Latin

Халкъны Къанатлары - 14

Total number of words is 3874
Total number of unique words is 1897
30.0 of words are in the 2000 most common words
45.2 of words are in the 5000 most common words
53.9 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
Ичинде мекямлагъа, бункерлеге-затха да айланыргъа керек
Э Д И К , бугъуб къалгъан фашист тамадала бар эселе, алагъа артыкъ. да тинтиб къарагъыз, деген буйрукъну да берген эдиле.
Бир бёлмеде ёлюб тюзетилиб тургъан тёрт сабийни кёрдюк.
Андан чыкъдыкъ да, арбаз таба атладыкъ, алайда юч ёлюкню
кёрдюк. Бири эркиши, бири тиширыу ёлюк, къатларында да
И Т. Ючюсю да кюйюб тура эдиле.
Алайда биз, Рейхстагны ичинде, тёгерегинде, арбазында да
айланыб, кимин ёлтюрюб, кимин джесирге ала, салыннган буй204
рукъну толтуруб, андан сора полкларыбызгьа кетдик. Ол ёлюб
джатханла кимле болгъанларын, армияны разведкасы келиб,
айланыб, къараб, быллай затладан криминалистле да ачыкълаб, ол биз кёргенле Гитлер бла къатыны, аланы итлери болгъ­
анларын артда билдирдиле. Ол тёрт сабийчик да Гитлерни комиссарыны балалары болуб, атаны буйругъу бла ёлтюргенлерин дэ. а.йтдылд.
- Къазауатны джылларында кёб уллу сермешлеге къошулгъанынгдан хапарлыма. Алай болса да биринчи кере джаула
бла бетден бетге къалай тюбешгенинги эшитирге сюе эдим.
- Польшаны къыйырында орналгъан эди бизни полк. Кеси
да артиллерия полк эди. Мен разведшколада окъугъан эдим
да, отделениени командири этиб тура эдиле. Андан да взводну
командирини болушчусу этдиле. 35 адам бар эди мени къолумда. Аллай буйрукъ болду да, Брест-Литовский чекге ашырдыла бизни. Ол да иги узакъ джол болду. Ингирала джетиб, алайда казармалагъа джарашдыкъ. Тобла арлакъда сакълана эди­
ле. Арыб келген адамла казармалада орунларыбызгъа джатдыкъ. Къаты джукълаб тургъанлайыма, тюз къатымда болгъанча, бир уллу атылыу болду да, аны толкъуну орундугъумдан
да алыб, терезеден тышына атыб ийди. Кесим да къуру ич кийимлерим бла. Биринчи бомба келиб тийген эди бизни казармагъа. Тобла, дагъыда башха сауут-саба болгъан джерге мыллык атаргьа кюрешдик. Тёгерегибизде фашистлени пулемётлары къурулуб тура кёре эдим, атлатмадыла. Командирибизни, комиссарыбызны буйрукълары бла чегет джанына джанларгъа керек болду. Артда санагъаныкъда, минг бла бешджюз
адамыбыздан къуру джюз бла эллиси сау къалыб тура эди.
Джауну аскери, танкалары, башха техникасы бла бирге
табыракъ джерле бла бизни чекден кириб, бир хыршыны тутуб бара эдиле, биз а гитче джолчукъла, сокъмакъла бла, чегетлени, ууакъ сууланы ичлери бла ол алгьыннгы базабыз таба
бара ЭДИ К. Бир джерде уллуракъ джолдан бир джанына бурулгъан кёзюуюбюзде сабийчик джылагъан тауушну эшитдик.
Арлакъ барыб къарагъаныкъда, бир тиширыу ёлюб джата,
тёрт-беш ай болгъан сабийчик да анасыны эмчеклерин излеб,
аны кёкюрегине къолчукъларын узатыб, хахайдан ала тура эди.
Анасыны къаны анга джагъылгъан эди да, ол да къан джугъу
эди. Алай болса да сабийчик джаралы тюл эди. Къойнума ал205
дым. Бек ач болур эди, бир джылай, бир къалкъый бир кесекни
келдик. Солуу алгьан джерибизде комиссарыбыз Писарев бизни кёллендирирча сёлешди. Сора, айта келиб, фашист солдат
анасын ёлтюрюб кетген сабийни, бизни коммунист солдат сау
къалдырыр ючюн дыгалас этиб айланнганын кёремисиз, деб,
аны да айтды.
Сабийге сют-зат излеб ичирирча таблыкъ тюшмеди. Ол
кесибиз ашагъан затланы чайнаб, тилими да эмизикча этиб,
эмдириб, ма алай юч-тёрт кюнню къойнума альтб келдим.
Джолда поляк элледен оза эдик. Аланы биринде къояргъа дедим да, киши алыргъа унамады. Алай болса да биз эски казармалагьа джууукълашхан кёзюуюбюзде, бир гитче элчикде, джылы да келген поляк тиширыу къойнумдан алды. Сора: “Аты,
тукъуму?” - деб сорду. “Безвестный, де да къой тукъумуна, атын
да, КИМ болгъанын да билмейме”, - деб айырылдым андан.
- Адамны биринчи саугъасы артыкъ да багъалы кёрюнеди, сени ол саугъанг неди, не ючюн берген эдиле?
- Днепрни юсю бла узунлугъу бир километр чакълы болгъан кёпюр бар эди. Бизни аскер бёлек, артха ыхтырыла, сууну
бу джанына ётген эди. Ол джанында уа немецлени аскерлери
техникалары бла джууукълашыб келе эдиле. Разведчиклени
тамадасы болгъаным ючюн этген болур эдиле, эшта, ансы менден ётгюр, менден онглу джашла да бар эдиле, кёпюрню атылтыргъа меннге буюрдула. Кече юч джерине минала салыб джарашдырдыла. Кёпюрню бу джанында, бюгюн да кёзюме кёрюне турады, бир уллу эмен терек бар эди. Аны къатында окопа­
на чунгур къазыб джарашдырдым. Юч джерде салыннган миналаны да темир чыбыкъларыны учларын тартыб, алайгъа келтирдиле. Кече бизни аскер кёпюрден иги огъуна кенгнге джанлады. Ол кесим къазгъан чунгурда джангыз кесим къалдым.
Танг атханлай, джауну танкалары кёрюндюле ол джанында.
Кеслерине тамам базыб келгенлери себебли, чыртда къоркъмай миниб тебредиле танкала анга. Хар танканы юсюнде да
иги кесек солдат. Биринчи танка бу джанына джууукълашхан
заманда тартдым юч темир чыбыкъны да бирден. Юч джерде
салыннган минала да бирден атылдыла. Элли танк да юслеринде, ичлеринде да адамлары бла суугъа къуюлдула. Мен
алайдан джанлаб, кесибизни аскерни ызындан джетдим. Командирлерибиз бюсюреу этдиле, къайдан эсе да экеулен да кел206
дл. Сени Москвагъа ашырлыкъбыз, деб алыб кетдиле. Иги арлакъда аэродромда самолётха миндирдиле. Москвагъа алыб
келдиле. Калининнге кирликсиз, дедиле. Башха аскер бёлекледен да бирер тюрлю джигитлик этгенле болуб, тогьуз-он адам
бар эдиле. Чакъырдыла. Калинин барыбызгъа да бек джылы
тюбеди. Гитче къолчугьу бар эди. Биринчи мени къолуму тутду
да: “Элли танка бла адамларын суугъа ийген сенмисе?” - деди.
Алайда кёкюрегиме Къызыл Джулдуз орденни такъды.
- Къазауатны ал кёзюуюнде фашистлени уллу кючлери бизни аскерлеге, шахарларыбызгъа, эллерибизге къаллай зарауатлыкъ джетдиргенлерин кёргенсе. Артха ыхтырылыуну ачыуун,
бушууун да сынагьанса. Энди джауланы сюрюб баргъан кёзюуюгюзден да эсде къалырча кёргенинги, эшитгенинги айтсанг.
- Бизни аскер бёлек, башхала да бирлешиб, Варшавадан
немецлени сюрюб къыстадыкъ. Алай а джангыдан алагъа аскерле, техника келиб къошулуб, ала онглу болдула да, бизге,
шахарны энтда немецлеге къояргъа, деген буйрукъ берилди.
Болса да тахса биле турургъа керек эди. Мени бла Калашни­
ков деб бир радистни Варшавада къойдула. Эшта, бизге ишлеб тургъан адам болур эди, къартыракъ поляк тиширыугъа
аманат этдиле экибизни да. Аны подвалында турдукъ ючюбюз
да. Орусча джарты-къурту сёлеше эди, алай болса да бир-бирибизни ангыларгъа кюреше эдик. Бизни аскер ызына джанлагъанлай, немецлени танкалары, башха техникалары, адамлары шахарны ичин толтуруб къойдула. Биз арасы сюремде
эдик да, алайы уа тыкъ-тыкълама болуб къалды. Радист армияны штабына билдирди болумну. Бомбала ата эсегиз да, тобла
бла ура эсегиз да, ма бу биз болгъан джерни марагъыз, дедик.
Танг аласында бомбала, тобла, окъла да къуюлуб тебредиле
башыбыздан. Кёб халеклик джетди алайда джауну техникасына да, адамларына да. Аллах джазыкъсыныб, бизни подвал
ичине оюлмады, юй юсюбюзню басханлыкъгъа. Окъланы, тобланы джаудургъандан сора, бизни аскер, чабыуул этиб, дженгил огъуна шахардан къыстады немецлени. Бизни да табдыла
алайда. Полкубузгъа къошулдукъ. Андан сора бизни аскерни
артха ыхтырылгъаны болмады, хаман джауланы сюрюб алгъа
барыб турду.
Ол джол фашистлени алайдан ызларына айландыргъаныбыз уллу хорламланы бирича къалгъанды эсимде.
207
- Сен къазауат бошалгъандан сора да Германияда аскер
къуллугъунгу бардырыб тургъанса. Ол кёзюуден не айтыргъа боллукъса?
- Дагъыда бир джылны къуллукъ этдим. Германияны капитуляциясыны кёзюуюнде да келишиуле бардырылгъан джерлени, штабны, башха объектлени сакълагъанланы арасында
болгъанма. Эки джанындан да пленнге тюшгенлени ишлерине
къарагъан къауум бла да болгъанма. Бир кесек хапар соруб,
тинтиб къараб, ким къайры сюйсенг, ары бар, деб къоя эдиле
ал кюнлеринде. Алайда уллу эгечими эрине да тюбеб къалдым.
Ол мени танымады. Мен таныб сёлешдим. “Энди башынга бош
болдунг, юйюнгю, юйдегинги джокъла”, - дедим. Унамады.
“Сталинни мыйыкълары юсюнде эселе, пленде болгъаным
ючюн, артда мени тутмай къоярыкъ тюлдю, - деди. - Андан эсе
мен Тюрк хаба кетейим. Не анда къалырма, не бир башха мадар этерме”. Андан сора кюеуюмю кёрген да этмедим.
- Ол джыллада сени терслеген, сеннге айыб салгъан кёзюулери болгъанмыды?
- Бир кере. Немец штаб бла фронтну арасында айланнган
онглу адамларындан бирин тутуб келирге буюрдула. Немецлеча кийиндирдиле, немец машинагъа миндирдиле, отуз беш
адам, мен да тамадалары, ол буйрукъну толтурургъа атландыкъ. Джауну техникасы, адамлары алай кёб джюрюмеген гитче джолчукъла-зат бла иги кесекни айландыкъ. Бир заманда
узакъдан мотоцикл бла келген экеуленни кёзюлдюреуюк бла
къараб эследим. Бири джюрютюб келе эди, экинчиси да, чынлары джылтырай эдиле, коляскасында олтуруб.
Машинаны чегетге джыйыб, джолну эки джанында бугъундула нёгерлерим. Мен джолну джанында бир уллу ташны бу
джанында бугъундум. Биз алай эте турургъа мотоцикл да алайгъа джууукълашды. Кёкге айландырыб ол джашла да, мен да
атдыкъ. Аны магьанасы уа, тохтагъыз, къаршчылыкъ этмегиз,
деген эди. Мотоцикл меннге джетмей он метр чакълы бирде
тохтады. Ол кёзюуде, къолумда герохум бар эди, ёрге туруб,
бой салыгъыз, деген халда билдирдим. Мен алай этгенлей, ол
чынлары болгъан герохун дженгил чыгъарды. Ол да атды, мен
да атдым. Аны огъу, къолума да тие келиб, мени герохуму сабындан чартлагъанча болуб, бауурума джетди. Тюзю, бауурум
джаралы болгъанын ангылагъан да этмеген эдим. Мени огъум
208
аны ТЮЗ мангылайына тийди да, тынды да къалды. Штабха
билдирдик- Ёлгенни да, сауну да алыб, ма алайдан къазауат
бара тургъан джер бла келигиз, сиз ётерча таблыкъ къурарыкъбь13, дедиле. Айтханларыча, алайы бла ётюб, кесибизникилеге
джетдик. Командир бек ачыуланды. “Муну саулай келтирирге
керек эдинг, нек уруб къойдунг”, - деди. Мен да айтдым: “Мен
аны ёлтюрмесем, ол мени ёлтюрлюк эди”, - деб. Къагъытларында, затда бизни аскерге керекли тахсала табхан эдиле, алай
болса да командирибиз: “Мен сени он кюннге штрафха салама”, - деб тохтады. Алай а комиссарыбыз; “Не этерик эсенг да,
артда этерсе, бусагъатда джараларына бир къарасынла”, - деди
да, госпиталгъа ашырдыла. Бауурумдан окъну да алдыла, къолуму да байладыла. Ала алай эхе тургъунчу он кюн да кетди.
- Къазауатдан сора къалайлада джашадынг, не ишле баджарыб турдунг? Сеннге Совет Союзну Джигити деген атны
атаргъа деб, артда бир чурумла чыкъгъаныны юсюнден кёбчюлюк информацияда джазылгъанланы окъугъанма. Ол атны
нек бермей къойгъанларын да кесингден эшитирге излей эдим.
- Къагъытла, керекли документлени бары джарашдырылыб,
Москвагъа ашырылгъан эдиле. Ары бардым. Аны орнуна Ата
Джурт къазауатны биринчи дараджалы орденин бердиле. Бу
былай нек болду, деб сора кетгенимде, аллай ишлеге джууаблы къуллукъчула былай айтдыла: “Совет Союзну Джигити де­
ген атны аллыкъ адамланы тизимине Сталин къол салады. Ол
окъуйду. Сени тукъумунга джетген сагъатда, къазауатны аллындан аягъына дери болуб, Рейхстагны алыргъа да къошулгъан къарачайлы болургъа мадары джокъду. Къарачайлы аскерчилени бары да къыркъ ючюнчю джыл демобилизациягъа
тюшерге керек эдиле, бу джангылычды”, дейди. Алай болса да,
чыртда къуру къоюб олтурмай, кеси къолу бла ол орденни джазады. Джигит деген атны къоратыб.
Аскерчилени саулукъларына къарагъан комиссия мени андан ары къуллукъ этерча саулугъум болмагъанын бегитди. Сегиз кере джаралы болгъан эдим, аны да бешиси ауур джарала.
Мангылайымы башы бла баш сюегими осколка алыб кетиб,
аны орнуна плёнка салыб къойгъан эдиле. Бюгюн да аны бла
джашайма.
Аскерден кетгенден сора Къыргъызстанда Фрунзе областны Сталин атлы районунда адамларымы табдым. Къазауатны
209
къыйын кёзюулеринде партиягъа членнге алгъан эдиле. Аида
да партия учётха тюшдюм. Иш излей тебредим да, къралгъа
мал алыннган базагъа тамада этдиле. Юч районну малый алыб
турдум. Элли джетинчи джыл миллетим бла бирге джуртубузгъа къайтдым. Бизни юйдеги Карачаевскеде тамал салды. Алай
а шахарда кёб турмадыкъ. Огъары Теберди да совхозну бир
бёлюмю эди, анга управляющий этдиле. Юч джылдан Чукоткагъа ашырдыла. Ол кёзюуледе бирер тюрлю затдан усталыкълары болгъанланы партияны райкомуну, райисполкомну оноулары бла тышына ашыргъан адет бар эди. Мен да, ол халда
бери наряд келиб, алай тюшдюм ары. Он джылдан къайтыб,
элимде джарашдым. Пенсиягъа чыкъгъынчы мында да тюрлютюрлю ишледе уруна тургъанма. Бусагъатда солуйма. Туудукъла да джетгендиле. Алагъа да, ала тенглилеге да Аллах къазауатны сынатмасын, деб тилегим олду.
2003 д ж ы л
Османны тенглери
Мындан алда “Чекистские
будни” деб китаб къолума тюшдю. Ол басмадан кёб болмай
чыкъгъанды. Кесин да Дмитрий
Георгиевич Федичкин джазгъанды. Китабны ал сёзюнде авторну юсюнден къысха айтылады. Элли джылдан артыкъны ол
чекистни къыйын, алай а сыйлы къуллугъун айыбсыз баджарыб тургъанды. Джыйырма
джылны Ата джуртубуздан тышында ишлегенди. Коммунист
Федичкин граждан эмда Уллу
Ата джурт къазауатланы ветераныды. Кесини китабында
джашаууну, кърал къоркъуусузлукъну сакълагъан, гитлерчи фашистлеге къаршчы кюрешген тенглерини юсюнден джазады.
Мен, бу чыгъарма къолума тюшгенлей огъуна, не ишни да
къоюб, аны окъуб башладым. Китаб джети бёлюмден къуралгъанды. Аны ахыр бёлюмюне автор “Мени тенглерим” деб
атагъанды. Башха джерлериндеча болмай, анда тамам джан
тенглерини юслеринден джазгъаны ал тизгинлеринден огъуна
танылады. Бёлюмню “Ол зат Могилёвда болгъанды” деген баш
бла басмаланнган материалын бек сейирсиниб окъудум. Анда
Къарачайны уланы, Белоруссияны джигити Къасайланы Ос­
манны юсюнден джазылады. Ол хапарны талай тизгинин сизге да къысхача айтыргъа излейме.
1941 джыл июлну 3-де чекист Василий Иванович Пудинни
беш нёгери бла Москвадан Могилёв шахаргъа иедиле. Ала,
211
фашистле шахарны алгъанлары Ьолса, аланы тахсаларын Ьилиб турургъа, керек заманда джаула бла таша къазауат бардыргъан патриотлагъа болушургъа, юретирге борчлу эдиле.
Кеслерине да радист берилген эди. Ала машина бла шахаргъа
джетгенлери бла фашистле Могилёвну тёгерегин алгъанлары
тент болады. Анда, аскер бёлекле къуршоудан чыгъар ючюн
сермешген кёзюуде, Василий Пудин да кесини нёгерлери бла
ал сафда эди. Ала, бизни аскерчилеге бу къыйын кёзюуде болушхандан сора къайтыб, кеслерини борчларын тындырыр
джанындан кюреширге оноулашадыла.
Чекистледен узакъ болмай, тоб атылыб, талай адамны ёлтюреди. Василий Пудинни онг аягъына осколкала тиедиле. Ол
эс ташлагъан сагъатда тоб чачылыб, юсюне топуракъ къуюлады. Къыйын къазауатны чарсында аны ёлгеннге санаб къоядыла. Артда аны Могилёв шахардан узакъ болмай бир элчикден
тиширыула табыб, юйлерине келтиредиле. Талай кюнден аягъы
кёгериб тебрегенинде, элде бир къарт кишини арбасы бла ша­
харгъа элтиб, врач Владимир Кузнецовгъа кёргюзедиле. Ол кё­
зюуде, немецле больницада джатханланы къагъытларына къарай, не аз да ишекли болгъанларын ёлтюре, саулукълары маджалыракъланы концлагерлеге ашыра тура эдиле. Фашистле Ва­
силий Пудинни къагъытларына сёз табмайдыла. Хирург аны онг
аягъъш кеседи. Больницада, дарман-дары къоймай, фашистле
сыйыргъан эдиле. Ашарыкъ да джокъну орнунда эди. Ауругъанланы, джаралы болуб тюшгенлени кёбюсю ажымлы ёле эди­
ле. Алай болса да, чекист джаш юч-тёрт айдан таякъла бла больницаны арбазындан чыкъды. Кёб да турмай, базарда аякъ кийим тикген, джамагъан ларекчукъда ишлеб тебреди.
1943 джыл февраль айда Василий Пудин, шахарда таша
ишлеген адамланы болушлугъу бла, Къасайланы Османны
партизан отрядына арт кёзюуде джыйгъан тахса хапарларын
билдиреди. Саулугъу энтда къолай болмагъаны себебли, аны
шахардан чегетге келтиригиз деб, Османнга Москвадан буйрукъ болады. Ол заманда отрядны эмда ташатын ишлеген обкомну арасында байламлылыкъны джюрютгенлени бири Би­
рюков Пётр Сергеевич болады. Ол адамны фашистле бла кюрешде этген джигитликлерини юсюнден да тёбенирекде айтырбыз. Джигит тахсачыны Къасай улуну партизан отрядына (ол
отряд бир бёлек замандан 121-чи партизан полк болгъан эди)
212
I
[НЫргъан да Бирюков бла нёгерлери болгъандыла. Партизанача н г а джылы тюбейдиле. Келгенини экинчи кюнюнде огъуна
ла
расилий Иванович партизанладан фашистлени складларын,
ала джюрюген джолланы, джашагъан, ишлеген мекямланы
а т ы л т ы р ы к ъ къауумну джыйыб, алагъа ташкёмюр миналаны,
артда уа онатар шкокладан автоматла этиб, ол сауутланы къадай хайырландырыргъа боллугъун ангылатыб турады. Алай
бла полкну сауут-саба бла баджарыуда ол уллу болушлукъ этг е н и н и юсюнден джазылады Федичкинни китабында.
Ол кёзюуде Къасайланы Осман бла Василий Пудинни арасында къарнаш шохлукъну юсюнден документле Могилёв шах а р н ы музейинде бюгюн да сакъланадыла, аланы бир-бирлерине джазгъан письмолары да бардыла, тенглерини эсге тюшюрюулеринде да айтылады ол зат.
Не келсин, бу эки адам бирге алай кёб болмайдыла. Пу­
динни аягъыны джарасы ашланады. Ол себебден аны самолёт
бла Москвагъа ашырадыла. Анда да талай кере операция этедиле. Кърал къоркъуусузлукъну сакълауда белгили адамланы
бири полковник Пудин 1974 джыл ауушханды.
Бу китабны окъуб бошагъандан сора мен, аны авторуна
тюбеб, Османны юсюнден хапар сорургъа изледим. Алай а Д.
Г. Федичкин къаты ауруб тургьаны еебебли, меннге тюберча
болмады, Мария Сергеевна Пудинаны адресин береди.
Ол кюн огъуна Мария Сергеевнагьа телефон бла сёлешиб,
юйюне барыб танышдым. Кёб ушакъ этдик. Ол Василий Ива­
нович ёмюрюню ахыр кюнлерине дери Къасай улуну эсине
гюшюргенлей тургъанын айтды. Османны эки суратын кёргюздю.
- Васяны партизанладан келгенлей огъуна больницагъа салгъан эдиле, - дейди Мария Сергеевна. - Меннге уа артдан билдирдиле. Больницагъа баргъанымда, джылтырауукъ къагъытха чырмалгъан картчыкъны бериб: “Бек сакъла”, - деб аманат
этди. Кёб сёлеширге врачла къоймай эдиле да, кимди деб, соргъан да этмедим. Къайдам, ол сагъатда айтырыкъ да болмаз
эди. Алай а юйге келгенден сора, Васягъа ол керти да багъалы
адам болгъанын ангылаб, ким биледи, бири тас болса, бири
сакъланыр деб, таныш суратчыгъа тилеб, бу уллуракъ еуратны этдирген эдим. Артда, больницадан чыкъгъанында, Вася
Османны хапарын айтды.
213
... Партизан отрядда бир суратчы Османны суратын салады. Артда ол суратдан картла этиб, партизанла аны хурджунларында джюрютгендиле...
Чекистни юй бийчеси Къасай улуну бир суратын саугъагъа
меннге берди.
Андан сора 1944 джыл июнь айда, Османдан келген письмону кёргюздю. Тюзю, письмону копиясы ЭДН ол. Письмо уа
Могилёв шахарда музейде сакъланады. Автор китабда бу пись­
мону къысхартыб чыгъаргъанды. Анда джазылгъаны былайды “Салам алейкум, багъалы Василий Иванович! Москвагъа
джигит партизан тенглерингден салам айт. Кёб болмай биз
отрядны экиджыллыкъ юбилейин белгиледик. Ол кюн фашистлеге да дерт джетдирдик. Барыбыз да Могилёвдан Минскеге
баргъан уллу джолгъа чыкъдыкъ. Джауну он машинадан къуралгъан колоннасы озуб бара эди да, джюклениб баргъан машиналаны атылтдыкъ, алтмыш фашистни ёлтюрдюк. Андан
сора Дублицы элде митинг этдик. Митингден сора суратлау
коллективибиз элчилеге концерт кёргюздю. Сен джарашдыргъан мастерской энтда ишлейди. Джашла, сен юретгенча, автоматланы, миналаны чыгъарадыла...”
Андан ары Къасайланы Осман тенгине джазгъан письмосунда арт айда гитлерчи фашистлени юч гарнизонун чачыукъучуу этгенлерини, джыйырма минг метр темир джолну атылтханларыны, дагъыда партизанла этген башха джигитликлени
юсюнден айтады. Письмосун бу сёзле бла бошайды: “Кёб турмай душман ууатыллыкъды. Москвада тюбербиз”. Алай а таулу джашны ол мураты толмады. Василий Иванович, письмону
алыб, къууаныб, юй бийчесине окъуй тургъан сагъатда, парти­
занла джигит командирлери Къасайланы Османны асырагъан
эдиле. Арадан талай кюн ётгенден сора, 1944 джыл июнну 21де, Могилёв шахар бла аны тёгерегинде элле джауладан тазаланнган эдиле. Ол сермешиуледе партизанла, Османны дертин
ала, джюзле бла гитлерчиледен бошагъан эдиле.
- Ветеранла бир-бири ызындан кетиб барадыла. Мындан
алда да Васяны бир тенгин асырадыкъ, - деб, джыламукъ ургьан кёзлерин сюртдю Мария Сергеевна.
- Партизан отрядда болгъанладан кимни билесиз?
- Тюнене Пётр Сергеевич телефон бла сёлешген эди, - деб,
мен башында сагъыннган Бирюковну адресин берди.
214
- Осман Ьюгюн да кёз аллымда турады, - деди Бирюков аны
бла тюбешгенлей, шкафдан бир къалын дефтерни ала. - Талай
джылны мындан алда Могилёв шахарда бизни партизан пол­
яну ветеранларыны тюбешиую болгъан эди. Анда партизан
къозгъалыугъа уллу юлюш къошхан, айырылыб джигитлик
этген адамлагъа, хар ким таймаздан эсигизде тургъан затланы
юсюнден бирер эсге тюшюрюу джазыгъыз, дегенлеринде, ол
хилекни толтургъан эдик. Артда аланы бирге джыйыб, “Хар
адам солдат эди” деген китабны чыгьаргъан эдиле. Андан бери
партизан тенглерими, бизге таймаздан болушуб тургъан элчилени, шахарчыланы, джаугъа къаршчы сермешиулерибизни
юсюнден аз-аз бу дефтерге джаза барама.
- Осман бла мен биринчи кере 1942 джыл августну ал кюнлеринде тюбешген эдик, - деб хапар айтады Бирюков Пётр Сер­
геевич. - Былай деб айтхан къыйынды, алай а адамланы бирбирлерине илешдирген не эсе да биз ангыламагъан бир затла
бардыла. “Джюрекден джюрекге джол барды” дегенлери да ол
болур. Аны айтханым, Осман бла мен былай тюбешгенлей огъуна да бир-бирибизге кёл салгъан эдик. Артда ол кимни джюрегине да джол табхан, сёзюн айырта, кесин алдыра, айтханын
этдире да билгенин кёрюр ючюн къалмадым, алай болса да иги
сынагъынчы хазна адамгъа къабыргъасын бериб бармай эди.
Тюзю, кимге да ышаныб барырча да тюл эди. Партизан джашау адамладан уллу сакълыкъны излей эди. Аны бла да къалмай, андан аламат джокъ эсе да, кёлюнг алмагъан адам да болады. Биз а, эртдеден танышлача, джарыкъ тюбешдик, Османны ахыр кюнюне дери шохлугъубуз да сакъланды...
Лейтенант П. С. Бирюковну, Запад фронтну буйругьун толтура, Могилёв шахар бла аны тёгерегинде джауну тахсасын
билиб айланнган къауумну командири джибереди ол партизан
отрядха. Буйрукъну толтуруб, ызына къайтыргъа тебрегенинде, анда тамадаларынг бла келишгенбиз, мында къалыргъа
керексе, дейдиле.
- Ол сагъатда партизанлагъа командирлик этген М. Абра­
мов эди, аны комиссары, заместители да Осман эди, - деб эсине
тюшюреди Пётр Сергеевич.- Эшта, Осман командирге айтыб,
аны да кеси джанлы этиб, биргелей оноулашхан болур эдиле
ансы, мени бери ийгенле алай унаб къоярыкъ тюл эдиле. Могилёвда бизни къауум, саулай фронт бла къысха байламлы бо215
луб, бек джууаблы ишлени тындыра эди да, былайларын иги
билген, тахсачылыкъдан сынамлары болгъан адамла алайсыз
да джетишмей эдиле. Мени бу партизан ортядха бергенликлери да, мадаргъа кёре, алгъынча, тахсачы къауумгъа болушханлай турургъа борчлу этгенлери да аны ючюн эди.
Хапарны аллындан айтсакъ, Пётр Сергеевич 1914 джыл
Москвада туугъанды. Орта билим алгъандан сора танка аскер
бёлеклеге офицерле хазырлагъан школгъа окъургъа киреди.
Аны 1936 джылда бошайды. Андан сора Польша бла чегибизде къуллугъун башлайды. Танка ротаны командири лейтенант
П. С. Бирюков къазауатны ал кюнлеринде алайда тюбешеди
джаула бла бетден бетге. Кёбден бери хазырланыб тургъан,
сауут-саба бла да бизден онглу фашист аскерни аллын тыйыб
къоялмай, 321 атыучу полк артха ыхтырылады. Алай бла,
Могилёв шахаргъа джууукълашадыла. Алайда уллу сермешиуле боладыла. Пётр Сергеевични ротасы ал сафда къазауат этеди. Аланы ЭКИ джанларында бизни аскер бёлеклени онгларын
алыб, джауну аскерлери шахаргъа джууукълашадыла. Ара сюремде сермешгенледен иги кесек адам къуршоугъа тюшеди.
Аланы арасында Пётр Сергеевич да болады.
Артда 61379-чу аскер бёлекден П. С. Бирюковну юсюнден
Москва шахарны Москва районуну военкомуна джиберилген
документде былай джазылады:
“1941 джылны август айъшда, джетинчи танка дивизияны
бир къауум аскер бёлеклери бла бирге къуршоугъа тюшгенден
сора, андан чыгъыб, кесибизникилеге къошулургъа кюрешеди.
Алай бла болмагъанында, Могилёвда къалыб, шахарда джаулагъа къаршчы ташатын кюрешген къауумланы табыб, ала­
ны бирине къошулады, шахарда подпольени тамадаларыны
буйрукъларын толтуруб турады...”
- Мен бу партизан къауумгъа келгенден сора кёб турмай
командирибиз'М. Абрамов сермешиулени биринде джауланы
къолларындан ёлген эди, - деб хапар айтады Пётр Сергеевич. Аны орнуна КИМ салынныкъды, деб бизни арабызда, Белоруссияда партизан къозгъалыуну штабында да сёз къозгъагъан
адам чыкъмады. Командирге Османдап тыйыншлы джокъ эди
да, ол салынды. Ары дери да айтыла тургъан аны юсюнде бир
“кемлик” бар эди. Ол да неди десенг, не къоркъуулу, не къыйын джерде да эм алда кеси барыргъа излей эди. Туура алай ке216
синги урма десек, мени джашауум ол алгъа барыб, ёлюмню
5 етине биринчи къарарыкъ джашны джашауунданмы багъаль1ДЫ, деучен эди. Командирге салгъан сагъатларында, энди
алай этме деб, къаты эсгертгенлерин эшитген эдик. Не келсин,
ахыр кюнюне дери ол халиси тюрленмегенлей къалды. Сизни
джердешигиз отрядда, артда полк болгъаныкъда да, такса билирге, темир джолланы, кёпюрлени атылтыргъа, джауну бир
бетджанына чабыуул этерге атланнган къауумлагъа кар къуру
да: “Сау-эсен къайтыгъыз! Бир-биринги сакълагъыз”, - деб
ашырыучан эди. Кесин а сакъламай эди...
П. С. Бирюков 121 партизан полкда диверсия ишлени бардыргъан къауумгъа башчылыкъ этиб турады. Алай а Могилёв
областда запад фронтну тахсачысына да саналгъанды, ташатын ишлеген обкомну бир къауум буйрукъларын да толтургъанды. 1943 джыл орден бла саугъалауну юсюнден джазылгъан
къагъытлада быллай тизгинле бардыла;
“Бирюков джолдаш эм джигит тахсачыланы бириди. Немецлени аскер объектлеринден, гарнизонларындан, сауут-сабаларындан хапар билиуде эм къыйын борчланы кёб кере толтургъанды. Аладан башха да джууаблы ишлени тындыргъанлай тургъанды...”
Андан сора Пётр Сергеевични башчылыгъы бла партизанла джауну отлукъ сакъланнган джерлерин атылтханларыны,
складларыны сакълауулларын къампайтыб, полкга сауут-саба
алыб келгенлерини, немецле унтер офицерле хазырлагъан
школгъа минала салыб кетиб, артда ала атылгъанларында, тёрт
офицер бла сатлыкъладан 50 адам ёлгенлерини эмда башха
джигитликлерини юслеринден джазыла келиб, документде
дагъыда бир зат чертиледи: “Лейленант П. С. Бирюков партияны ташатын ишлеген Могилёв обкомуну секретарь: Молчанский джолдашны буйругъун толтуруб тургъанды,..”
- Осман джаралы болгъан кюн мен да алайда эдим, - деб
ахсыныб эсине тюшюреди Пётр Сергеевич. - Полкну хирургу
Остапенко къолундан келгенни этди. Сау къалдыралмады. Османны асырагъан кюн биз, аны тенглери, фашистледен джигит
командирибизни къанын алыргъа ант этдик. Ол антыбызгъа
ТЮЗ да болдукъ. Полкга командирге уа Османны заместители
А. Ильинский салыннган эди.
Бизни аскерле Белоруссияны джауладан тазалагъандан сора
217
полк маршал Рокоссовский башчылыкъ этген фронтну онбешинчи атыучу дивизиясына къошулады. Алай этерни аллы бла
партизанланы бир-бирлерин, халкъ мюлкню аякъ юсюне салыуда магъаналы болурла дегенлени чакъырыб, къазауат да
этдигиз, Э Н Д И ишге кёчюгюз, дейдиле. П. С. Бирюковгъа да
Могилёв областда партия, совет къуллукълада ишлерге тыйыншлы кёргенлерин билдиредиле. Джауладан бошагъандан
сора къайры десегиз да - барырма, бусагъатда уа къазауат этмеге къоюгъуз, деб унамайды.
Хорламны кюнюне Эльба сууну джагъасында тюбейди.
Андан сора да аскер къуллукъ эте туруб, 1947 джыл запасха
чыгъыб, юйюне, Москвагъа, къайтады.
- Ахыр кере 1944 джыл болгъан эдим Москвада. Юйге ёретин кириб чыкъгъандан озуб, адамларымдан тансыкъ алырча
мадарым да болмагъан эди, - дейди Пётр Сергеевич. - Озгъан
юч джылны ичинде да шахаргъа къазауат салгъан халеклик
алгъынча тургъанны орнунда эди. Алай болса да аллай, кючлю джауну хорлагъан адамла, Москваны да, башха оюлгъан,
кюйген шахарланы, эллени да, саулай халкъ мюлкню да аякъ
юсюне саллыкъларына биз толу ийнана эдик. Алгъыннгы солдатла ЭНДИ рахатлыкъда ол ишлени тындырыр ючюн кюреше
эдиле да, мен да алагъа къошулдум...
1944-чю джыл Москвагъа саугъалар ючюн чакъырадыла.
Аны юсюнден СССР-ни Сауутлу Кючлерини архивинде бу до­
кумент сакъланады:
СССР-ни Баш Советини Президиумуну
УКАЗЫ
Немец фашистлеге къаршчы къазауатда этген джигитлиги
эмда Белоруссияда партизан къозгъалыуну кенг джайыуда баджаргъан ишлери ючюн Бирюков Пётр Сергеевични Къызыл
Байракъны ордени бла еаугъаларгъа.
СССР-ни Баш Советини Президиумуну
Председатели М. Калинин.
СССР-ни Баш Советини Президиумуну
секретарь! А. Горкин.
Москва, Кремль.
1944 джыл, августну 15-си.
Андан сора да Пётр Сергеевич ючюнчю дараджалы Бог­
дан Хмельницкий атлы орден бла эмда Къызыл Джулдузну
218
пени бла да саугъаланады. Аланы бирин Польшада, бирин
Германияда Совет Союзну Маршалы Рокоссовский П. С.
рирюковну кёкюрегине тагъады. Къазауатда тахсачы, парти­
з а н болгъан сагъатларында джигитлиги ючюн берилген дагъыдз он медалы барды.
- Бирер чурум бла фашистлеге джесирге тюшюб, уллу къыйынлыкъланы сынаб, артда къачыб, чыкъмагъан джанлары бла
узларына келгенлеге, менича, къуршоудан чыкъгъанлагъа да
ол сагъатда башха тюрлю къарай эдиле. Аллайланы кёбюсю,
къанлы сермешиуле бара тургъан джерлени юслери бла озуб,
бу джанына джетиб къалалмай эдиле. Фашистле алыб тургъан
шахарланы, эллени адамлары болушуб неда кеслери излеб, асламысы партизан отрядлагъа къошула эдиле, - дейди ол. Аллайладан соруу да ала эдиле, кеслерине билдирмезге кюрешселе да, быладан кёз алмагъыз деб, бир къауумлагъа айтхан да
эте эдиле. Къысхасы, ышанмай эдиле. Ол этгенигиз терсди деб,
You have read 1 text from Karachay-Balkar literature.
Next - Халкъны Къанатлары - 15
  • Parts
  • Халкъны Къанатлары - 01
    Total number of words is 3826
    Total number of unique words is 1886
    30.4 of words are in the 2000 most common words
    44.5 of words are in the 5000 most common words
    52.8 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 02
    Total number of words is 3746
    Total number of unique words is 1922
    29.3 of words are in the 2000 most common words
    43.8 of words are in the 5000 most common words
    51.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 03
    Total number of words is 3922
    Total number of unique words is 1864
    31.1 of words are in the 2000 most common words
    46.6 of words are in the 5000 most common words
    53.7 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 04
    Total number of words is 3839
    Total number of unique words is 1910
    30.4 of words are in the 2000 most common words
    44.7 of words are in the 5000 most common words
    52.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 05
    Total number of words is 3989
    Total number of unique words is 1921
    32.0 of words are in the 2000 most common words
    47.3 of words are in the 5000 most common words
    54.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 06
    Total number of words is 3809
    Total number of unique words is 1993
    29.1 of words are in the 2000 most common words
    43.6 of words are in the 5000 most common words
    51.7 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 07
    Total number of words is 3775
    Total number of unique words is 1978
    28.9 of words are in the 2000 most common words
    41.6 of words are in the 5000 most common words
    48.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 08
    Total number of words is 4005
    Total number of unique words is 1948
    31.1 of words are in the 2000 most common words
    46.8 of words are in the 5000 most common words
    54.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 09
    Total number of words is 3864
    Total number of unique words is 1906
    31.6 of words are in the 2000 most common words
    45.3 of words are in the 5000 most common words
    51.8 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 10
    Total number of words is 3888
    Total number of unique words is 2046
    30.2 of words are in the 2000 most common words
    45.7 of words are in the 5000 most common words
    53.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 11
    Total number of words is 3706
    Total number of unique words is 1883
    30.0 of words are in the 2000 most common words
    43.1 of words are in the 5000 most common words
    50.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 12
    Total number of words is 3888
    Total number of unique words is 1969
    32.8 of words are in the 2000 most common words
    47.0 of words are in the 5000 most common words
    55.9 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 13
    Total number of words is 3735
    Total number of unique words is 2052
    27.7 of words are in the 2000 most common words
    40.0 of words are in the 5000 most common words
    46.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 14
    Total number of words is 3874
    Total number of unique words is 1897
    30.0 of words are in the 2000 most common words
    45.2 of words are in the 5000 most common words
    53.9 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 15
    Total number of words is 3806
    Total number of unique words is 1975
    29.9 of words are in the 2000 most common words
    44.3 of words are in the 5000 most common words
    52.0 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 16
    Total number of words is 3849
    Total number of unique words is 1922
    32.9 of words are in the 2000 most common words
    48.4 of words are in the 5000 most common words
    57.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 17
    Total number of words is 3782
    Total number of unique words is 1894
    30.1 of words are in the 2000 most common words
    45.6 of words are in the 5000 most common words
    54.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 18
    Total number of words is 3785
    Total number of unique words is 1955
    31.1 of words are in the 2000 most common words
    46.0 of words are in the 5000 most common words
    54.0 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 19
    Total number of words is 1570
    Total number of unique words is 938
    37.7 of words are in the 2000 most common words
    53.0 of words are in the 5000 most common words
    61.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.