол да - уллу иш юсюнде жерни.
Къарындаш болдунг сен хар таулу малчыгъа,
Къара танытдынг кёп къойчугъа, ташчыгъа.
Тауланы сюйдюнг, татлы, ачы да кёрдюнг,
Бу жанынг кибик кёрген жеринге кирдинг.
Къабырынга жауады къары, жаууну.
Барыбыз кёрлюгюбюз да олду, жаным.
Башха жерде къалмагъанынга ыразы
Бол, кесине алгьанына Чегем аузу.
Жат, Саид Шахмырза, сюйген тауларынгда,
Ол эди сени осиятынг барына.
Мен келгенме къабырынга, сени жокълап,
Сен ырахат жат Фардыкда, мени сакълап!..
Шахмырза, сюйген къарындашым, устазым,
Мен Чегемде санга ма бу затны жаздым.
Саулугьунгда сен юйюме кириучюнглей,
Акъ къышда, жашил жазда да келиучюнглей,
Кел да, кир, къарындашым, энди назмума,
Санга сууукъ сёз жокъду мени аузумда.
Бу назмуну этдим санга, тюзге санап.
Мен санга не эталайым андан сора?
Бу назмум - санга уллу хурметим болсун,
Бу сёзлерим къалсынла, болуп санга сын.
Бизни уллу къууанчыбыз - халкъыбыз сау!..
Жерибиз сау, суу шууулдай, агъара тау!..
2. Хочуланы Салих
Хочуланы Шабазны жашы Салих,
О, закий жазыучубуз, ахшы Салих!
Къалай эртте, къалай эртте тас этдик
Сени - уруш жели алды да кетди!
Бу дуниягъа уруш, палах келсе,
Кюйсюзлюк да къара желин жиберсе,
Жоюладыла, сенича, игиле.
Фахмулу эслиле - сени кибикле.
Уруш кюнлеринде санга жилядыкъ,
506
Дагъыда биз кёп къыйынлыкъ сынадыкъ.
Тюп болмадыкъ, къыйынлыкъда чыныкъдыкъ,
Бар палахдан да, гунч болмайын, чыкъдыкъ!..
Энтта халкъыбыз, сен саулукъда кибик,
Жериндеди, энтта таулары - бийик!..
Азат халкъла ичинде биз да азат!
Жокъ эди бизге андан уллу бир зат.
Ма олду бек иги хапарым санга, Бизге жокъду андан аламат саугъа!..
Бахсанчы, чегемли бахчасын эте,
Малкъарлы да тауларында мал кюте,
Сабийлери окъуй саулай къыралда,
Иги умутубуз къоймайын алдап!..
Китапла сен кёрген кюнледен эсе,
Биз бирге жюрюген кюнледен эсе
Он кере кёп чыгьа, иги жазыла,
Жазыучула кёп затлагъа базына,
Бар къара кюнле артда къалып, озуп,
Дуния эштди таулуну ауазын!
Ма ол да санга бир иги хапарым.
Халкъынг къалмады жарты жолда, арып!..
Сен сау тургьанча, айтама сёзюмю,
Бирге жюрюучюбюз тюше эсиме.
Ол кюнлерибиз, жазгъы кюнлерибиз,
Акъ таулагьа бирге къарай эдик биз!..
Аны уа мен унутмадым бир кюнде,
Баргъанымда да окъланы тюбюнде.
Унутмадым, унутмадым мен сени
Не къара туманында да кюнлени.
Татлы тенгле деп айтадыла андан
Унутулмагъанлагъа бир заманда.
Унуталмадым, унуталмадым мен,
Кери аталмадым, аталмадым мен
Санга жарсыуну, санга кюйгеними,
Ол жарсыу кюйдюре эки эрними.
Къара бушуу - алай жашлай кетгенинг,
Эки сабийинги ёксюз этгенинг,
Жетгинчиннге жетер усталыгъынга,
Жетгинчиннге жетер бийик халынга,
Алай кетдинг, алай кетдинг, жашлайын,
Къаядан тенгизге кетген ташлайын!..
Кюйдюнг къара кюнлени отларында,
Жеталмадынг иш умутларынга!..
Сен, чынтты сёз устасы боллукъ адам,
Устала ичинде жер аллыкъ адам,
Жангы чакъгъанлай кесилген тереклей,
507
Не элия уруп кюйген тереклей,
Кюйдюнг, кетдинг, бизге тюбешиу да жокъ,
Биз бирге кёрлюк къууанч, бушуу да жокъ!..
Мен да боллукъ эдим алай къалыргьа,
Окъ ёлтюрюп, батып къышла къарына!..
Сен жоюлдунг, мен къалдым. Кечир манга!
Насып бирча берилмейди бар жаннга.
Жангыз жашынг жерингден узакълада,
Биз къыйынлыкъла сынагъан чакълада,
Ёлюп кетди, ёлюп кетди сабийлей,
Ол гунч болду, от тюшген жангы юйлей.
Аны анасы да, санга термиле,
Ёлдю анда. О, халкъ инжилген кюнле!..
Кечир, тенгим, кечир аны да бизге! Ёлюмге уа бу бизни кючюбюз не!..
Сени жашынгча ёлген сабийлеге,
Киши жерде кёмюлген сабийлеге
Бу сёзлерим да сын ташла болсунла!
Жазама мен, бу сёзле керек суна.
Бизге сыйлы болгъанлай къалды атынг.
Энш этмебиз ёлюмюнгю къыйматын.
Ата журтунг ючюн урушха кетдинг,
Бу сёзлени жазама сын болсунла
Деп санга. Ала халкъ бла турсунла.
Сарнасынла бу сёзлерим таулада,
Кече желле сарнагьанча алада.
Бу сёзлерим сенича ёлгенлени,
Сени кибик жашлайын кетгенлени,
Жоюлгъан фахмуланы барысына,
Къарыусуз болсала да, сын болсунла!..
Урушха дери да сынагъан эдинг
Къыйынлыкъ, бетсиз адамла тил этип.
Алай ол кюнледе къутулуп келдинг,
Уруш кюнде къутулалмадынг, ёлдюнг!..
Хочуланы Салих, жан тенгим мени,
Кезиусюз кетген фахмусу жерини!
Жангы чакъгъанынлай кюйген тереги,
Урушну оту кюл этген тереги,
Халкъыны иги фахмусу, ийнагьы,
Сёзюнг гунч болмайын турады, чагъып,
Школлада сабийле къатлай аны,
Халкъынг окъуй сен жазгъан китапланы.
Ол болады асыу жарсыуубузда,
Дайым ичебиз умутну сууундан.
Хочуланы Шабазны жашы Салих!
О, жан тенгим, фахмулу, ахшы Салих!
508
3. Теммоланы Хамит
О, бюпон кибик, турады эсимде
Нальчикдеги къырпакълы тереклеге
Бирге къарай, келлик кюнле юсюнден
Айта, къараучубуз бу бийиклеге.
Алай жеталмадынг келлик кюнлеге,
Уулу сёз - тил жетди сени ызынгдан,
Тенг болдунг къазауатда ёлгенлеге,
Жолда окъ тийгенлеге тау аузунда!..
Сен да тау аузунда кетин баргъанлай,
Жашил, жаш кюнлеринге да къууана,
Иги умутларынг алда тургъанлай,
Жарты жолда тёгюлдю таза къанынг.
Жырларынг, бишмегенлейин юзюлген
Кёгетлеге ушап, алай къалдыла,
Ол думп болгъан иелерин излеген
Жаш жырларынг таулада жилядыла.
Ала этдиле сени жиляуунгу
Сени сюйгенлени биргелсрине,
Санга жиляды Бахсанны жаууну,
Тигелей Гестентини ёрлеринден.
О, бюгюн кибик, турады эсимде
Бу орамлада бирге баргъаныбыз,
Биз жазарыкъ китапланы юсюнден,
Иги умут эте, кёп айхтаныбыз.
Алай къадар онг бермеди жазаргъа
Санга ол сен жазар китапларынгы!..
Мен андан жарсыйма, къарай жазлагьа,
Кёп кюнледе эте сени къайгъынгы.
О, бюгюн кибик, турады эсимде
Сары шиллирек, узун жаш болуучунг,
Биз къауумда болмай сени кесингден
Лакъырдачы, кёп кюлдюре туруучунг.
Алай артда кюлюрню орнуна
Санга жиляу этерге тюшдю бизге!..
Сен къурутъанча, кёпле къурудула.
Къан не кёп жауду бизни юйюбюзге!..
509
О, бюгюн кибик, турады эсимде
Сени жарыкъ, жумушакъ ышаргъанынг!..
Не айгайым назмуланы юсюнден? Кёп да иги болур эди жазгьанынг,
Алай кезиусюзлей кетмесенг эди
Тюзле терслеге саналгьан кюнледе!..
Сени терслик къурман этмесе эди,
Бирге айланыр эдик тау элледе.
О, бюгюн кибик, турады эсимде
Жаз башында биз бирге барыучубуз,
Дуния жашиллигине сюйюне,
Чакъгъан тереклеге къууаныучубуз.
Алай санга къалмады къыш неда жаз,
Жашил дуния, терекле чакъгъаны,
Кюндюзгю жылылыкъ, кечеги аяз,
Къууаннган къанатлы учуп чыкъгъаны!..
Мен жилядым ол заманда, жилядым,
Ачыу берген кюнлерибиз ётдюле.
Сора мен сени ючюн да жырладым,
Сууларыбыз бир тенгизге кетдиле.
Бахсанны огъурлу жашы! Чегемде
Эсиме тюшюреме энтта сени.
Жартылай къалгъан жырынг - жюрегимде.
Ол жырда да жели ётген кюнлени.
Жоюлгъанла, ёлгенле кетгенликге,
Жер, суу, таш, халкъ да турадыла саулай.
Мен тилек этеме хар эрттенликден
Барысына, жашаугъа махтау сала.
4. Кацийланы Х абу
Неди магьана мен сени юсюнгден
Айтхан сёзден? Барды, барды магьана:
Бир башха затны алмайын эсине,
Жиляйды да сабийи ёлген ана.
Тенги ёлген да алай - жарсыу сёзюн
Айтмай болмаз, жаумай болмагьанча къар.
Тенгинги табарынгдан умут юзюп
Къаласа, дуния бола санга тар.
510
Татлы тенгим, бирге ойнагъан-кюлген,
Кёп кюлдюрдюнг, кёп жарыкъ хапар айтдынг.
Артда уа къара кюн бердинг кёлюме,
Манга ачы ачыуну да сынатдынг.
Ачыуну сынатдынг, кезиусюз ёлюп,
Сюймеклигим жюрегими кюйдюрдю.
Ол къыш кече, узакъ агъачдан келип,
Ач бёрю, къутургъан ит болуп, юрдю.
О, унуталмайма ол къыш кечени,
Жангы къаргьа сенсиз къарагъанымы,
Ёлюм келтирген къайгъыла ичинде
Неми да билмегенлей баргьанымы!
О, аллай бир кече манга да келир,
Ахлуларыбыз сангача кюерле,
Татлы тенгим да къарны менсиз кёрюр,
Мени сюйгенле да къара киерле.
Алай сен менден эртте, жашлай кетдинг,
Ишинги жетдиргинчиннге жерине,
Сен барыбызны да кёп жарлы этдинг,
Туз сепдинг мени талгъан жюрегиме.
Мен, кесим ёллюгюмю билген бир жан,
Тенглерим ёлгенде, жарсыйма чексиз.
Ах, сормай-ормайын келеди ажал!
Билмей тургъанлайын къалдыкъ биз сенсиз.
О, ол къыш кечени мен унуталмам,
Кеси аякъ тауушларымы къарда!
Жарсымайын, инжилмейин болалмам,
О, манга кёп да тынч эди, сен барда!..
Санга иги адам деучю эдиле,
Хау, мен да кёп игилигинги кёрдюм.
О, ауруу, ёлюм да сени жокъ этедиле,
Манга да ачыуну ачысын бердинг!..
Жашау бизге кёп тюрлю тартыу согъа,
Манга саулугъунгда сен тенглик этдинг.
Ыразылыгъымы айтама санга,
Дунияда азды, бек аз иги тенг!..
511
Бу сёзлени жазама, жиляй-жиляй,
Ол узакъ жыллада Кязим айтханлай,
Бу сёзюм турур деп бир бёлек жылла,
Думп болуп къалмай, суугьа таш атханлай.
Андан сора не этейим мен санга,
Хабу? Ёлюмден къутхарыр жокъ амал!
Сени игиледен бирине санап,
Жаздым, болгъанынг ючюн таза, халал.
5.
Къулийланы Х аж и м уса
Кёп тойлада тепседик
Биз экибиз да бирге.
Къадар къалай терс этди, Айырылдыкъ ёмюрге,
Айырылдыкъ кезиу сюз!
Сен къайытмазгъа кетдинг,
Энди турама сенсиз,
Жангызлай мур-мур эте.
Биз бирге кёп жырладыкъ,
Кёп да айландыкъ бирге,
Бирге кюлдюк, жилядыкъ,
Айырылдыкъ ёмюрге!
Энди турама сенсиз,
Санга жарсый кёп кюнде,
Жарсыучусунлай ёксюз,
Къыйынлыкъла келгенде.
Сабийни - анасындан,
Атасын баласындан
Айыргъан кюйсюз ёлюм
Бизни айырды, келип.
Анга эгеч, къарындаш,
Анга сабий, къарт не жаш
Жокъду, жетип барысын
Айырыр, болмай арсар!..
О, тепсерге бек сюйген,
О, жырларгъа бек сюйген
Санга - жыр, тепсеу да жокъ,
«Чегем!», «балам» деу да жокъ!
512
Мен айтханны эшталмаз
Узакълагъа кетдинг сен,
Бизге энтта келди жаз,
Терекле чагьа, ёсе.
Энди санга жаз да жокъ,
Бир адам ауаз да жокъ!..
Алай жазлагьа айтхан,
Алай къызлагъа айтхан
Жырларынг - биргебизге,
Энтта онг бере бизге.
Энтта жырынгы эштип
Турама, сагьыш этип,
Чегемдеги юйюмде.
Сен тюшесе кёп кюнде
Эсиме. Манга къыйын.
Ишлейме мен, кюч жыйып.
Яникой башы сыртда
Жатаса, кирип жерге.
Табылмаз амал, сылтау
Биз бир бирни кёрюрге!
Сен эштмезсе. Кесими
Жапсарыргъа не дейим?
Жиляй айтдым сёзюмю,
Сенсиз къалдым. Нетейим?
Хар неден сыйлы атлы,
Жашауда бек къыйматлы Бизни этген ишибиз,
Ишге салгъан кючюбюз.
Сен да ишинги этдинг,
Жырынгы къоюп кетдинг.
Кёп кёпюрледен ётдюнг,
Жеринг ючюн къан тёкдюнг.
Жырынг къалды жерингде,
Халкъынгы жюрегинде.
Жашагъанынга къыймат
Олду, олду сый, къууат.
1978
33 Къули Къайсын
*
*
*
Бу жауа тургьан къар бла тау къалай
Сёлеше тургъанын эштемисе сен?
Сени жашауунг да, ма бу акъ таулай,
Акъ болса, къалсанг хатасыз, сау-эсен,
Мен да жашаугъа, ма бу акъ тау бла
Жауа тургьан къарны да акълыгьына
Къарагъанча, къарарма да, тамбла
Кюз арты кюнюмю чууакълыгьына
Къууанырма. Агьаргьан тау бла къар
Сёлеше тургьанлары кибик, алай
Сёлеше сени бла, сюйюп атар
Тангым, бу чиммакъ таугъа атханынлай.
Тау къар бла ушакъ этеди. Анга
Къартлыкъ жокъ. Мениуа къысхады кюнюм.
Сени бетингеча, къарайма таугъа.
Сени бла байланып тюшюм, тюнюм.
1979
514
УЧУП БА РГ ЬА Н КЪАНАТЛЫ ЛА
Учуп баргьан къанатлыла,
Сансыз кюнледе къатлана,
Былай азат баргьаныгьыз,
Бу сейир ауазларыгъыз!
Жазла да ариулукъларын
Бергендиле сизге бары.
Нечик сюесиз чууакъны,
Жерде, кёкде жарыкъ чакъны!
Азатлыкъ къанатлылары,
Бар сауланы умутлары,
Кёкде учуп баргьан кибик,
Барасыз, - жолугьуз бийик.
Мен ёлген кюн да ма былай
Барырсыз, къалып ариулай.
Бу дунияда сиз барда,
Сиз уча тургьан къадарда,
Азатлыкъ да, къууанч да сау,
Будай бише, агъара тау.
Учуп баргьан къанатлыла,
Биз къарагьан къанатлыла,
Бизге юлгю къанатлыла,
Кёпню билген къанатлыла!
О, къалай ариу барасыз,
Кёлюме къууанч саласыз!
Къанатлыла, къанатлыла,
Кёз къууанчым, къууатлыла!
Учуп баргьан къанатлыла,
Жер къууаннган къанатлыла!
Азатлыкъ къанатлылары,
Жерни иги умутлары!..
1979
33*
515
sje
*
*
Къайытмазгъа кетсем, къайыталмам,
Жангыдан бетинги да кёралмам,
Бу ариу атынгы да айталмам,
Сен къол-бет жуугъан юйге киралмам.
Аны себепли къарап тояргъа
Къой мен артда кёралмаз бетинге!..
Турмам мен жашаудан бош тарыгъа,
Къой санга иги тилек этерге.
Къайытмазгъа бир кетсем, келалмам
Сени бу кёзлеринге къараргъа,
Сора мен не жаз, не къыш болалмам
Биргенге бу орамда барыргъа.
Сёлешгенча жауун бла будай,
Сёлешейик биз, тургъанда бирге.
О, къалай жарыкъды энтта да ай!
Амал да бар бир бирни кёрюрге.
Саулагъа амал барды бир бирни
Кёрюрге, бир бирге сёз айтыргъа,
Кёрюрге тангны, тюшню, ингирни,
Узакъ жары барып, къайытыргъа.
Къайытмаздан а жокъду къайытыу.
Сени кёргеним - насыбым мени.
Мен бу назмуну да андан айтдым.
Ах, азлыгъы жылланы, кюнлени!
Ала аз болгъанлыкъгъа, бетинги
Жарыгъы жарытханды аланы,
Жазгъы эрттенликде, жарыкъ тийип,
Кюн жарытханча бу акъ тауланы.
Къанатлы насыплыды жаз кёкде
Азат учуп баргъан сагъатында.
Айтайым сёзюмю ингирликде,
Сау тургъанымда сени къатынгда!..
1979
516
ЭКИ СОНЕТ
1
Жазыла келмединг ана тилимде,
Сонет, сонет, низамлылыкъ белгиси!
Низамлы тюйюл эсем да мен кесим,
Сен дефтеримде кёрюн деп тиледим.
«Бизни тил да кючсюз тюйюлдю, - дедим, Жашауну жарыгъындан толуду ол!»
Жангы дефтериме кир, къонагъым бол,
Чегемде сени жазаргъа къаст этдим.
Сени жарытсын тауда танг жарыгьы,
Къакъгъан кюн да къаялагъа, жарлагьа,
Сабийлигими жарыгьы жарытсын,
Жауун шыбырдагъаны чинарлагьа,
Кырдыклагъа, тик жоллагьа, чатлагьа,
Сонет, сенде бизден сора да къалсын.
2
«Къарт болама!» - дедим санга кёп кюнде,
Жарсыдым, мен сюйген бетинге къарап,
Ол жарсыуум этди мени ауара,
Жашил терегим саргьалып кёрюндю.
Бетинг жарыгъанында айдан, кюнден,
Мен къарадым бетинге, сейир этип,
Жыл санымы унута, сен эритип
Жылла бузларын жылы кёк тюбюнде.
Жыл санымы унутуп, санга алай
Къарадым мен, жангыдан жаш болгъанлай,
Къайгъыларым булутла бла кетип.
Сени жашлыгъынг кёчген кибик манга,
Сени бетингеча, къарайма тангнга,
Танг да, сен да мени насыплы этип!..
1979
517
*
*
*
Ол чегемли, бюгюн бери
Жетгенимде, тюшдю эсге:
Аны айтыучу сёзлери
Турадыла, болмай эски.
Жашап къол къыйыны бла,
Иги да, аман да кёрдю,
Кюн чууакъ, туман да бола,
Жашау бал да, туз да берди.
Чегемни бу топурагьы
Терин, кёз жашын да жутду.
Тынч тюйюлдю тауда тургьан,
Башын ташха салып, жатды.
Къая оюлгъанда жолда,
«Ётербиз!» - деген эди ол,
Сабан дыккы битген жылда
«Ёлмебиз!» - деген эди ол.
Уруш, къаугъа келген кюнде,
«Чыдарбыз!» - деген эди ол,
Къара артыкълыкъ келгенде,
«Жашарбыз!» - деген эди ол.
Бу къаялагъа къарады,
Башларында таза кёкге,
Бу айланч жоллада барды,
Кёл этди да, тёздю кёпге.
Не къыйынлыкъ кёрсе да, ол
«Чыдарбыз!»-дегенлей турду,
Не тюрлю кюн келсе да, ол,
Бой бермегенлей, урунду.
Ичди бу къара сууладан,
Бу акъ таулагъа къарады,
Таукеллиги да жашауда
Саула бла къалып къалды.
518
Энтта, Чегемге келгенде,
Эсиме тюшдю ол киши,
Аны бу ташлы жеринде
Эсгердим мен сёзюн, ишин.
Чегем череги биягьы
Халында бюгюн да бара,
Энтта да Адай аягъы
Турады, таулагьа къарап.
Эштеме мен ол кишини
«Чыдамай а!» - деген ёнюн.
Жашаргъа, эте ишими,
Энтта юйретеди мени.
1979
*
*
*
Энтта да жангыдан кёрдюм бетингде
Жаз жарыгьын. О, мен алгьа итиндим,
Къартлыкъ, арыу да болмагьанча манга!
Жазны жарыгьына жетмез бир багьа.
Бу черек, бюгюн баргъаныча, барыр,
Не болса да, жаз жарыгьы сау къалыр.
О, жаз жарыгьы, ариулукъ, сюймеклик!
Сиз турурсуз, бу акъ таулача, бийик.
1979
* * *
Башында жашил монгол дуппурланы
Не ариу барадыла акъ булутла!
Эсге тюшдюле, кёргенде аланы,
Чегем жайлыкълада бууурул атла.
Халхин-Голдан къайытып келе, кёрдюм
Чексиз кёп дуппурланы, булутланы.
Мен акъ булут кёрмегенча ёмюрде,
Сейир этдим, кёргенимде аланы.
Жашил монгол дуппурланы башында
Аюьырын, ырахат баргьан булутла,
Тау жайлыкьда, бир бирине къошула,
Акъ къой сюрюуле тургьан кибик отлай.
1979
520
*
*
*
Монголияда турабыз тау жерде.
Терекле, ташла, тау къабыргьа, кырдык.
Гитче заманымдача, чыгъады ай,
Жарытады тауну, жолну, кырдыкны.
Танг атханлай, кёреме терезеден:
Кырдыклагьа жете баргьан булутла.
Ингирликде, кече алай аламат,
Тынч шыбырдайды, шууулдайды жауун.
Биз тургьан юйню эки жаны бла
Эки тау суучукъ да келедиле терк,
Кече аланы тауушлары манга
Сабий кюнлеримден келгенча бери.
Буула уа жатадыла къабыргъада,
Биз бурун заманлада тургьан кибик,
Бирде уа буула, жолдан ётюп кете,
Машинала ашыгъып баргьан жолдан.
Кёп жерлени кёре келген кёзлерим,
Бу жерлеге да къарайдыла, сюйюп.
Иги зат къайда да иги зат болур,
Ариулукъ къайда да - болур ариулукъ.
1979
521
*
*
9|С
Юйсюз ит, ач бёрю да болгъан кюнлерим,
Мен саулай къалып, сиз кетгенигиз кери Болду насыбым. Бек ачы ётмегигиз,
Тюшде кёрсем да, къоркъутурча мени сиз.
Сизден къутулгъаным - къар юзюлгенинден
Къутулгьанчады жолоучу къара кюнде.
Къара кюнлерим! Сизден къутулуп, кёрдюм
Кюн жарыгьын, чакъгьан бахчагьа да кирдим,
Жерими таза сууларындан да ичдим.
Минг махтауум, Жашау, санга аны ючюн!..
1979
* * *
Кюн тийди да, сени жылытды,
Ай тийди, бетинг и жарытды.
Кюннге, айгьа да ыспас, махтау.
Тауну акълыгьына къарадынг,
Чапыракъ акъгьан жолну бардынг.
Таугъа, жолгьа да ыспас, махтау.
Тангны атханына къууандынг,
Таза къара суудан да къандынг:
Тангнга, суугьа да ыспас, махтау.
Къар кюн бетинги от къызартды,
Китап айтды кёп иги затны.
Отха, китапха ыспас, махтау.
Турдунг жерни ётмегин ашап,
Ариулугъунгу берди жашау.
Жашаугьа, жерге ыспас, махтау!..
1979
522
ТИШ ИРЫ УГЬА КЪАСЫ ДА
Тиширыу, дунияны жарыгьына тенг,
Ана болдунг да, сен бизни адам этдинг.
Сютюнгден таза, татлы бир зат билмедик,
Ана бетинден огъурлу зат кёрмедик.
Сууукъ кюшобюзню жюрегинг жылытды,
Кюн. чыракъ да болдунг, ана, Ата журтда.
Къууанч кюнюбюзде бек алгъа сен жетдинг,
Ёлгенде, жиляуубузну да сен этдинг.
Бизге кюч берген болду ана жюреги,
Ол болду урлукъну салдыргъан да жерге,
Кюн болуп тийип, жарытды дунияны,
Къыяма къыш от жандыргъан кючю аны,
Ай болуп, ол тийгенди хар арбазгъа.
Тиширыу да болду ана болургъа базгъан.
Ана болду кюннге, жулдузлагьа да тенг,
Ана, дунияда хар палахдан ёте,
Ёсдюргенди сютю бла адам улун,
Сюймеклиги, жер кибик, кёк кибик уллу,
Дуния кибик, кенг аны сюймеклиги,
Таула кибик, бек ананы да беклиги.
Ананы къууанчына тенг къууанч да жокъ,
Ананы бушуууна тенг бушуу да жокъ,
Ана умутундан таза умут да жокъ,
Ана къайгъысындан уллу къайгъы да жокъ.
Ананы жюрек жарасыча жара жокъ,
Ананы чыдамына жетген чыдам жокъ.
Ана жарсыгъан кюнде ташла да жарсый,
Ана ёлген кюн, сау дуния, къара кий!
Тиширыуну ариулугъу - уллу саугьа
Саулайын да дуниягъа, манга, санга.
Ол болду жюрегибизге кюн тийдирген,
Бизге къууанч, зауукълукъ, насып да берген,
Ол ариулукъсузлай дуния къарангы
Болур эди, кюн тиймей къалгъанча анга,
Ол ариулукъсуз сен, мен да жарлы болуп
Къалыр эдик, жер бёрю улуудан толу п.
Ол ариулукъ, гюлле болуп, чакъды бизге,
Жарыкъ берди кёлюбюзге, юйюбюзге.
Тиширыуну жюрегини, кёзлерини,
Бетини жарыгъы жарытды бар жерни.
Ол болмаса, къалыр жерни туман басып,
523
Кёкде жулдузла да чыкъмагьанлай ансыз.
Ол ариулукъду жарытхан ёмюрледе
Поэзияны саулайын уллу жерде,
Олду аны ёлмезлик бетин жарытхан,
Олду ёлетден бери таймай жылытхан
Сууумаз от жагъасын Поэзияны.
Ол мындан ары да сууутмаз деп аны,
Жазама мен Чегемде бу тизгинлени,
Къарап къар жапхан башларына юйлени,
Ийнанып, Жер, Поэзия ёлмезле деп,
Ийнанып, аллай кюнле да келмезле деп,
Тиширыу ариулугъусуз къалыр кюнле,
Гунч болурча Жашау алай арыр кюнле
Келмезле деп, келмезле деп, келмезле деп,
Таула, тенгизле, жулдузла ёлмезле деп,
Адам жерин сюрюр, юйюн да ишлер деп,
Ай тиер, къанатлы жырлар, ат кишнер деп,
Къар, жауун жауар, кюн тиер, танг атар деп,
Тиширыуну ариулугьу жарытыр деп
Энтта саны жокъ жыллада дунияны,
Ай бюгюнча тиер, жарытыр деп аны.
О, тиширыуну хорланмагъан жюреги!
Турдунг дайым жылыу, жарыкъ берип жерге.
О, тиширыуну сютюню тазалыгъы,
Тиширыуну жюрегини азатлыгъы!
Ёмюрде бар къара кючню хорладыгьыз,
Бар палахлада жоюлмайын къалдыгъыз,
Хорлатмадыгъыз ачлыкъгъа, къыйынлыкъгъа,
Жашау бердигиз дунияда хар халкъгьа,
Къыйын дунияда саулайын къалдыгъыз,
Бар кюйсюзлюклени да сиз хорладыгьыз!
Дуния уа кюйсюзлюкден толу эди.
Тиширыу бар отдан, ёрттенден да ётдю,
Ётдю, ёшюнюнде сютю къурумайын,
Ариулукъсуз, умутсуз, эссиз къалмайын.
Энтта аны бир къара кюч хорламаз деп,
Жер да аны ариулугъусуз къалмаз деп,
Сабийлерини къууанчын да кёрюр деп,
Поэзиягъа ёлмез кючюн берир деп,
Ийнанып, жазама бюгюн мен Чегемде
Бу тизгинлени кюз бла къыш чегинде.
Бюгюн да мен, санга бу сёзлени жазып,
Айтдым болгъанымы санга бек ыразы.
Жашаууму сен жарытдынг, сен жарытдынг,
Мени жарыкъ тангым болуп да сен атдынг.
Манга бек иги кюнлерими сен бердинг,
524
Сени хайырынгдан къууанч, насып кёрдюм.
Бир терслигинги да кёрмегенме, дедим,
Мени насыплылагьа тенг да сен этдинг.
Берген къууанчынга кёре, бар терслигинг
Бошду. Кёрмедим ариулугъунгдан иги.
Тиширыу апчыгьан, жарлы болгъан жерде
Бир игилик, насып да болмаз ёмюрде.
Тиширыугьа аман болгъан кюнюбюзде
Ырысхы жокъ, къууанч да жокъ юйюбюзде.
Тиширыу саулай жашауну тутуругъу.
Насып кёрмез анга аман болуп тургьан.
Жаша, тиширыу, дайым сауланы жаны!
Жюрегинг, ариулугъунг бла да жарыт
Жашауну энтта да чексиз ёмюрледе,
Кюннге, айгъа тенг болгъанлайын къал жерде!
Анабыз, эгечибиз, сюйгенибиз - сен.
Хар не да болур сен болгъанда сау-эсен.
О, тиширыу, ыспас да, махтау да санга!
Алай дерге тийишли хар жаны саугьа.
Ыспас, махтау, тиширыу - кёз жарыгьыбыз!
Бек ийнагъыбыз, къууанчыбыз, жаныбыз!
1979
*
*
*
Не татлыса, не татлыса, ана тилим!
Мен къыйматынгы билмесем, менден тели
Болмаз эди! Анамы сютюнлей, таза
Хар бир сёзюнг. Сен - азатлыкъны ауазы.
Дайым агьаргьан тауланы бийиклиги,
Къууанч ийген хапарны да игилиги,
Кёкде бийик жулдузланы жарыкълыгъы,
Байрам кюнде этилген той зауукълугъу,
Кёп палахда жоюлмагьан халкъ эрлиги,
Тауладан эннген череклени терклиги,
Жазгъа къууаннган къанатлыла ёнлери,
Акъ тёппелени азат баргьан желлери,
Чинар чапыракъланы шыбырдаулары,
Ахшамда жауунла шууулдагьанлары,
Учхан къанатлыланы азатлыкълары,
Сюйгенле сёзлерини татлылыкълары,
Кече къарангысы, тангны жарыкълыгъы,
Харбызла бишген чакъны да зауукълугъу,
Чегем тюзюнде атлы чабып баргьаны,
Минги тауну ёмюрледе агъаргъаны,
Бише тургьан чумланы къызаргъанлары,
Къышхы юйледе отланы жаннганлары,
Бизни къууанчыбыз, бушууубуз бары,
Бийикде баргьан къушланы ауазлары,
Сары кюз, акъ къышыбыз, жашил жазыбыз,
Бар нарт сёзюбюз, жырыбыз, жомагьыбыз Бары да сенде, ана тилибиз, сенде!
Аналарыбызны сыйлы, татлы тили,
Сенсиз халкъ болмаз эдик биз жер юсюнде.
Бу бийик жерибизни къууатлы тили,
Аталарыбыздан да къалгъан тилибиз!
Къартха да, жашха да тил болгъан тилибиз!
Халкъынга таймай къуллукъ этгенди кючюнг.
Сейир тюйюлдю ёлген да сени ючюн!..
Таулу тилим, ана тилим, татлы тилим,
Сен - тилегим, сен - жюрегим, жаным-тиним!
Сени къулунг болдум, анам берген тилим,
Отха атсала да, кюймей келген тилим!
526
Сен ёлюрсе, жокъ болурса деген кюнюм Бек къара кюнюмдю мени, ана тилим!
Он кере да келсин манга, келсин ёлюм,
Жаланда сен ёлме, жаша, ана тилим!
Ариу тилим, кючлю тилим, татлы тилим,
Хар халкъны да тилинлей, къууатлы тилим!..
1979
АНАМЫ СУРАТЫ
Анамы сураты аллымда мени.
Мудах бети, къара жаулугьу аны.
Жазыу этеме кёбюнде кюнлени
Чегемде. Манга сакъ къарайды анам.
You have read 1 text from Karachay-Balkar literature.
Next - Чыгъармаларыны Алтытомлугъу Ючюнчю Тому - 14