Latin

Чыгъармаларыны Алтытомлугъу Ючюнчю Тому - 12

Total number of words is 3694
Total number of unique words is 1643
36.0 of words are in the 2000 most common words
53.5 of words are in the 5000 most common words
61.3 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
Энтта эрттенлик келди, наратлагъа кюн
Тийди. Лига уа ыразы болмазлыкъ ким?
Биягъынлай къууандым бу эрттенликге,
Наратланы башында булутсуз кекге.
Бир кечеге аз зат болмаз жер юсюнде.
Аны таймайын тутама мен эсимде!..
О, бир кече Чегем адамсыз къалгьаны!
Холамда хар юй да иесиз болгьаны!..
Итлени, ашсыз къалып, улугьанлары,
Эшиклсни кенг ачылып къалгьанлары!..
Алай болгьан эди жангыз бир кечеге,
Палахыбызны болмай къыйыры, чеги!..
Танг атханда - кёрдю: эл адамсыз къалып,
О, сабанчы да, малчы да ташла болуп!..
Энтта танг атды. Жериндеди хар бир зат:
Булутла, суула да барадыла азат.
Сабийле ырахат жукълап бар юйледе,
Бир хата жокъ жаныбыздан сюйген жерде!..
Кюн тийгенди жерибизге, юйюбюзге,
Энтта бир жарыкъ эрттенлик келди бизге!..
Тсреклеге кюн тийгенди. Ала - бийик.
Къууатлары уа - байрамгьа чыкъгьан кибик.
Алгъыш эт: хатасыз келгенди эрттенлик,
Тийреде киши жилямай, аумай терек!..
1977
30*
467
*
*
*
Чегемге келеди энтта бир ингирлик,
Жомакъда заманлада келгени кибик.
Бир аламат кюн кетеди. Къалабыз биз,
Бир жарыкъ жай кюнден айырылабыз биз.
Не десенг да, тюз аллай кюнюбюз болмаз,
Бюгюн этген бир затыбыз да къатланмаз:
Не эслилигибиз, не телилигибиз,
Аманлыгьыбыз неда игилигибиз,
Этген ишибиз не кёрген къууанчыбыз,
Оюнубуз, кёргенибиз, жубанчыбыз.
Ингир келеди, аламат кюн, кетесе,
Айрылыу алайды, - мудах этесе.
Менича, кюнлери аз къалгъан адамгьа Хар кюню, хар ингири да артыкъ багьа!..
Аламат жай кюн, мени насыплы этдинг.
Хош! Мен кетерикча, къайытмазгъа кегдинг.
Инсанны хар кюню - багьа жетмез саугьа.
Мудах, баш урама, кетген кюнюм, санга!..
1977
468
*
*
*
Кюн бузулуп, сууукъ болуп кёп турду,
Тенгиз да кесин жагъалагьа урду.
Кёпле тюнгюлюп, иги кюн келмез деп,
Бу айда бизге зауукълукъ бермез деп.
Бюгюн а аламат кюн келди алай,
Жашауда болмай, жомакъда айтханлай.
Ол алай чууакъ, алай жарыкъ, жылы,
Быллай кюн кёрмейин ётдю кёп жылым!..
Тюнгюлгенле, жангылгъанларын кёрюп,
Зауукъ этедиле, тенгизге кирип.
Насыплы этерге тийишли кёрдю
Жашау бизни - быллай ахшы кюн берди.
Аны экибизге берди бериучю,
Сынагъан къыйынлыкъларыбыз ючюн!..
Тынч жашагъанла да, насыплы бола,
Бизлей багьа уа бералмазла ала
Бу аламат кюннге тенгиз бойнунда Азатлыкъ, ырахатлыкъ да тоюнда!..
Къыйын аурууладан къутула келген
Болады саулукъну къыйматын билген!..
Дунияда сейир кюнледен бири,
Энтта насыплы болдукъ, сени кёрюп!..
1977
469
МИХАИЛ ДУДИННГЕ
Кетеди бизни тёлюбюз,
Ташлап дуния жарыгьын.
О, базыныучу эдик биз
Къыйын кюнде таш жарыргъа!
Жандыла биз этген отла,
Этерибизни этдик биз.
Энди уа болабыз къартла,
Кетеди бизни тёлюбюз.
Бирси тёлюледен аман,
Иги да тюйюл эдик биз.
Энди жарыкъ дуниядан
Кетеди бизни тёлюбюз!
Биз уллу кюч болгъан эдик,
Кючлю душманла чапханда,
Жерибизни азат этдик
Биз, къазауатха чыкъгьанда.
Не къыйын кюнле ётдюле,
Не кёпню кёрдю тёлюбюз!
Бар тёлюле да кетдиле,
Келди бизни кезиуюбюз.
Биз этерикни биз этдик,
Да, къысха болду кюнюбюз.
Осал тёлю тюйюл эдик,
Уруш этдик, ишледик биз.
Жылла, жылкъылача, оза,
Аздан-аз бола кюнюбюз.
Жашауда кезиудю хар зат,
Кетеди бизни тёлюбюз!..
Къарала заманны кёгю,
Кьысхадан-къысха кюнюбюз.
О, жолдашым, сюйген тенгим,
Кетеди бизни тёлюбюз!..
1977
470
КЪАРЫНДАШЛАРЫМА
АЙТАМА
Рязань тюзлериндс къарындашым,
Карпат тауларында жашагьан тенгим!
Сиз барда, татлыды ашагьан ашым,
Сиз барда - жюрегим да таула тенгли.
Къарындашым, къыргъыз таулада тургьан,
Балтикада жашагьан шуёхларым!
Сиз барда, душманым базмаз урургъа,
Жолда сынмазла арбамы чархалары.
Къарындашым Гюржюстан тауларында,
Къазахстан аулагьындагъы тенгим!
Къутулдукъ къыйынлыкъланы барындан,
Жаула бла уруш этип, къан тёгюп.
Сизсиз менден къарыусуз киши болмаз,
Менден кючлю жокъ, сизни бла болсам,
Сизсиз къыш юйюмю от жылыталмаз,
Сиз барда, къоркъутмаз мени бир инсан.
Бу къарындашлыгъыбызсыз - къамичи
Ойнар сыртымда, кюнлерим ушарла
Кечелеге, таза къанымы ичип,
Мени, чыбыкълай, сындырырла жаула.
Сизсиз мен - жол жанындагьы чёп кибик,
Къарыусуз, ёксюз сабийча, къыйынды,
Сизни бла уа - Минги тауча, бийик,
Турурма, тургьанча Чегем къаяла.
Бизге бир сабан бите, бир танг ата,
Бизге бирча жана жангы отубуз,
Бизге ийнакъ сёзлерин бирча айта
Октябрь жарытхан Ата журтубуз.
Жашауубузну Законун ол жазды,
Жарыта алгъа барлыкъ жолубузну.
Барыбыз да махтайбыз бир аууздан
Къууанч, кюч берген Ата журтубузну.
471
Окъуйма мен къарындашлыкъ китабын,
Сюймекликни кёгетинден татлы жокъ,
Шуёхлукъну кючюнден насып табып,
Жашайбыз, жарыкъ бола биз баргъан жол.
Иш, азатлыкъ, къууанч - бизни бирликге
Юйретдиле, гатлы бола ашыбыз.
- Къарындашлыкъ элтеди игиликге! Дедим мен, чегемли къарындашыгъыз.
1977
Не
*
*
Жашадым да, ангыладым:
Нечик къыйынлыды адам! Кёзню жумуп ачхан кибик,
Таудан таугъа учхан кибик,
Къысхады, къысха жашауу,
Билмей тургъанлай бошала!.
Анга жарсымазча адам
Заман келмез - ангыладым.
1977
473
ЭКИ ГАЗЕЛЬ
1
Биринчи жол башлайыкъ газельле жазып,
Чакъырайыкъ сюймекликни ёлмез жазын.
Къоркъмагьанлайын ол эски болгьанды деп,
Хафиз салгьан кёпюрден ётейик, базып.
Эски болмагьанлары кибик гюл, жауун,
Билебиз газельни да эски болмазын.
Хафиз ичген эски чагъырдан ичейик,
Алай болгъан кибик бизге къадар-жазыу.
Сюймекликге, таулагьа махтау берейик,
Бизни сюйгенле болур кибик ыразы.
Ах, Къайсын биледи бек эрттеден бери Дунияда къайгъы кёп, тынчлыгъ’ а - азын.
2
Жашай келдим, сюймекликге тилек эте,
Чиммакъ булутлары башым бла ёте,
«Тиширыуну ариулугьуну аллында
Акъ тау тёппелери да баш урдула!» - дей.
Бирде сюймеклик къамасы жюрегиме
Кирсе да, бирде сабаны иги битди.
О, Чегемде къошунбаш юйчюкде сени
Тангны жарыгьы жарытып тургьан бетинг!
Таула чиммакъла эдиле ол сагьатда,
Кече къарангы аладан кери кетип.
Тауда атамы къойларынча, сюймеклик,
Сени къара, акъ сюрюуюнгю да кютдюм.
1978
474
❖ *
*
Хар къайда да эсимде
Бу сен жашап тургьан юй.
Аны не ай жары га,
Не жауун жауа анга,
Неда анга къар жауа,
Не кюн жылыта аны,
Башындан будут ёте,
Турады ол эсимде
Мен жюрюген жерледе.
Хар къайда да термилдим
Бу сен жашагъан юйге,
Сен тынч жукълагъан юйге,
Сен къол, бет жуугъан юйге
Хар къайдан да ашыкъдым.
Сен терезеден айгъа,
Жулдузлагьа къарагъан,
Сен терезеден тангны
Атханын кёрюучю юй,
Сен балконундан да акъ
Таулагьа къараучу юй! Манга андан жылы юй
Жокъ. Сен жашайса анда!..
1978
475
*
*
*
Ай жарыгьында чакъгъан терекле,
Сени толгьан ай жарытхан бетинг!..
Чегемде арбазгъа тийген айны
Жарыгьы сени бетинге тийип,
Алай турлукъду мени эсимде,
Къайда болсам да. Тюшюмде кёрген
Кибик манга багьалы бетинги,
Сени юсюнгден сагъышым татлы.
Сени ай жарытып тургьан бетинг.
Ышаргъанынг а - о, ышаргъанынг!..
1978
* * *
Кёп тюрлю болдула кюнлерим,
Кёп къыйынлыкъ кетдиле кери,
Ачы да, татлы да сынадым,
Игини, аманны - жокъ саны!..
Алай сени бетинги кёрюп,
Къайгъыларымы бузу эрип,
Тургьан бюгюнюм мени мында Насыбым болду жашауумда.
Сени ауазынг а, ауазынг!
Аны тенглешдиралмам, базып,
Бир затха, ол ариуду алай,
Ол кёкден эштилип тургьанлай,
Жулдузла чыкъгьан кёкден энип,
Насыплы этер ючюн мени!..
Мени жангыдан келген жазым О, сени ауазынг, ауазынг!..
Сен да - мени толгьан умутум,
Къыш кюнюмю жылытхан отум!..
1978
476
*
*
*
О, нечик къайгъылыдыла бетле!
Мен ырахат бетлени кёрюрге
Сюеме, турсала да этиле
Жангы ёлюм сауутлары, кёрге
Бурабыз деп бу жерни, жашауну.
Сау къалырына ийнанып тауну,
Бишерлерине да кёгетлени,
Кёрюрге сюйдюм сабыр бетлени!..
Жашауну къыйынлыгьын ангылай,
Къутулуп, къаялада беклене,
Дайым кёрюрге сюеме алай
Таукел, ырахат тургьан бетлени!..
1978
* * *
Хар арбазгъа ахшам кирди,
Энтта жулдузланы кёрдюк, Бурун заманлада кибик.
О, ол заманладача кёк!..
Биз да ишибизни этдик.
Энтта бир кюнюбюз кетди.
Биз а къалдыкъ, энтта къалдыкъ.
Иги умутла да - алда!..
Ууахты келир, кюнюбюз
Мында къалыр, кетербиз биз!..
1978
477
*
*
*
Чегемде юйюмю башында ай Сабыр, эрттеги заманладача.
Манга да сейир кёрюндю алай Ол буруннгулу адамлагьача.
Ырахат ай юйюмю башындан
Бурунча жарытды жолланы да,
Ол тийди терегиме, ташыма,
Жарытды юйлени. жарланы да.
Бу жайгьы кече, таулагьа къарап,
Жиляп иерча жарыкъды ай да!
Къан, ёлюм да кёрмегенча жолла,
Ай тийген жер бюгече алайды!..
1978
478
*
*
*
Ол дуния билген музыкант эди,
Аты белгили кёп шахарда, элде.
Туугъан ташлы жеринден жашлай кетип,
Узакъда жашады, узакъда ёлдю.
Алай музыкасына тийди кюню
Бийик жерини. Жауунну жаугъаны,
Акъ тауланы башы бла ётгени,
Къая аллында къойчу от жаннганы,
Тургъаны шаптал чагьа, кырдык ёсе,
Къыш кече бёрюле улугъанлары,
Арарат бла Минги тау, эгечле
Кибик, бир бирине агъаргъанлары;
Тиширыуну жюзюм жыйгъан къоллары,
Эрттенликде сабийни ышаргъаны,
Жолоучу узакъдан келгени, арып,
Элия уа къоз терекни жаргьаны,
Файгъамбар, садакъачы да жюрюген
Буруннгулу жоллары, анасыны
Жеринде хар нени сюйген жюреги,
Олтургъаны терек ауанасында.
Тау тёппеле акълыгьы, ёзенлери
Жашиллиги - турдула кёз юсюнде,
Тауда къызла, жашла тепсегенлери
Ёлгюнчюннге къалып аны эсинде.
Ол уллу музыкант ташлы жеринден
Узакъда жашады, узакъда ёлдю.
Алай ол алгъаракъда ёлюрюнден,
Эси бар кезиуде, осият этди,
Ол осият этди - халкъы жашагъан
Буруннгулу жерине элтсинле деп,
Ол жазгъан музыкасы да ушагъан
Кёп азаплы жерине кёмсюнле деп.
1978
479
* *
*
Узакъда кёзюме кёрюне
Тауларымда жауун жаугъаны,
Эннгени Чегемни кёпонден,
Жибите юйлени, жолланы.
Мухолда терек бахчаланы
Юслерине жауун жаугъаны,
Жибите хунаны, чалыны,
Жибите ташланы, жарланы.
Узакъдан кёреме Чегемде
Дуппурлагьа, сыртлагьа жауун
Жаугъанын, гюлюне, чёбюне
Жашау бере, тауладан аууп.
Мен энтта узакъда айлана.
Быллымда, Бахсанда уа жауун
Жауа болур, ол будайланы
Жибите, ёзенлеге жаууп.
1978
Будапешт
480
*
*
*
Мен Варшавада жаннган чыракълагъа
Къарап тургьан сагъатда, Чегемимде
Юйледе от жана болур, жокълагъан
Кибик мени, жана болур юйледе.
Жолланы, дуппурланы да акъ эте,
Къар жауа болур, юйледе от жана,
Жаугъаны кибик эртте, эртте, эртте,
Аппам ат бла баргъан жолун жаба.
Бу ингирде хар юйде да от жана
Болур тауда - Мухолда, Бызынгыда,
Арбазлагьа, орамлагьа къар жауа,
Бал та тийгенде отунлагьа, зынгырдай.
Варшавада чыракъла жаннганына
Къарап тургъанлай, Чегемде от жана
Тургъанын кёреме, къар жаугъанына
Къарагъан къаяланы да къар жаба...
1978
СОКЪУР ЖАШЧЫКЪ
- Анам, анам, сени бетинги
Сюеме, сюеме кёрюрге!
- Балам, жомагъыма тынгыла:
«Къуш учуп чыкъгъанынлай ёрге...»
- Анам, анам, эки къолунгу
Сюеме, сюеме кёрюрге!
- Балам, тынгыла жомагъыма:
«Тюлкю келди бир жол Бёрюге...»
- Анам, анам, ол уллу къушну
Сюеме, сюеме кёрюрге!
- Балам, тынгыла жомагъыма:
«Къочхар бла Бёрю да бирге...»
1978
31 Къули Къайсын
481
КЪАР КЕЗИУСЮЗ ТЮШДЮ
Къар кезиусюз тюшюп, элге
Сууукъ келди терк окъун.
Хо, ёлдю да кетди ёлген,
Сау - къыш китабын окъур.
Сууукъ келгенди кезиусюз,
Жангы хапар кибик - къар.
Биз къалмадыкъ кирир юйсюз.
Гыржын да бар, от да бар.
Шукур болсун! - Быллай сууукъ
Кюн кирир юйюбюз бар.
Жел, эшиклсни къаты сокъ,
Не аямай да жау, къар!
Энтта - акъ юйле, орам, тау,
Тютюн кетеди кёкге.
Юйгс да, отха да махтау,
Махтау сютге, ётмекге!
Юйсюзлени къадарларын
Иги билеме кесим.
Мухажирлик тау тарлары,
Сизде къара хане ёсюп,
Кирир жерим болмай къалгъан
Кюнлерим да эсимде.
О, кюйсюзлюкню къылыгъы!
Кёп азап кёрдюм сенден...
Быйыл къар кезиусюз жаууп,
Элге сууукъ терк жетди.
От да, чыр-чыр эте, жанып,
Юйню бек жылы этди.
482
Юйю, гыржыны да болгьан
Къоркъмай тюбер хар затха.
Махтау адамда амалгьа,
Махтау гыржыннга, отха!
Тынч сыйпап жагъамы къарын,
Ырахат кирдим юйге.
Жерибиз, юйюбюз бары
Не игнди, не иги!..
1978
СУУУКЪ КЪЫШ КЕЧЕ
ЖАЗЫЛГЪАН НАЗМУ
Бизге келди къышдан хапар, Къар жауа жол ташлагъа.
Юйсюзлени кюнлери тар,
Ашлары жокъ ашаргъа.
О, юйсюзле, къыйынлыла,
Быллай кече жылыусуз,
Кирир жерсиз да къалгьанла,
Болушлукъсуз, гыржынсыз!
Ашым-сууум да бар мени,
От жана, юйюм - жылы.
Алай кёп юсюнде жерни
Юйсюзле. Ала - жарлы.
Жарсыйма ол жарлылагьа
Чегемде бу къыш кече,
Уллу къар жауа жоллагьа,
Къышха болмагьанча чек.
Къыш къышлыгъын этмей къоймаз,
Къыйынды юйсюзлеге.
Да, ётмек этерге болмаз
Бу мен айтхан сёзледен!
Алай жарсымай тёзалмам:
Мен да - адам бал асы.
О, ниетим, къал тазалай,
Къоймай сууукъ таш басып!
Анам юйсюзлюк сынады,
Къыш болгъанда бек кюйсюз,
Къара кюнлени санадым,
Кесим да турдум юйсюз.
Сора жарсымайым къалай
Дунияда юйсюзлеге?
Не мудах тынгылайды ай
Бу мен айтхан сёзлеге!..
484
Жашау ийнандырды мени
Керти сёзню кючюне.
Жазама мен бу сёзлени
Былай айтыр ючюннге:
- Къыяма къыш келди жерге.
Алай къышха да бар чек.
Саула чыдарла хар неге,
Къыйынлыкъ сууун иче.
1978
*
*
*
Къалай къыйынды, къыйын!
Биз да бир бирибизден
Айырылып, бир бирни
Кёрмегенлей къалырбыз,
Эгеч, къарындаш, сабий
Болмай, терек не жулдуз!
О, не кьыйынса, къыйын,
Айырылыу ёмюрге!..
1978
*
sjc
*
Палах келмесе эди,
Хата кёрмесек эди!
Терек аумаса эди,
Жан арымаса эди!
Къартлыкъ келмесе эди,
Адам ёлмесе эди!..
1978
486
*
*
*
Кёп къыйынлыкъла кёрдюнг,
Болсада сабан сюрдюнг.
Не кюн келсе да санга,
Энтта сюрюрсе сабан.
Не кёп тёгюлдю къанынг!
Суу бла жуудунг аны.
Энтта къыйын кюн келсе,
Энтта къанынг тёгюлсе,
Суу бла жууарса сен,
Сюрген сабанынг ёсер!..
1978
* * *
Чегемни башында - уллу ай...
Ол - мени кёп умутларымлай.
Толду бири, толмады бири,
Жашадым, кёрлюгюмю кёрюп.
О, жашланы умутларынлай, Чегемни башында уллу ай!..
1978
487
*
*
*
Таулагьа ай тийген кечеге
Адам сейир этмез кюн келмез,
Быллай ариулукъну кючюне
Къууанмайын бир инсан кетмез! Деп ийнанып, къарайма тауда
Ай жарыкъ кечеге, сейирден,
Жилярыгъым келе! Жашауда,
Ай жарыкъ, неди ариу сенден?
Сен жокъ болурса деп ийнансам,
Ол болур мени ахыр кюнюм,
Жер юсюнде мен сенсиз къалсам,
Болмаз не къууанчым, не кюйюм.
О, таулагьа ай тийген кече, Иги умутлача, аламат!
Жашаугъа махтау сени ючюн!
Сабан, терек, таш, жол, кырдык, ат
Насыплыдыла жарыгъынгда.
Жарытдынг сыртланы, юйлени.
Тий энтта, тий жерге жангыдан,
Чегемде къууандыра мени!..
1978
488
*
*
*
Насыплы адамма дедим бюгече:
Таулагьа да, тюзлеге да ай тийип,
Байрам этген кибик хар терек, хар чёп,
Будайлагъа, гюллеге да ай тийип.
Бу ариулукъну кёрюрге амалы
Болгъаннга жарлыма дерге жарамаз,
Бу къудретни кёрмегенди жарлы.
Бюгече сау болгъанча хар жарабыз.
Чегемде юйюме, тереклериме,
Арбазыма да энтта да тийди ай.
Шагъатма кюнлени теркликлерине,
Алай, жангыдан жаш болуп къалгъанлай, Насыплыма, бу ай жарыкъны кёрюп.
Туугъаным ючюн да мен бьшлай жерде
Къууандым, къартлыкъ келмезликча бери,
Жашагьанча, бар умутума жете.
Чегемде бу жайгьы кече мен сюйген
Тиширыуну юсюнден татлы сагъыш
Этеме, ай жарыгъы кире юйге,
Бери - манга келмей къаллыкъ кибик къыш.
О, ай жарыгъы! Сенден иги не бар?
Сен нечик жарытаса тереклени!
Ач ит окъун санга къууанып къарар,
Ай жарыгъы, - татлы къууанчым мени!
1978
489
*
*
*
«Кюн аманды, аман, - балчыкъ, боран, къар!» Деп тарыгъадыла кёпле кёп кюнде.
Ах, жаны саугъа кюн да, къууанч да бар,
Бош шургу этесиз, кюн аманды деп.
Кюн къаллай болса да, неди саулагьа?
Кюн, къууанч да жокъ жалан ёлгенлеге.
Жаны сау ётер куртладан, сууладан.
Суу, къар да жокъ жашаудан кетгенлеге!..
Аладыла жарлы - дуния жарыгьын
Тас этгенле. Ол - кимге да белгили.
Бир къарагъан да бу жолгъа, бу жаргъа Ол аз насып тюйюлдю да билгеннге.
Сиз бош тарыкъмагъыз, кюн аманды деп,
Дуния жарыгьын кёргенигизге
Къууаныгьыз, аны къыйматын билип,
Жарсымай балчыкъгьа киргенигизге.
Ёлгенле балчыкъгьа кирирге амал
Тапсала, ала не бермез эдиле!
Саулагьа къаллай кюн да болмаз аман.
Жаз да, къыш да бизге къууанч бердиле.
1978
490
ХОЛАМДА ЭТИЛГЕН
НАЗМУ
Холамны башында кёк - алай таза,
Кёргенимдеча узакъда тюшюмде.
Кезиу болгъанларына къууанч, азап
Бюгюн Холамда игирек тюшюндюм.
Акъ къаяны башында акъ булутла,
Бурунлада кибик, ырахат бара,
Холам таула, Кязим этген умутла
Кибик, бюгюн да бийикде агьара.
Бу кёк тюбюнде, бу таула аллында
Заманны палахы гунч этген элле.
Малчыла, ташчыла да ауулунда
Кюл да жокъ, - аны да сибирип желле!..
Холамны башында кёк - алай чууакъ,
Файгъамбарланы оюмлары кибик!..
Тау тёппелеринде къар да алай акъ,
Кязимни иги умутлары кибик.
Хар заманда да турдула ма былай
Заманлагъа бой бермеген къаяла,
Бетлери бар адамла уялгъанлай,
Болгъан зулмула ючюннге уяла!..
Холамны башы - кёк, танг аласында
Этилген жомакъ кибик, - алай таза.
Олтурама тауну ауанасында,
Ачы сагъышларым жыллача оза.
Бу жер сынагьан затланы мен кесим
Барысын да сынагьан кибик, алай
Турама, къайгъыла кырдыгы ёсе,
Мен, анамы бетине къарагъанлай,
Къарайма бу жерге. Анамы бети
Кибикди манга бу жерни сыфаты.
Бу гунч болгъан эллеге къайгъы эте,
Холамда тангым аман бла атды.
491
Къара кюнле къойгьан ызланы кёре,
Къарайма Холамны бийик жерине,
Хар мында атылгъан окъ, кетмей кери,
Келип, тийгенча мени жюрегиме!..
Къарап алгьын элле болгъан жерлеге,
Ангылайма журтуму палахларын.
О, жолоучу, къыш юйюне жетмеген,
Къанынг къызартып ташлы жолну къарын!
Бюгюн сен да кёрюнесе кёзюме,
Юйюне жеталмайын къалгъан атлы,
О, сен да тюшесе бюгюн эсиме,
Уянга жеталмай ёлген къанатлы!..
Холамны башында кёк - алай таза,
Таула - чиммакъ, оялмайын заманла.
Ушамай эди быллай жерде азап,
Не итлик эди бу жерде аманлыкъ!..
О, мында болгъан итликле ючюннге
Уялып къарайдыла бу акъ таула
Манга. О, таза сютлерин ичирген,
Сабийлерин сакъ ёсдюрген анала!
Кесигиз, сабийлеригиз да къайда
Кирдигиз, зулму жоюп, къара жерге?
Жарлы халкъны къаллай хатагьа къойду
Зорлукъ, кёплсни кюл этип жиберген!..
Нечик ариу эдинг, Холамны жери,
Холам таулары, не бийик эдигиз!
Бу ариулукъ да эталмады кери
Зорлукъланы. Сиз да жиляу этдигиз.
Палахлагьа уруш ачхан ариулукъ,
Не болса да, эталмазла сени кюл.
Жаша, кёп отдан сау чыкъгъан ариулукъ!
Ийнандым - келмез санга жоюлур кюн!..
Кетеме мен Холамдан, алай айта,
Сейирим - жер, кёк ариулукъларына.
Ийнандым - турур ай тис, танг ата,
Турур кюн тие тёппеле къарына!..
492
Алай Холамгъа жетген азаплыкъла
Жюрегимде, къатхан къанча, турурла.
Бу журтлагьа этилген аманлыкъла,
Къара желле болуп, алай урдула.
Таула бийиклиги, къарла акълыгъы,
Холамны бушуууну къаралыгъы!
О, ташла чыдагъан жылла окълагъа,
Дыхтау бери, къаралып, къарагъаны!..
1978
*
*
*
Ыспас эм махтау бу жерге Бизге ётмек, суу да берген!
Жерлейин къалсын ёмюрге,
Ыспас эм махтау бу жерге!
Ыспас эм махтау бу жерге,
Бу чууакъгьа, бу бийикге!
Кёклей къалсын ёмюрлюкге,
Махтау эм ыспас бу кёкге!
Ыспас эм махтау ётмекге,
Бизни жашатхан, токъ этген
Олду, къууат берген бетге.
Ыспас эм махтау ётмекге!
Ыспас эмда махтау суугьа!
Ансыз жашау жокъ хар саугьа,
Ол барыбызгъа да саугьа.
Ыспас эм да махтау суугьа!
Ыспас эм махтау ананы
Сютюне! - Кючюнден аны
Хорладыкъ бар къайгьыланы.
Махтау сютюне ананы!
Ыспас эм махтау, ариулукъ,
Санга! Сени кёрюп, болдукъ
Насыплы, къууанып турдукъ.
Ыспас эм махтау, ариулукъ!
Ыспас эм махтау жарыкъгъа,
Хар кече жаннган чыракъгьа,
Къарангыны бура жокъгъа.
Ыспас эм махтау жарыкъгъа!
Ыспас эм махтау терекге,
Халаллыкъгъа, игиликге,
Чыдамгъа эм бютюнлюкгс,
Ыспас, махтау игиликге!
494
Махтау къаргьа эм жаууннга,
Жулдузгьа, ташха эм жолгьа,
Кюзге, къышха, жазгъа, жайгьа,
Махтау хар уруннган жаннга!
Ыспас эм махтау Жашаугьа,
Сюймекликге, тиширыугьа!
Кюннге, отха эм жылыугъа,
Ыспас эм махтау Жашаугьа!
1978
ЛЕНИНГРАДЦА
ЖАЗЫЛГЪАН
НАЗМУ
1
Адамла бар къадарда, жер юсюнде
Къууанчха, жарсыугъа да эскилик жокъ.
Сен чекген къыйынлыкъ мени эсимде,
Манга да тийгенди санга тийген окъ.
Энтта жай келгенди. Жашил - терекле.
Алай жокъ манга къайгъыдан къутулуу, Энтта тургьанча мында къан тёгюле,
Палах, къышхы гагча бёрюча, улуп, Бу шахаргъа уруш чекдирген азап
Бу жайда да мени къайгьылы этди,
Къара танкла да мени малтап оза,
Къарлы орамны ётген кибик, ётдю.
Ачдан ёлген сабийин чана бла
Кёмер муратда элтип баргьан ана,
Сау дуния къутхаралмагъан бала!
Бюгюн ёшюнюме къысама аны.
Мен да къара къыйынлыкъланы кёрген
Ананы жашыма. Жилядым сизге.
Сизни палахыгьыз къалыр ёмюрге,
Сыйынмайын не китапха, не сёзге.
Мен да урушда жюрюген бир адам,
Кёп башха къыйынлыкъла да сынагьан,
Ленинград, ангыладым мен андан
Барын жетген къыйынлыкъланы сайга.
Бюгече да туралмай тынчлыкъ табып,
Кеси анам ёлгенча мында ачдан,
Сен сынагьан жарсыуланы китабын
Бу жай кече да, кюе-бише, ачдым.
496
О, къаллай къызланы ариулукълары
Кюл болгьанды мында ачы кюнледе!
Мен да, жута жерни къан жугьу къарын.
Санга ётмек да, хорлау да тиледим.
Мында сабий, къарт да азап кёргени
Бюгече да тынчлыкъ бермеди манга,
Мында хар юйге да ёлюм киргени
Кёз къысдырмай чыгъарды мени тангнга!..
2
Ленинград, келгенди эрттенлих инг,
Жашауну къууанчыны сыфатынлай,
Ол айтды адамларынгы эрлигин,
Ёчюлмей, Прометейни отунлай,
Аланы эрликлерини отлары,
Кюймеди темир, таш да кюйгенинде, Ол эрлик, бюгюн чыныгъа, къатлана,
Саулай къалды къап-къара кюнлерингде.
Ол эрликни махтай, анга къууана,
Къарайма мен сени ариулугъунга,
Кёгюрчюнлеринг аллымда тынч къона,
Баш урама сени уллулугьунга.
Эрттенлик келди. Сен ушайса анга,
Мени сюйген тенглерим тургьан шахар.
Саулугъунга къууана, чыкъдым тангнга, Кишилик барда, жашау, жашнау да бар!..
Азатлыкъ барда, жашау, къууанч да бар,
Эрттенлигинг бир бек ушайды санга.
О, кишиликни байракъ этген шахар,
Жангы ариулугъунг - манга да саугьа!
Энтта да келди жангы эрттенлигинг,
Ол жарыкъды, иги умутларынглай.
Ёмюрледе бюгюлмейин зрлигинг,
Сен бар хатадан да чыкъ, чыкъгъанынглай!
Сау дунияча, эрттенлик да махтау
Береди бой бермеген жашларынга,
Сабанына къууанннганыча атам,
Къууандым, сау къалып, жашнагьанынга!..
1978
32 Къули Къайсын
МИРЗО ТУРСУН-ЗАДЕНИ
ЭСГЕРИП
1
Мирзо! Кёп болмай биз бу жерни юсюнде
Бирге айландыкъ сен сау-саламат кюнде,
Энтта санга келдим. Сен а жер тюбюнде.
О, ачыу!
Жатаса сырт башында, эш гмей бир ауаз,
Къабырынгы башы бла ёте аяз.
Адамны жашар кюнлери не аз, не аз!
О, бушуу!
Таула бийикде алгъын кибик агъара,
Башларында булутла алгъынча бара,
Энди сен аланы кёралмазса, къарап.
О, жарсыу!
Энди бизге бирге къууанч, ушакъ да жокъ,
Къарлы къыш, кырдыклы жаз келген чакъ да жокъ,
Энди бизге бирге къара да, акъ да жокъ.
О, палах!
Биргенге бу сюйген жерингде жюрюдюм,
Ташларынгы, жулдузларынгы да кёрдюм,
Энди уа мен сыртда къабырынга келдим.
О, ёлюм!
Айырылып сюйгенлерими барындан,
Мен да, зат кёрмей, жатарма тауларымда,
Сен жатханча акъ тауларынгы аллында.
О, ёлюм!
2
Сен жатхан сыртны башында кёк - жюрегинг
Кибик, таза, сенича, акьылман - жеринг,
Апрель кырдыгы, жырынгча, огьурлу,
О, сени намысынгча, акъ гауда къарла!
Умутларынгча - терекле жашиллиги,
498
Жолла тынгылай таудан эныген желлеге,
Ма бу терекле, бу жолла, бу кырдыкла
Кибик, турурла сен мында къойгьан жырла.
Къабырынгы башында жулдузла кибик,
Турурла сени сёзлеринг - жарыкъ, бийик.
Сени илхамынгча, бийикдиле таула,
Санга хурмет этип турадыла ала.
Жарсыйдыла сен кезиусюз кетгеннге,
Къарай жерни ингирине, эрттенине.
Бек сюе эдинг шуёхлукъну, тенгликни,
Жюрек тазалыкъны, ачыкъ кёллюлюкню.
Татлы ушакъ этиучю эдик биз бирге,
Энди уа амал жокъ бир бирни кёрюрге.
Бюгюн мен этеме сени жиляуунгу,
Биргеме жиляйды жеринги жаууну.
Сен жашадынг, этдинг къолунгдан келгенни,
Кетдинг, манга къоюп ачыуун ёлгенни.
Сен сюйгенча жашнайды жеринг жангыдан,
Ол къууанч бераллыкъча энтта жанынга.
Санга жыр, назму да берген жерингде - жаз,
Эштиледи: «Жашау жашар!» - деген ауаз,
Апрель гюллерича эди жюрегинг,
Сен кёрюп къууанырыкъча - жашнай жеринг.
1978
32*
СЮЙМЕКЛИКНИ
БИРИНЧИ ЖЫРЧЫСЫНА
КЪАСЫДА
Сюймеклик сёзюн бек алгьа айтхан адам,
Жюреклени жарытхан сёз тапхан адам,
Тиширыуну ариулугъуна бек алгьа
Махтау берген, анга кьул, жесир да болгъан!
Бюгюн мен сени юсюнгден сагьыш эте,
Ай тийген сюймеклик кёшорюнден ёте,
Ким эсенг да, ыспас да этеме санга, Сен барыбызгьа да этдинг уллу саугъа.
Биринчи юй салгьан адамгъа этгенлей,
Биринчи от жакьгьан адамгъа этгенлей, Ыспас этеме санга, биринчи жырны
Этген сюймекликге, кюнден толуп жанынг.
Сёзюнг жарыкъ болду, жулдузлагьа ушап,
Жаз къанатлылары бла бирге уча.
О, къарындашым, санга кёп алгъыш этдим,
Сен ётген кюн тийген кёпюрледен ётдюм.
Сюймекликни жулдузлары энтта жана,
Сабанланы чакъдыра аны жаууну,
Тиширыуну ариулугьу жарытханлай
Жашауну, алай турады, сен айтханлай,
О, буруннгулу къарындашым, сюймеклик
Жырчысы! Фикирингда, жашауча, бийик.
О, буруннгулу къарындашым! Жашауда
Мен да сюймеклик ауушларындан аудум,
Уялмай жараларындан сюймекликни,
Мен да бардым, кёре бу жулдузлу кёкню,
Тиширыуну ариулугъуна жесирлей
Къалдым мен да ёмюрюмде сенлей, сенлей.
О, буруннгулу къарындашым! Сюймеклик
Бирде - ачы, бирде - татлы, жолу да - тик.
Алай жокъ андан жарыкъ, андан иги зат,
Бизни къанатсызлыкъдан этеди азат.
Сюймекликсиз къара болуп къалыр акъ тау,
Сюймекликсиз жашаугьа ушамаз жашау.
Жесир болгьанлайын бу жерге, бу кёкге,
Мен кетерме, алгъыш эте сюймекликге.
Аны жоялмадыла не къылыч, не окъ.
Сюймекликни жарыгъыча жарыкъ да жокъ.
500
Сюймеклик жашайды, бар ырхыдан ёте,
Мен да анга жесир болгъанлайын кетдим.
Сюймекликни биринчи жырчысы, санга
Баш урама, таулу сыбызгъымы согъа,
Баш урама жашагъан, жатхан жеринге,
Алтын жюрегинге, алтын сёзлеринге,
Сен жюрекледе къойгъан, кетмез ызынга,
Баш урама сени алтын ауазынга!
Сюймеклик жырчысы - жашауну жырчысы,
Сюймекликни ёлмезлиги санга да сын.
Энтта да жаз болуп келеди сюймеклик,
Жашлагъа насып береди ол, сюймеклик.
О, буруннгулу жырчысы сюймекликни,
Сен да, бизнича, кёрдюнг бу жерни, кёкню.
Сенича, къарайма бюгюн жерге, кёкге,
Сенича, махтау береме сюймекликге!..
1978
ЁЛЮМСЮЗЛЮК КЪАСЫДАСЫ
Адам улуну жулдузларындан бири,
Хожа! Мени къууандыр, назмума кирип.
Ёлюмсюзлюкню таукел къасыдасы, сен
Ийнандыр жашау къаллыгьына сау-эсен,
Гунч болмазларына жулдузла, кюн жарыкъ,
Адамны уа - жарыкълыгьы, эси, жаны!
Хожа! Жанланы жарыгьы бола келдинг,
Жарыкъ атынг айтылды хар жерде, элде.
Къыйынлыкъ, чырмаула да - зат тюйюл санга,
Бараса, чамчыла сыбызгьысын согъа.
Шум болуу, ёлюм да жокъ ол сыбызгьыгьа,
Ол таукеллик бере таукеллиги азгъа.
Насран Хожа! Атынгы айтсам, жаным
Жарыкъ бола, къууанч жулдузлары жанып.
Санга кёк чууагъы да, жол къуму да - тенг,
Ёмюрледе, азатлыкъны байракъ этип,
Бараса, киши тыялмай, женгмей киши,
Ёмюрледе къоркъутмайын къар, буз, кирши!
Эшегинг да арымады ёмюрледе,
Жашау тиклеринден биргенге ёрледи.
Сен мени ийнандырдынг халкъны акъьшы
Жашарына, бар палахлада сау къалып.
Бар къыйынлыкъда, сени эсге тюшюрюп,
Хорлайма мен къыйын тюнюмю, тюшюмю.
Бар зорчуладан, бар башкеследен кючлю
Болдунг да, санга ёлюм жокъ аны ючюн.
О, Хожа, - адамны хорланмаз белгиси!
Сен тюзлюкню, азатлыкъны да юлгюсю.
You have read 1 text from Karachay-Balkar literature.
Next - Чыгъармаларыны Алтытомлугъу Ючюнчю Тому - 13