Latin

Халкъны Къанатлары - 15

Total number of words is 3806
Total number of unique words is 1975
29.9 of words are in the 2000 most common words
44.3 of words are in the 5000 most common words
52.0 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
Османны бир къауумла бла аманнга кетгенинден толу хапарым барды. Не келсин, адамланы алай абызыратханланы тамадалары башхала эдиле. Ол затланы кесими юсюмде да сынагъанма. Артда, аскер бёлекге къошулгъаныкъда да, парти­
зан полкубузну адамлары не къыйын кёзюуде да ал сафда барыб турдула. Алай бла бир къауумла, бизни кемеитирге излеселе, “партизан, орнунгда тур!” деучен эдиле...
Бусагъатда Пётр Сергеевични бу айтханына ийнаннган
къыйынды. Алай а ол керти болгъан, кеси чекген затланы юслериннден айтханын бегитген къагъытла бардыла. Ала 19441967 джылладан къалгъандыла. Ол документлеге Белоруссияда партизан къозгъалыуну штабында кадрла бёлюмню тамадасы А. Прохоров, 51379-чу аскер бёлекни командири, капи­
тан М. Кудрявцев, Могилёв шахарда подпольеде кёб иш тындыргъанланы бири А. Живописцев, дагъыда башхала къол салыб турадыла. Пётр Сергеевични архивинде аланы экинчи экземплярлары сакъланадыла. Биринчилерин юч орден бла он
медалгъа тыйыншлы болгъан, ол джыллада тюшген джаралары энтда билдире тургъан адам, къазауатда, партизан полкда
да джаула бла джанын аямай сермешгенин, къралны, халкъны
аллында айыбсызлыгъын билдирир ючюн, тюрлю-тюрлю организациялагъа джибергенди. Эшта, тамам джанына джетдирмеселе, ол документлени джыйыб да айланныкъ болмаз эди.
219
- Эх, Осман, Осман! Къаллай джаш болуб кетди, - дейди,
фатарында кабинет бёлмечикде столну юсюнде ариу рамкачыкъгъа салыныб тургъан таулу джашны гитче суратчыгъына
къараб.
Башында айтханымча, партизан полкда бир суратчы Османны суратын салады. Артда, командирлерин асырагъандан
сора, ол суратны гитчерек этиб, картха алыб, тенглери, хамайылны джюрютгенча, кёкюрек хурджунларында джюрютгендиле. Ол къазауатны джылларында болгъанды. Бу джол а Москвада Осман бла бирге болгъан адамланы фатарларында не,
былайдача, столну юсюнде, не ариу рамкачыкълада къабыргъагьа тагъылыб тургъан суратлача эслеб тебрегенимде, алагъа
асламысына телефон бла сёлешиб, алай бара эдим да, не джашырыу, бетсиниб эте болурла, деб кёлюме да келди. Телефону
болмагъан биреуге адреси бла барыб, анда да кёрдюм аллай
суратчыкъны. Аны айтханым, Пётр Сергеевич, суратха къараб,
бир эт адамына этгенча, Къасай улуну замансыз кетгенине ар­
тда да къыйналыб тургъанына, джашау джолунда анга тюбегени ючюн къууаннганына, джуртубузну аллай джашлары болгъанларын уллу насыбха санагъанларын бетеиниб айтылгъан
сёзледиле деб, не аз да ишекли болурча тюл эди.
- Мен кёб джашадым, кёбню да кёрдюм, кёб тюрлю адамгъа да тюбедим. Джылланы озуулары бла кёб зат унутула барады. Алай а Оеманчала аланы таныгъан, билген адамланы
эслеринде ёмюрлюкге сакъланадыла. Андан бери элли джылгъа джууукъ заман озса да, тюнене кёргенча, ол кёз аллымда
сюелиб турады, - деди ветеран.
1985 дж ы л.
Юч аскерчи - юч тарих
Тбилиси шахар. Госпиталь. Шимал Кавказда Къара тенгизге джууукъ джерледе баргъан къанлы сермешледе джаралы
болгъанладан иги кесек адам джатады. Алгъаракъ айлада кюн
сайын дегенча джаралыланы келтириб тургъандыла бери. Ол
сагъатда уллу госпиталгьа сыйындырыб къолларындан келмей
эди. Артда, джауланы ызларына ыхтыра тебрегенлеринде, бери
ташыгъанны узакъсыныб, азатланнган шахарлада госпиталла
къураб, алада багъыучу болдула. Аны себебли Тбилисиге тюшгенле азыракъ бола башладыла. Белек заманны госпиталда
джатыб, бир кесек аякъ юсюне миннген, ариу бла, эрши бла
болса да, врачладан баш алыб, къазауатха кете эди. Ол халда
джаралыла азайыб, джер да эркин, медицина къуллукъчулагъа
да ишлерин тындырыргъа тынчыракъ болгъан эди.
1942 джыл бошалыб, 1943 джыл келди. Джараларын бакъдыргъанла, алагъа къарагъанла да джуртха, халкъгъа эм къыйын кёзюуледе хорладыкъ, мындан ары фашистле аякълы болмазла, кёб турмай бизни чекледен къораб, кеслерини джерледе
ууатылырла, деген ашхы умутланы эте эдиле. Аны себебли бу
джангы джылгъа артыкъ да уллу магъана бере эдиле. Декабрны ахыр ингиринде, не бушууубуз, къыйынлыгъыбыз да озгъан джыл бла кетсин, дей, джарсыуланы унутуб, аякъ юсюндегиле, орундагъыла да джарыдыла. Бир джерге джыйылырча
мадар болмаса да, хар палатада адамлагъа къууанчха тыйыншлы хантла келтирдиле. Арбазгъа-затха чыгъарча къарыулары болгъан солдатла, джангы джылгъа “къургъакъ” тюбеген
келишмейди, мадары болгъан уртларгъа деб бирер-экишер
шыша грузин вино да къурадыла.
Госпиталны экинчи этажында офицерле джатхан налагала
биринчи этаждан джашланы къонакъгъа чакъырдыла. Талай
адам ары кёлтюрюлдю. Аланы арасында Къумушдан Ногъайлыланы Джагъафар бла Джёгетейден Къойчуланы Ибрагим да
221
бар эдиле. Медицина къуллукъчуладан да талайы быланы алгъышларгъа келдиле. Байрам тепсиге олтуруб, иги тилекле эте,
ушакъны бардыра келиб, къонакъбайладан бири ёрге турду да,
кеси джазгъан назмуланы азбар айтыб тебреди. Къазауатны,
адамлыкъны, сюймекликни юсюнден назмуланы хакъ джюрекден бир ариу окъуду. Джыйылгъанла бек джаратдыла, бюсюреу этдиле. “Бир затда фахмусу болгъанны бир затда да болады фахмусу”, - дедиле ол палатада кеслерин бакъдыргъан джашла. Ала бир-бирлерин таный эдиле. Госпиталдагъыланы кёбюсю, ЭНДИ атлай тебреген джаралыла, кеслери къайгъылы болуб,
бир палатада, не хоншу палаталада джатханладан озуб, башха этажлада джашланы хазна билмей эдиле. Ол себебден алайдагъыланы кёбюсю бла шагъырей тюл эдиле ары чыкъгъан
къонакъла.
- Алан, бу джаш къарачай, малкъар эсе да, биз джанындан
адамгъа ушайды, - деб шыбырдады Къойчу улу къатында олтургъан Джагъафаргъа.
- Ол мени да эсиме келгенди, - деди бу. Сора: - Джашла, биз
танымагъанла да барсыз, бизни танымагъанла да бардыла, деди. - Танышайыкъ. Сен назмуларынг бла барыбызны да къууандырдынг, сау бол! Энди къайдан, ким болгъанынгы да айтсанг. Танышыуну мындан башлайыкъ дегенлигимди, - деб теп­
сиге тамадалыкъ этген орта джыллада кишиге бурулду. Ол разылыгъын билдирди.
- Мен Кърымшаухалланы Хамзатма, - деди ол джаш. Да
биз да былайбыз, деб была да айтдыла атларын, тукъумларын.
- Ма къууанч хапар, - деб джарыды Хамзат. - Джуртумдан кенгде болуб, ахлуларымдан да кишини кёрмей, джюрегим такъыр болуб тура эди...
Кърымшаухалланы Хамзат
Октябрь революция хорлагъан джыл Тебердиде туугъанды. Къарачай бла Малкъарда эм белгили тукъумла Кърымшаухаллары бла Орусбийледен юйдегини джашыды. Атасы эртде
ауушуб, анасы Ляля ёсдюреди. Ол кеси да школда орус тилни
окъута эди. Аны бла бирге къарт анасы Гошаях джашчыкъны
тыйыншлы адам этиб ёсдюрюрге, хар нени да билдирир, ангы222
латыр ючюн кюрешеди. А та,'
ана джанындан да Кърымшаухалланы Ислам, Орусбийланы
Исмаил дегенча кёб джерледе
да белгили онглу адамла бар
эдиле. Бу юйдегиде хауа да, тин
джаны бла ёсюм да, фахмугъа
магъана бериу да анга кёре болады. Алагъа да Тебердини сейирлик табигъаты къошулуб,
сабийни дуниягъа къараууну, I
ашхылыкъгъа учунуууну, твор­
чество сезимлерини тамалын
саладыла.
Былача уллу, белгили тукъумлагъа совет власть ол джыллада, артда да къалай къарагъаны белгилиди. Аны тышында да къысха джууукъ адамларындан патчахны офицерлери да бар эдиле. Ол чыртда кечилмезлик зат эди. Мында къатыла тебрегенлеринде, 1925 джыл Махачкъалагъа кёчюб кетедиле. Хамзат анда джюрюб башлайды
школгъа. Сурат салыугъа да, скульпторлукъ ишлеге да фахмусу сабийлигинден огъуна белгили эди. Школда окъугъан джылларында уа эс да киреди, сынамы да ёседи, аты айтыла да баш­
лайды. Шахар исполкомда культура бла просвещение мастерскойгъа ишге алгъанларында уа, таблыкъ да чыгъады, тамам
муратына джетгенча да болады. Суратла салады, агъачдан,
гипсден адамланы тюрсюнлерин ишлейди, башха этиллик затланы да тындырыб турады. Тёрт джылдан Тбилисиде суратлау академиягъа окъургъа да киреди. Уллу Ата джурт къазауат башланнганында, кесича джашла бла бирге, фашистле бла
сермеширге кетеди. Алай бла академияны да бошаялмай къалады. Къазауатда миномёт взводха командир этедиле. Сермешиуледен бошлукъ чыкъгъан кёзюуледе тенглерини суратларын салады, артда джарашдырырма, деб миллетге джетген
къыйынлыкъланы этюдла этиб, къагъытха тюшюреди. Бир
джолда ауур джаралы болады. Джер-джерде багъа туруб, арт­
да Тбилисиде госпиталгъа ашырадыла...
Джангы джылны къууанчындан сора юч къарачай джаш
223
дженгил-дженгил тюбешиучю болдула. Бир-бири палаталарына да бара эдиле, арбазгьа да чыгъа эдиле. Госпиталны бурууундан ары атларгъа врачладан эркинлик керек эди. Ала да унарыкъ тюл эдиле, быланы да аллай къарыулары джокъ эди. Кими
таякъ бла атлай, кимини къолу бойнуна тагъылыб, кимини
башында байлаулары...
- Келчи, мен сени суратынгы бир салайым, - деди бир кюн
Хамзат Джагъафаргъа.
Башына чыкъдыла. Бир кесекни ичине суратын салды.
Юсюнде госпиталны кийимлери бар эдиле да, экиси да аны
онгсунмадыла. Офицер кийимлерин “кийдирди”. Сора тюбюне да талай сёз джазыб, Ногъайлы улугъа узатды.
- Бусагъатда нохта бау этер мадарым джокъду, - деди
Джагъафар. - Къазауат да тохтаб, джуртубузгъа джыйылсакъ,
къыйынынгы унутмазма.
- Сау бол, мында сагъатыбызда уа тартынма, - деб ышарды Хамзат. Сора тумбочкасыны баш ящикчигин ачды. —Бери
къарачы, - деб аны ичинде иги кесек ачханы кёргюздю. - Бир
зат бла булджумасам, чыдаялмайма. Сора, кёб заманны къолума къалам, бояу алмай турсам, артда ишими башлаб къояргъа да къыйын болур, деб къоркъама. Госпиталны тамадасындан башлаб, медсестралагъа дери суратларын салыб, къолларына тутдургъанма. Джаралыладан да алай этиб кёблени къууандыргъанма. Къоюгъуз, деб къычыра тургъанлай, сомла атадыла да кетедиле ящигиме. Керекли болгъан, хурджунугъузгъа узалмагъыз да, бери узалыгъыз, дегенме да, хар ким келиб
алады, дагъыда къошулуб, биягъы орнуна келеди. Аны ючюн
айтама, сен да тартынма, деб.
Къууанч хапар
Алайда ишлегенлени, джараларын бакъдыргъанланы, келгенни, кетгенни да къулакълары радиола эди. Бирсу къазауатдан джангы хапар эшитгенлей, аны къалгъанлагъа да билдирирге ашыгьа эди. Алгъын бушуу хапарла джайыла эдиле, энди
уа “бизни аскер ол сермешиуде джауланы ууатды!”, “ алайын
фашистледен тазалады”, “бу хорламны сыйына Москвада белгиледиле” дегенча билдириуле радио бла айтылыб тура эдиле.
Алай болду январны онсегизинде да. Къарачай бла Черкесия224
дан джаула къысталгъанлары берилди. Бу джанындан госпиталда джатханла къуру ол юч джаш эдиле. Хорламыбызны
]Осюнден джукъ эшитилсе, хар ким бир-бирин алгъышлаучан
эди. Бу джол а, аны тышында да, врачы, медсестрасы, джаралысы да ол ючюсюн бирем башха алгъышладыла.
- Биз мында джатханлы талай уллу хорламыбызны юсюнден берилди, былайдагъыланы туура бу халда къууаныб билмейме, - деди Джагъафар.
- Тамам уллу байрамча этдиле, сау болсунла, - деб аны
оюмун тюзге санады Хамзат. - Бизни дуниягъа белгили джерлерибизде болгъанла, кёргенле кёбдюле. Аланы багъалатыб,
алагъа тансыкъ болуб да этдиле дейме алай.
- Мен да бир затны айтайым, - деди Ибрагим. - Сени фахмунга магъана бергенлери да къошула болур ол айтханларынга. Кесин махтагъан аманды, алай болса да сермешиуледе ал
сафда болгъаныбыздан да хапарлыдыла. Мен билгенден, мын­
да да кесибизни бек ариу тутабыз. Былай юйлю къууаншча
болгъанына къарайма да, ол затлагьа да эс бёлгеннге санайма.
Къойчуланы
Ибрагим
1921 джыл Джёгетейде туугъанды. Лишонну джашыса,
деб аскерге алмай туруб, 1942
джыл июнь айда джыллары
келген кишилеге къошуб ашырадыла. Ростов джанына болады джоллары. Ары джууукълашхан сагъатларында немец
самолётла поездни башындан
бомбаланы къуядыла. Алайда
кёбле ёледиле. Сау къалгъанланы джыйыб, Сталинград'
таба айландырадыла. Станица ■
Ремонтник деген джерде барын да 170-чи инженер батальоннга
къошадыла. Алайдан Батайскеге джыйылгъанларында, Махачкъалагъа барлыкъларын билдиредиле. Анда тыйыншлыгъа са8 Эакаа 1022
225
нагъанларына кёре юлешиб, къазауат этерик, къурулуш, ин­
тендант ишлени бардырлыкъ аскер бёлеклеге бердиле. Ибра­
гим къуллукъ этерик бёлек Моздокдан узакъ болмай киреди
биринчи къазауатха. Декабрны джыйырма ючюсюнде уа Къойчу улу бла талай джаш джауну тахсасын билирге атланадыла.
Фашистлени кючлю бегиген бир дзотлары чабыуул этерге
тебреген аскерлерибизге баш кёлтюртмей тура эди. Разведчикле, тахса билгенден тышында да, бир джаны бла айланыб барыб, андан да бошаргъа керек эдиле. Акъыллары-эслери да
бизникиле бетджан салгъан джерде болгъаны себебли, солдан,
онгдан киши джууукълашырыкъды, деб турмай эдиле. Разведчиклени къысха киргенлерин кеч эсгердиле. Бизникиле гранаталаны быргъайдыла. Ала да атдыла бери айландырыб гранаталаны. Ибрагим дзотну атылгъанын кёрюб къууаннганы бла
къатында башха граната джарылгъаны тенг болады. Бир оеколок къолуна тийди. Дагъыда бири, тишлерине джетиб, къобарды. Нёгерлери биринчи болушлукъну этдиле. Берилген буйрукъну толтургъан эдиле да, ызларына къайтадыла. Вознесеновка элде госпиталчыкъ бар эди. Алайда юч кюнню къарайдыла. Амалсыз керекли болушлукъну этгенден сора, башха
джерлеге къората эдиле. Ибрагим да ичлеринде болуб, джаралыладан иги кесек адамны Махачкъалагъа ашырадыла. Анда
да бёлек заманны къарагъанларындан сора тюшеди Тбилиси
шахарда госпиталгъа.
- Къолуму байлай тура эдиле, - деб эсине тюшюреди Къойчу улу. - Эшикден бир саубитген джаш кирди. Таулугьа ушатдым. Эшта, ол да сезген болур эди аллай бир затны. Тышында
бизни адамла бир-бирлерин дженгил таныб къоядыла. Джагъафар бла мен алай тюбешдик. Ол да джараларын байлатды да,
бирге чыкъдыкъ. Палаталарыбыз башха болсала да, андан сора
заманыбызны асламысын бирге ашырыучу болдукъ. Хамзат
бла танышханыкъда уа, бизден насыблы болмаз, дегеннге джетдик. Аны аякълары джаралы эдиле да, хазна джюрютюрге излемей, башында палатасына да аслам чыгъыучан эдик.
“Къачхынчыла”
Къарачай область фашистледен азатланнган хапарны эшитгенлерини экинчи кюнюнде, эртденбла ауузланнган да этиб,
226
джараларына да джангыдан къараб, байлагъанларындан сора
{4огъайлы улу Хамзатха чыкъды.
- Кел, тюбюнде бир кесек айланайыкъ, - деди анга. Ибрагимге да, хазыр бол, деген эди да, ол да арбазда сакълаб тура
эди. - Бу госпиталдан да, бу арбаздан да мен эрикгенме, сиз
къалайсыз? - деб сорду Джагъафар.
- Аллах кёреди эрикгенни, мадарыбыз джокъду ансы... - деб
ахсынды Хамзат.
- Бу джарала бир кесек маджал болсала, къарантхамы да
кёрлюк тюл эдиле былайда, - деди Ибрагим.
- Экинг айтхан да тюздю, алай а бу туруу да туруу тюлдю,
- деди Джагъафар. - Былайдан алай дженгил иймезликлери
хакъды. Ол себебден... шахаргъа чыгъайыкъ.
- Госпиталь кийимле бла къалай чыгьарыкъса шахаргъа?
- Мындан иерик тюлдюле.
- Сормай джанлар мадар джокъ.
- Бирерибиз бирер сакъат, бирерибизни бирер-экишер джерибиз байланыб...
- Барама, десенг да, тёгерегибиз бегибди.
- Джашла, дауурну къоюгъуз, джуртубуздан фашистле къысталгъан къууанчны белгилемей боллукъ тюлбюз, - деди Ногъайлы улу. Ол къалгъанланы да эслеринде эди да, оноуну джаратдыла.
Арбазда айланнган кёзюулеринде, ишлерими къаллыкъ эди,
эрикгенден огъуна да тёгерекге къараб, къайсы терек, къайсы
скамейка къалайда болгъанын, етауатны тёрт джаны бла буруу къалай ишленнгенин, аны алашаракъ, мийигирек джерлерин, анда-мында оюлгъанын, тешигпн дегенча затланы да кёрюр, сынар ючюн къалмагьан эдил... Къачаргъа къалайы таб
болур, деген сагъышха кирдиле. Аллай джерлени эслерине тюшюрдюле. Быланы бакъгъан адамладан киши кёрмей джанларгъа боллукъ эди аланы бири бла. Тышына бир чыкъсала, кюнортагъа дери мында излемезле, деб умутчу эдиле. Не тышынДа, не бери къайтхан сагъатларында эслеселе да, Къарачайны
азатланнганыны байрамын этдик, деселе, урушмазлыкъларын
биле эдиле. Бир-бирине кёл эте, кишини кёзюне да тюртюлмей,
аьхшына чыкъдыла.
- Не айтырыкъ эсегиз да, рестораннга барайыкъ, демегиз, Деб кюлдю Хамзат.
227
- Бу кийимле бла рестораннга, башха хант юйге кирген огъай, алагъа джууукъ баргьан да келишмейди.
- Айтханынг тюздю, Ибрагим, - деди анга Джагъафар. Бизничала, бизден бытдырла да айлана болурла базарда, ары
сюркелейик. Кесини да бу тёгерекде хапары чыгъа эди...
Ногъайлыланы
Джагъафар
*
Къазауат башланнган кёЯ зюуде Новочеркасскеде авиацияда аскер къуллугъун этерге
окъуй тура эди. Радистликге да,
бир джанындан джауну само­
лёту чыкъгъаны болса, не ызларындан джетсе, аны атаргъа
юрете эдиле. Ол эки ишни да
биреу тындырыргъа керек эди
да, джууаблылыкъны ангылаб,
не къадар иги юренирге тырмаша эдиле куреантла. Окъууларын бошагъандан сора анда
джангы авиабаза къуралады, деб Тихорецкеге ашырдыла. Фашистле Ата джуртубузгъа чабханлары бла хар не къатышыб,
ол базагьа техниканы, усталаны тыйыншлысыча джыйыб къоялмадыла. Ары келиб тургьанланы башха аскер бёлеклеге чачдыла. Самолётла табылмагъанларында, Джагъафарны да, бир
талай нёгерин да 46-чы танка бригадагьа джибердиле. Сталинградны къатында ол бригаданы джыя, джарашдыра тургъанлайларына, Ростовгъа атланыргъа буйрукъ берилди. Кече чыгъадыла джолгъа. Была келген машина аууб, Ногъайлы улу да,
башхала да Ростовда госпиталгъа тюшдюле. Андан чыкъгъанларьшдан сора 353-чю атыучу дивизияны 1149-чу къазакъ пол­
куна къошдула. Кёб турмай Ростовну тёгерегинде башланнган
къанлы сермешиулеге къошулду. Кеси да лейтенант чыны бла
взводха командир эди.
Фашистлени тамам кючлю заманлары эди. Бизни алайда
аскерлерибиз, къазауат этгенлерин да къурутмагъанлай, артха
228
хтырыла эдиле. Ол келгенлери бла Туапсеге джууукълашдыМындан ары алгъа болмаса, артха барыу тохтасын, деб
буйрукъ берилди. Эки джанындан да адам, техника кюч да кёб
болуб, къаты къазауат башланды.
. Алайда Гойтух деб тау бар эди, - деб эсине тюшюреди
догьайлы улу. - Фашистле бла биз бир-бирибизге асыры джууукъ келген эдик да, аны къатында къатышыб къалдыкъ. Кесибиз да чегетни ичинде эдик. Ким къайда болгъанын билген
да къыйын эди. Мени взводум ол йъалабалыкъны хамам арасында эди. Керти кесекчикге солуу алыргьа таблыкъ чыкъгъан
сагъатында, къатымда базыкълыгъы бууунумча бир терекчикге эс бёлдюм. Аны бутакъларын окъла бутаб къойгъан эдиле.
Санагъанымда, 26 окъ “джара” эследим. Эки джанындан да кёб
адам къырылды. Тик джер эди да, тёнгереб, къулакъгъа тюшгенле да бар эдиле...
Ол сермешиуде Джагъафарны къатында мина чачылады.
Чынасына, бутуна, тобугъуна оеколкала тиедиле. Бюгюн да
аланы экиси алынмай турадыла. Взводдан джашла, муну
джыгъылгъанын кёрюб, болушлукъ этер къайгъыгъа киредиле. Юслерине къоргъашын “джангурну” джаугъанындан баш
кёлтюрюр мадарлары болмаса да, эки къазакълы аманны кеминде ол джаханимден бир джанына чыгъарадыла. Алайдан
Гаграда госпиталгъа элтедиле, андан да - Тбилисиге...
Гыбытны бучхагьы
Ючюсю да базаргъа келдиле. Былайын кёрмеген эдиле да,
алгъы бурун бир къат айланыб, къараб чыгьыб, тепси къалайда къурарыкъ эселе да, андан сора къууанчларын белгилерге
эди муратлары. Кеслери да сезмегенлей, бир-бирлеринден айырылгъан эдиле. Базарда болмагъан зат а джокъ, асламысы
была башха джерледе кёрмегенле.
- Къайры тас болуб кетдигиз? - деб Джагъафарны къатына
джетди Ибрагим. - Кючден табдым. Хамзат а не болду?
- Ол джанына атлагъан эди. Майна...
- Бир аламат зат кёргенме, келигиз, - деб Къойчу улу экисин да базарны къыйыр сюремине элтди.
Гыбытла тагъылыб тура эдиле. Ичлери да неден эсе да толу.
Бир кесек къарагъанлай, ангыладыла болумну. Грузин къатын,
229
алагъа чагъыр къуюб келиб, сата тура эди. Алайда ичерге излегеннге да стаканнга къуюб бере эди, уллуракъ сауутлары бла
келиб, биргелерине алыб кетгенле да болдула. Была юч-тёрт
атламны берлакъдан иги кесекни къараб турдула.
- Келигиз, сиз да ичигиз,- деди чагъыр сатхан тиширыу.
- Ичгенча да болмай, гыбытны тансыкълаб турабыз, - деди
Ибрагим.
- Биз да таулулабыз, Къарачайдан, - деб къошду Хамзат. Быллай гыбытла бизде да бардыла.
- Къарачайлыла айран джюрютедиле ала бла, - деди Джагьафар. - Кёбден бери да кёрмеген эдик...
- Мен аны да билмей эдим, - деди тиширыу. Быланы юслерине сынаб къарады. Ичерге да огъайлары болмаз, ачхалары
джокъду, деген оюмгъа келиб: - Джугъугъуз да керек тюлдю,
къуяйым, - деди джазыкъсыннган халда.
- Огъай, ачхабыз барды,- деб нёгерлерине кёзюу-кёзюу къа­
рады Джагъафар.
- Бир кееек ичерге да огъайыбыз джокъду, - деди Хамзат.
- Джашла, - деди шыбырдаб Ибрагим. - Гитчерек сагъатыбызда гыбытны бучхагъындан айранны ичгенча ичирмезми?
- Анга уа разыма, - деди Джагъафар да.
- Ол унамазгъа да болур, къарагъан кёзге да табеыз кёрюнюр, - деб аккыллы болду Хамзат.
Быланы къым-тымларындан, дженгил-дженгил анга да
къарагъанларындан, еёз гыбытны, ичкини юсюнден баргъанын
сезди ол тиширыу. Сорду. Джашла да джашырмай айтдыла.
- Келигиз да ичигиз, - деб ышарды сатыучу.
Сейирсиниб къарагъанлагъа да эе бёлмей, гыбытны буч­
хагъындан кёзюулешиб иче, Къарачайгъа алгъыш этдиле. Со­
вет аскерге да хорламла теджедиле. Башында чертгенибизча,
Хамзатда ачха кёб эди, бу экиеини да “фронтовая надбавка”
деб берилген ачхалары джетише эди. Ол тиширыугъа разылыкъларын билдире, столуна хурджунларындагъын къуйдула.
Чыртда алыргъа унамады. Болмагъанында:
- Къарачайда эркиши бергенни алмай къойгъан адет джокъ­
ду, - дедиле. - Ол адетибизни бузаллыкъ тюлбюз. Бизни разы
этерге излей эсенг, ал бу ачхаланы.
Алайдан зоопаркга да барыб, гоепиталгъа къайтдыла. Бы­
ланы джанлагъанларын киши билгенча кёрюнмеди. Билген эее230
де да, тюнене къалай къууаннганларын кёрген адамла, билмегенча этиб къойдула болур.
- Джюрюгенибиз татыса да, кёз ачдыкъ, - деди Хамзат, госпиталны арбазында чачыла тебрегенлеринде. - Джагъафар,
бизни ары элтиб, сууаблыкъ алдынг...
Госпиталдан сора
Кърымшаухалланы Хамзат эки джылгъа джууукъну къаратды джараларына. Энтда къазауат эт, деб киши айтырча тюл
эди халы. Алай болса да тохтамады. Бу сермешиулеге къошула
башларгьа Уллу Хорлам да келди. Андан сора аскерден кетиб,
зорлукъ бла кёчюрюлген адамларын излей, Орта Азия бла Къазахстаннга атланды.
Къойчуланы Ибрагим Тбилисини къатында къурала тургъан 136-чы джаяу аскер полкга тюшдю. Алайда дагъыда юч полк
бар эди. Тёртюсюн да вагонлагъа джюклеб, Украинагъа джибердиле. Новый Осколда тюшдюле. Солургьа, эс джыяргъа къоймай, чегетни ичи бла къайры эсе да джаяу алыб тебредиле. Кёб
бардыла. Бир джерде тохтатыб, окопала къазаргъа, бегирге буйрукъ бердиле. Экинчи кюн эртденбле билдиле Курск-Орлов тогъай болгъанын. Полкну командири чыган джаш эди. Ол аскерни
сафгъа тизиб, узаймай, джаугьа чабыуул этериклерин айтды, иги
хазырланыргъа кереклисин билдирди.
- Биз бир кесекге алгъа башладыкъ ансы, ала да хазырланыб тура кёре эдим, - деб хапар айтады Къойчу улу. - Мен пу­
лемётчик эдим. Экеулен биргеме эдиле, атасы бла джашы, биРинчи бла экинчи номерли. Къысха кирдик джаулагъа. Кёб
адамларын да къырдыкъ, алай а бир кесекден эс джыйыб, сауУт-саба болгъандан от ачдыла бери айландырыб. Бизни ызыбызгъа ыхтырыргъа не дыгалас этселе да, муратлары толмаДы, алай а тенглерибизден кёбле ачыдыла ол сермешиуде.
Осколка Ибрагимни сол къолуну джартысын алыб озады.
Ол ЭКИ нёгеринден атасыны бир къолун юзеди, джашыны уа
кёкюрегин чачыб къоядыла осколкала. Алайдан узакъ болмай,
бир элчикни школунда госпиталгъа элтедиле Къойчу улуну.
Биринчи болушлукъ этилгенден сора. Новый Осколгъа келтиРедиле, андан да Воронежге джаралыланы элтген самолёт бла
^Щырадыла. Онджети кюнню джатады ол госпиталда. Андан
231
ары Фрунзе шахарда бакъдырыргъа тыйыншлы кёредиле муну
да, дагъыда белек джаралыны да. Алай бла халкъындан алгъа
тюшеди Орта Азиягъа, 1943 джыл сентябрь айда. Ноябрны ал
кюнлеринде уа, кёб турмай джетеме, деб юйюне письмо иеди,
Аны ызы бла кеси да джолгъа чыгъады. Къарачайлыланы кёчюрюб, ары алыб баргъанларындан а хапары болмайды...
Ногъайлы улуну уа энди къазауат этерча саулугъу джокъду, деб башына бош этиб чыгъарадыла госпиталдан. Юйюне
къайтады. Ннуемецле джукъну аямагъанлары себебли, болгъан оюлуб, тозураб, хар ким неден башлайыкъ, къалай этейик,
деб тургъан кёзюу эди. Алкъын къыйын ишлеге кесин урурча
болмаса да, юйде, мюлкде бир-бир затланы этерге болуша тебреди. Энди аны да, башхаланы да келир заманнга муратлары,
умутлары уллу эдиле. Къарачайгъа фашистле салгъандан да
уллу къыйынлыкъ келлигин а билмей эдиле.
Киши джуртлада
Кърымшаухал улу Къазахстанны ара шахары Алма-Атада
тамал салды. Хамзатны уллу фахмусун андагъыла да дженгил
ангыладыла. Республиканы академия драмтеатрында декора­
тор этиб алгъанлары да аны ючюн болду. Ол ишин джетишимли тындыргъаны бла бирге, плакатлары, скульптуралары бла
да атын айтдыра башлайды. Республикада бардырылгьан кёрмючледе оноучула, башхала да талай ишине къарагъанларындан сора, артыкъ да магъана бередиле джердешибизни творчествосуна. Ол джыллада Талды-Курган шахарны ара майданында граждан къазауатны джигитлерине аталгьан, Алма-Ата­
да панфиловчулагъа аталгьан, дагъыда башха затла бла байламлы эсгертмелени сюейди. Промышленность бла эл мюлкде
уруннганладан эм белгили адамланы портретлерин салады.
1957 джыл СССР-ни Художниклерини союзуна членнге да алынады.
Краснодаргъа барлыкъ да эки нёгер чыгъыб, Къойчу улу
Кавказгъа джыйылады. Кече. Черкесскени эски базарында не
этерге билмей айлана тургъанлай, бир аскер машинагъа кёзю
илинеди. Шофёру Учкуланнга барама, дегенинде, мени да Важ­
ный элге дери элтирсе, деб анга минеди. Танг ата келиб тюШ^ди. Тёгерек къуушууча, кёб зат оюлгъанча-чачылгъанча кёрЮ'
232
нюб, тюшген джеринде мурукку этеди. Эртде туруучу элчиледен да орамда, арбазлада киши эсленмегенине сейирсине, юйJOH6 барады. Киши джокъ. Не этерге да билмей, элни арасы
сюремге, Советни эмда мюлкню конторларына айланады.
длайда аскерчилеге да, Важныйде джашагъан орус танышларына да тюбейди. Ол адамладан биледи Къарачайгъа джетген
къыиынлыкъны.
- Адамларымы къайры ашыргъанларын билир къайгъыгъа
кирдим, - деб эсине тюшюреди Ибрагим. - Джёгетей Аягъында
военкоматдан Черкесскеге ашырдыла. Аида кёчюрген адамларыны юслеринден иш джюрютген джерни табдым. Тамадасы:
“Мен излеб кёрейим, элингде почтагъа билдирирме”, - деди.
Ызыма къайтдым. Почтаны тамадасы мени да, бизни юйдегини да иги таныгъан орус тиширыу эди. Аланы юйдегиде турдум айдан артыкъны. Ол адам сёзюне керти болду. Бизникиле
Къазахстанны Сары-Агъач районуна тюшгенлерин билдирди.
Ол кюн огъуна джолгъа чыкъдым. Ачлыкъ, джаланнгачлыкъ,
сыйсызлыкъ джетиб эди миллетге. Хар ким баш кечиндирир
дыгаласда бирер мадар этиб кюреше эди. Мен колхозгъа кас­
сир болуб джарашдым. МТС-де учетчик болуб да ишледим...
Ногъайлылары алгъы бурун Пахта-Аралгъа тюшюб^ комендантдан эркинликсиз Баяутха къачадыла. Анда алгъын кулакласыз деб ашырылгъан джууукълары джашай эдиле. Алайда мюлкню тамадасы онглу адам болуб, аны болушлугъу бла
тутулмай-джоюлмай къаладыла, тамал да саладыла. Джагъафарны Ата джурт ючюн джанын аямай сермешгени. Совет Аскерни офицери болгьаны да комендантны къулагъына кирмейди. Башха кёчгюнчюле сынагьанны бу да сынайды. Локъман
афендини уллу юйдегисини тюнгюч уланына ишлерге, кесинден гитчелени къайгъыларын этерге керек болады. Алай а билимин ёсдюрюрге излегени къурумай эди да, 1948 джыл Самаркандда мединститутха киреди. Къыйын джыллада ол да джигитлик эди. Кёчгюнчюледен сан бир адамгъа чыгъа чыгъа аллай мадар...
Институтну бошагъандан сора джаш хирург Баяутда врач
болуб ишлеб турады. Ол тёгерекде джашагъан къарачайлыладан кёбле, аны зорлукъ сынагъан адамларыбызгъа къайгъыргъанын энтда айтадыла.
233
Алтыннга кир къонмайды
Къыйын джылла оздула. Халкъыбызны гюнахсыз джеринде зорлукъ сынагьаны дуниягъа баям болду. Урунууну сюйген,
адамлыгъы болгъан миллет эллинчи джыллагъа киши джуртлада аякъ тиреб, айда халкълагъа юлгюге айтылыб башлагъан
эди. Джашау-турмуш болуму да иги болуб, окъуугъа-билимге
да берилиб, къайсы санагъатда да тыйыншлы орун ала эди.
Алай а таулу джуртха сюймекликлери ана сют бла къанларына сингнген адамла Кавказны кюсегенлей тура эдиле. Бери кёчерге эркинлик берилгенлей, къуралыб тебредиле. Биз хапарларын айтхан юч джаш да эм алгъа атланнганланы тизиминде
эдиле.
Джуртубузгъа къайтхандан сора Кърымшаухал улу Къабарты-Малкъарда джашайды. Аида скульпторланы секциясына башчылыкъ да этеди. Кесини творчествосунда Хамзат эс
бёлмеген джукъ къалмагъанды, дерчады. Къабарты-Малкъарда КИМ да сейирсинирча эсгертмеле салады. Аланы арасында
Мечиланы Кязимге, граждан, Ата джурт къазауатланы джигитлерине аталгъанла, сейир табигъат бла байламлы этилгенле, республиканы онглу адамларыны тюрсюнлерин кёргюзгенле
да бардыла. Кавминвод шахарлада, Кавказны башха регионларында да аны уллу фахмусуна шагъатлыкъ этген талай ишин
кёрюрге боллукъду. Бизни республикадагъыланы айтсакъ,
Карачаевскеде юч джол къошулгъан джерде, къолунда да ай­
ран гоппаны бла, келгенлеге хошкелди айтхан таулу тиширыуну скульптурасын да ол этгенди. Ючкекенде Ата джурт къазауатда ёлгенлеге аталыб салыннган эсгертме да аны ишиди.
Дагъыда бардыла былача ол этген затла.
Аты саулай уллу къралда белгили адамыбыз, СССР-ни,
Россияны да художниклерини съездлерине талай кере делегатха сайланыб, суратлау чыгьармачылыкъны юсюнден оноулагьа
къошулгъанды. Джетишимлери ючюн анга Къабарты-Малкъарны да, РСФСР-ни да махтаулу художниги деген сыйлы атла
аталгъандыла. Республикан саугъаланы да ала тургъанды.
Бу санагъатда ишлегенледен эм белгилилени джашау
джолларыны, чыгъармачылыкъ ишлерини юсюнден алгъын
джарашхан буклетле чыгъыучан эдиле. Аллай буклет 1980
джыл Хамзатха аталыб да чыкъгъанды ара басмада. Анда
234
You have read 1 text from Karachay-Balkar literature.
Next - Халкъны Къанатлары - 16
  • Parts
  • Халкъны Къанатлары - 01
    Total number of words is 3826
    Total number of unique words is 1886
    30.4 of words are in the 2000 most common words
    44.5 of words are in the 5000 most common words
    52.8 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 02
    Total number of words is 3746
    Total number of unique words is 1922
    29.3 of words are in the 2000 most common words
    43.8 of words are in the 5000 most common words
    51.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 03
    Total number of words is 3922
    Total number of unique words is 1864
    31.1 of words are in the 2000 most common words
    46.6 of words are in the 5000 most common words
    53.7 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 04
    Total number of words is 3839
    Total number of unique words is 1910
    30.4 of words are in the 2000 most common words
    44.7 of words are in the 5000 most common words
    52.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 05
    Total number of words is 3989
    Total number of unique words is 1921
    32.0 of words are in the 2000 most common words
    47.3 of words are in the 5000 most common words
    54.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 06
    Total number of words is 3809
    Total number of unique words is 1993
    29.1 of words are in the 2000 most common words
    43.6 of words are in the 5000 most common words
    51.7 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 07
    Total number of words is 3775
    Total number of unique words is 1978
    28.9 of words are in the 2000 most common words
    41.6 of words are in the 5000 most common words
    48.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 08
    Total number of words is 4005
    Total number of unique words is 1948
    31.1 of words are in the 2000 most common words
    46.8 of words are in the 5000 most common words
    54.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 09
    Total number of words is 3864
    Total number of unique words is 1906
    31.6 of words are in the 2000 most common words
    45.3 of words are in the 5000 most common words
    51.8 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 10
    Total number of words is 3888
    Total number of unique words is 2046
    30.2 of words are in the 2000 most common words
    45.7 of words are in the 5000 most common words
    53.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 11
    Total number of words is 3706
    Total number of unique words is 1883
    30.0 of words are in the 2000 most common words
    43.1 of words are in the 5000 most common words
    50.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 12
    Total number of words is 3888
    Total number of unique words is 1969
    32.8 of words are in the 2000 most common words
    47.0 of words are in the 5000 most common words
    55.9 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 13
    Total number of words is 3735
    Total number of unique words is 2052
    27.7 of words are in the 2000 most common words
    40.0 of words are in the 5000 most common words
    46.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 14
    Total number of words is 3874
    Total number of unique words is 1897
    30.0 of words are in the 2000 most common words
    45.2 of words are in the 5000 most common words
    53.9 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 15
    Total number of words is 3806
    Total number of unique words is 1975
    29.9 of words are in the 2000 most common words
    44.3 of words are in the 5000 most common words
    52.0 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 16
    Total number of words is 3849
    Total number of unique words is 1922
    32.9 of words are in the 2000 most common words
    48.4 of words are in the 5000 most common words
    57.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 17
    Total number of words is 3782
    Total number of unique words is 1894
    30.1 of words are in the 2000 most common words
    45.6 of words are in the 5000 most common words
    54.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 18
    Total number of words is 3785
    Total number of unique words is 1955
    31.1 of words are in the 2000 most common words
    46.0 of words are in the 5000 most common words
    54.0 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 19
    Total number of words is 1570
    Total number of unique words is 938
    37.7 of words are in the 2000 most common words
    53.0 of words are in the 5000 most common words
    61.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.