Latin

Халкъны Къанатлары - 10

Total number of words is 3888
Total number of unique words is 2046
30.2 of words are in the 2000 most common words
45.7 of words are in the 5000 most common words
53.5 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
юсюнде кёргенимде, бираз кёлюм басылгъанча болдум. Не тыйгъычха, не сынаугъа да кесин хорлатмагъан джаш, таулу намысына да бек болуб, бу миллет джыйылгъан джерде ахыр
кючю бла кесин къатдырыб тургъанын бир кесекден ангыладым. Сабийни къабырлагъа элтген, асырагъан, ызыбызгъа
къайтхан, кеч эте юйге айланнган сагъатымда да: “Я Аллах,
ЭНДИ муну сакъла”, - дегенлей келдим.
Экинчи кюнюнде барыб кёб олтурдум. Аллай джерде хар
келген соруб, къозгъаб тургьан иги тюлдю, мени сартын. Джукъ
сормадым. Алай а кимлени эсе да ашыра чыгъыб, ала кетиб,
орамда бир кесекге экибиз къалгъаныкъда: “Атам, былагъа
берме, джардырма, деб бойнумдан къучакълаб, джылай тургъанлай, юсюмден кючден айырыб, бериб ийгеними кесиме кечалмайма, - деб кёзлерин сюртдю. - Аны джюрекчиги бир зат­
ны сезген болур эди, мен ангыламадым. Бизни алай ышанды141
рыб туруб, былай болду да къалды, деб ёлюкчюгюн къойнума
бергенлеринде, шашмай къалай къалгъаныма да сейирсиниб
турама”. Ариу айтдым, юлгюле келтириб, джюрегин басаргъа
кюрешдим.
Узаймай инфаркт болуб, больницагъа тюшдю. Аллахны
болушлугъу бла врачла аякъ юсюне салдыла. Айгъа джууукъну джатды. Уллу къарнашы Юсуф бла мен чыгъардыкъ больницадан. Юйюне келтириб, кёб да олтуруб кетдик. Бёлек замандан ишлерине да джюрюй башлады. Экинчи джылында ол
ишлеге дагъыда бир къошулду. Ставрополда кърал техноло­
гия университетни илму советине член этдиле. Айда бир-эки
кере аны джыйылыууна да барыб тебреди. “Сен къачан солуйса, къачан тынчаяса? Муну да къайдан табдынг?” - дегенимде,
ол былай джууаб этди: “Тилерге къалгъанларында, огъай деб
къоялмадым. Болуша турайым къолумдан келген бла”. Иши
кёб болса, инджиую, бушууу да бир кесек сёнгнгенча кёрюб,
аны себебге санай болур эди. Диесертацияла, авторефератла,
илму ишле юйюнде да, технология институтда кафедрасында
да джетише эдиле. Ала аспирантлары джазгъанла, илму еоветледен рецензиялагъа келгенле эдиле. Ол ишлени бир къауумуну авторлары бла ушакъ этерге да тюше эди. “Башын кёлтюрюрге заманы джокъду”, - дерча алай эди.
...Теберди джанындан командировкадан келе келиб, тынчлыкъ-эсенлик сора кетейим, деб алагьа бурулдум. Мен машинадан тюшерге ортанчы джашчыгъы юйден чыгъыб къалды.
“Атамы чакъырайым”, деб хоншуларына чабды. Аланы арбазда джарыкъ сёлешген тауушла, къабакъ эшиклерини джол таба
джанында да адамла аслам кёрюне эдиле. Къурман да андан
чыгъыб, ышара-ышара келди.
- Къууанч-затмы барды хоншуларынгда? - деб сордум.
- Хо, къыз чыгъаргъандыла, - деб къабакъ эшигин ачыб,
мени алгъа ийиб, кеси ызымдан кирди.
- Алада олтурургъа керек эсе, бар, мен да тышында айланыб келе турама, алай бош къайтхан эдим, юйюме джыйылайым, - дедим.
- Огъай, ЭНДИ мен анда этерик иш джокъду, - деб ичге киририми изледи. Хауа да бир ариу, кюн да батаргъа джууукълашыб, алтын нюрлери бла таза арбазын джарытыб тура эди да,
скамейкагъа олтурдум. Ол да къатыма олтурду. Бюгюн халы
142
да бет къаны да аламат кёрюндю. Анга къууандым. Не эсе да
хамам крлюне джетген бир заты болгъанын да сездим. Мен соргъунчу к,еси айтды: - Хаман джашчыкъны эсге тюшюрюб, сытылыб т^ргъаныбыз болду, кесибизден да бошайбыз, бу эки
джашчыкъгъа да табсыз этебиз, деб келининги джыйын бла
ашырдым, Vдеди.
- Бек аламат этгенсе, - дедим, - Кееинг да барсанг иги боллукъ эди.
- Къайдам, алай этерча да болмадым. Ренатны да юйде кесин къоялмадым, кече бир окъур затларым да бар эдиле. Энди
келининге ишге джараш, деб джагъаеындан алыб турама. Миллетни ичинде болеа, къайгъысы, бушууу чачылыр...
Айтханыча, артда Софья да колледжде устаз болуб ишлеб
тебреди. Аны да барды баш билими. Черкеескеде технология
институтну бошагъанды. Уллу адамлыгъы, болуму болгъан
тиширыуду. Биз сюйгенлени барына да тюшсюнле аллай келинле, аллай бийчеле. “Тиширыу эркишини къанатыды”, - дейдиле. Тюбеген кюнлеринден башлаб, 23 джылны узагъына
Къурманнга билек болуб, анга рахат илму ишлерин тындырыргъа онг бериб, юйню ауурлугъун бойнуна алыб тургъанды.
“Аны игилиги болмаса, ол кюрешгени бла кесин эртде бошарыкъ эди”, - деген сёзлени Къурманны къарнашындан кёб эшитгенме. Кёзлерини къыйыры джетгенлей, ангылай эдиле бирбирлерин. Юйдегиде хар кимни орну барды. Анга магьана бермегенден чыгъады къайгъы. Юйдегиде не аз да хауа бузулса,
баш ие бла бийче аны башхалагъа билдирмез джанындан кюрешселе да, алагьа келген, кетген адам сезмей къалмайды. Артыкъ да бек эртдеден таныгъан адам. Мен бу экиси бир-бирине
къынгыр къараб, чортуракъ сёз айтыб билмейме. Аллай юйдегиледе ол огъур зат балалагъа, туудукълагъа да кёче барады.
Быланы эки джашлары да халилерини ариулугъу бла юлгюге
айтыладыла. Уллулары Рустам Санкт-Петербургда МВД-ны
академиясында баш билим алгъанды. Ич ишлени Черкесск
шахар бёлюмюнде следователь болуб ишлейди. Аны гитчеси
Ренат онунчу классха кёчгенди.
2001 джыл август айны ал кюнлери болур эди дейме, сёлеше келиб, Къурманны юбилейине да джетдик. Сентябрь айны
5-де 50 джыл тола эди. Джууукъ-тенг, кеси ишлеген институтланы тамадалары, джамагъат организацияладан, кърал орган143
ладан къуллукъчула да не мураты болгъанын билирге излегенлерин айтды. Республиканы шахарларындан, районларындан
аны таныгъан, эшитген джашланы талайы “Къурман халкъыбызны сыйын чыгъаргъан адамды, биз да анга сый берирге
керекбиз”, - деб оюмларын билдирген эдиле. Мен да аны айтдым. Ол иги кесек сагъыш этди да:
- Билмейме, кёб адамны да джыйыб, миллетни къыйнаргьа
керекмиди? - деди. - Хар адам болуму джетген, къолундан келген ишни этеди. Алай болургъа да керекди. Бир къоя турайыкъ, кёрюрбюз...
Аллай джыйылыулада юбилярны махтаб сёлешген адетди.
Докторлукъ диссертациясын белгилеген кёзюуюбюзде да джунчуб тургъан эди. Таукел болмагьаныны бир чуруму ол эди. Баш
чуруму - уа гитче джашчыгъы. Аллай къууанч этерге кёлю бармай эди. Алгъаракъда, сёз арада; “Рустамны тоюна дери къарабыз ачылырча кёрюнмейди”, - деген эди. Юбилейни къууанчы этиле тургъан кёзюуде да ол мыдахлыкъ сакъланныкъ эди
атаны, ананы джюреклеринде, кёллеринде. Аны барыбыз да
ангылай эдик, сансыз къалыб кетгенча болмасын, деген оюмну айта ЭДИК ансы. Алай болса да:
- Къысха джууукъла, тенгле джыйылыб, атын этсек огъайым джокъду, - деди ол кюн ушагъыбызны аягъында.
Алай да этилмеди. Хар ким тюбеген джерибизде алгъышладыкъ.
... Москвадан къайтыб эки кюнден сёлешгенибизден сора,
эсим анга бёлюннгени къурумаса да, кеси бир къонгурау къагъарыкъ болур, дей, мурукку эте турдум. Не джашырыу, къыйын
ауругъан хапарын эшитиб къояма, деб анга да къоркъа эдим,
аны бла да туракъладым. Ол кюнледе республикан больницагьа
элтгенлеринден да хапарым болмады. Умут бла къоркъууну
арасында тургъанлайыма, ауушханыны юсюнден бушуу хапарны билдириб къойдула.
Бек онглу адамланы ахыр джолларына ашыргъанларын
кёргенме бизни республикада да, андан тышында да. Туура
Къурманны асыраргъа келгенча кёб адам джыйылыб эсиме
хазна тюшюралмайма. Арбазы, ол тийре, ол орам да толу эди­
ле миллетден, машиналадан. Андан бери бир джыл озса да,
орамны ЭКИ джанындан къуюлуб келген адамла кёзюме кёрюне турадыла. Бушуу митинг болду. Алимле, устазла, республи144
jjaHbi джууаблы къуллукъчулары бек уллу сый-махтау бериб
сёлешдиле. Ёлгеннге баргьан джерде ючюшер-тёртюшер болуб,
бир джанына туруб, башха затланы юслеринден ушакъ этгенле, даулашханла, джарыкъ сёлешгенле, кюлгенле да боладыла.
Была бары да келишмеген затладыла. Алай а, не этериксе, хар
КИМ ауушханнга къалай ачыгьанын, ол къоранчха магьана бергеиин кёргюзеди. Къурманны асырагъан кюн аллай джукъ эслемедим, хар кимни бирча мыдахлыкъ, бушуу басыб эди. Биз,
адамла, кимден айырылгъаныбызны артдан ангылаучанбыз.
Алайда уа уллу, гитче да ол затны билиб къалгьанча, энди муну
орнун КИМ тутар, деб ол сагъыш кючлегенча кёрюндюле. Бу
къоранч хар кимге да бирча татыгъан эди.
Къурманны Ильичёвский элни джамагъат къабырларында, джашчыгъы Исмаилны къатында, асырадыкъ. Бу дунияда
тансыгъын алалмады эсе да, Аллах ол дунияда тансыгъын алдырсын баласындан!
“Джарыкъ джулдуз асыры бек джылтыраб, нюрюн чомарт
чачады да, дженгил джукъланады”, - деб джазыла эди алгъаракълада мен окъугъан бир китабда. Къабырладан келе ол
тюшдю эсиме. Эшта, кертиси да алай болур. Уча баргьан джа­
рыкъ джулдузну ызы да кёб турмай джукъланады. Онглу адам
джашауда къойгъан ыз а аныча тас болмайды. Ол тау тёппелеге салыннган биринчи сокъмакъча, сиз да келигиз, ёрлегиз мийикге, деб ызында къалгъанлагъа джол кёргюзюб, чакъырыб
турады. Алайды да, Къурман билим берген, илмуда биринчи
атламларында дагъан болгъан джашла, къызла ол салгъан
сокъмакъла бла барадыла. Къайдам, аны дараджасына къайсы Джетер, къачан джетер, къалай джетер... Къурманча болушурукъ, кёл этерик, учундурлукъ адам табылырмы, табылмазмы алагьа? Алай болса да мен ишексиз болгъан бир зат барды:
Къурманны таныгъан, ол окъутхан, ол юретген адамланы къайсысына да аны бир ышаны, бир оюму, бир оноуу, бир адамлыкъ шарты кёчгенди, бегигенди, сакъланнганды. Алай эсе уа,
арабыздан кетгенликге, бизден айырылмагъанды.
Мындан алда бизде джаш: “Монографиямы джазыб бошадым”, - деди. Нелени къатышдыргъан эсе да бир кёз джетдирейим, деб къол джазмасын алыб, биринчи бетин ачдым. “Устазым Байчораланы Умарны джашы Къурманнга атайма”, деб джазылыб тура эди. Джабыб къойдум. Окъумадым. Анга
145
атагъан эсе, билими, болуму джетгенча бир кюрешгенди. Кемликлери, джетишмеген джерлери бар эселе да, ич сезимлерин,
джюрек джылыуун салгъанды. Кеси этгенча къалсын.
2003 джыл.
Огъурлу къолла
Башха миллетледен болса-1
ла да, кёб джылланы узагъына эм багъалы, эм сюйген джууук'ъларынача сый бериб, эсге
тюшюрюб, юлгюге айтыб тур-1
гъан адамлары бардыла халкъны. Аланы бири Баскаев!
Пётр Михайлович туугъанлы
быйыл 100 джыл толады. Аны
таныгъанла, билгенле, ол джарагъанла республикада алкъ- <.
ЫН кёбдюле. Бу огъурлу адамны джашау джолундан толу |
хапар аланы да сан бири айталлыкъды. Эндиги тёлюле уа I
атын эшитселе сорадыла
ансы, аны юсюнден хазна!
джукъ билмейдиле. Бу очеркни окъусала ала да Къарачайны
эмчек уланына, кюеуюне къарт аталары, аммалары. аталаРЬ1, аналарыча магъана берирле, деб ышанама.
Бу элчик мийик тауну этегениде, Къобан сууну бойнунда
Дангыл талада орналгъанды. Къобанны ол бир джаны бла да
Мийик таула сюеледиле. Аны ичи бла бир орам озады. Эки
джаны бла да саламбаш, къамишбаш юйле тизилгендиле. Къыш
кезюуледе эки джанында таула ачы сууукъладан, джелледен
мшыкъ боладыла. Джай Къобан сууну шууулдагъан тауушу бла
Бирге, андан салкъын аяз ургъанлай турады. Ол себебден алай
неси болмайды. Табигъаты, хауасы ким да сукъланырча ариуДУ- Тау элчикде тегейлиле джашайдыла. Кесине да ОсетиновДейдиле.
1904 джыл бу элде кеси къыйыны бла джашагъан Куазны
147
юйюнде джашчыкъ тууады. Юйдегиге джангы адам къошулса,
ол уллу насыбха саналады, анга ким да къууанады, той-оюн
этиледи. Алай а бу сабийни юсюнде ол адет сакъланмады. Къайсы эсе да атына Пётр атагьандан озуб, не атасы Куаз, не анасы
Салимат джарыгъанча кёрюнмедиле. Элдегиле ата бла ананы
ангыладыла. Джангы туугъан джашчыкъ юйдегиде онтогьузунчу сабий эди. Элде ары дери аллай уллу юйдеги джокъ эди.
Насыбха алты джаш бла онюч къызны талайы аякъланнган
эдиле.
Тийреде башха сабийлеча Пётр да, гитчеликден огъуна,
элчилени кечинир ючюн тырнакълаб кюрешгенлерин кёрюб
ёседи. Алты джылында хоншуларыны къойларын кютерге джарашады, тёрт класслы школгъа да джюрюйдю. Аны айырмагъа
бошайды. Андан ары окъургъа уа ол тёгерекде школ джокъ эди,
Болса да анга джюрюяллыкъ тюл эди. Бир джерде ишлеб, юй­
дегиге болушургъа керек эди. Джылына, къарыууна кёре, иш
табхан джерлеринде урунуб турады, бир къауумлача сабий
къылыкъ этерге, ойнаргъа заманы болмайды.
Совет власть орналгъанына къууанады. Джашау иги джанына тюрленнигине ышанады, тенглерине да аны айтыб, ангылатыргъа кюрешеди. Кеей да ол кёзюуде Хумара элни къатында шахтада ишлей эди. 1922 джыл алайда комсомол орга­
низация къуралгъанында, Пётр Куазович (орусча Михайлович,
дей эдиле) биринчилени тизиминде анга киреди. Ол организацияны башчыларыны бири да болады.
1923 джыл комсомолну Учкулан округ комитетине секре­
тарь керек болгъанында, аллай джууаблы къуллукъну баджарырына ышаныб, Баскаев Пётрну теджейдиле. Биринчиден,
аны ол заманнга кёре окъууу, билими бар эди. Экинчиден, ком­
сомол къуллукъ бла шагъырей эди. Ючюнчюден, къалай да
болсун, джаш тёлюню джюрегине джол таба биле эди. Тёртюнчюден, къарачайча уста сёлеше эди. Бу затланы барын да эсге
ала, тегей джашны къарачайлыланы эм къалын джери Учкуланнга джибередиле.
Ол сагъатда Учкуланда болмаса, Хурзукда, Къартджуртда, Дуутда, Джазлыкъда комсомол организацияла джокъ эди­
ле. Алада да къураргъа керек эдиле да, ол ишни аууру да округ
комитетни секретарына тюшеди. Комсомол организацияла бу
эллени барында да джарашадыла. Не келсин, къуру джашла
148
болмасала, къызладан комчомолчу джокъ эди. Адамлары унамай эдиле. Джамагъат ишлеге къошулуу бла хал да алай эди.
Qji огьай, ууакъ спектаклле-зат къураб кёргюзюрге излеселе да,
ойнаргъа къыз табылмай, джашла тиширыулача кийиниб, алай
сала эдиле. Къызланы кеслери, аталары, аналары бла ангылахыу ишлени бардырыб кюрешгенлери бла бир джылдан ала да
комсомолгъа кире башлайдыла. 1925 джыл Баскаев Пётрну
комсомолку обкомуна ишлерге чакъыргъанларында, Уллу
Къарачайда комсомолчуланы саны ючджюзден атлагъан эди.
Окъуугъа, билимге тырмашыу уллу эди ол кёзюуледе. Заманны излеми да алай эди. Джаш тёлюню аллында айланнган
ада.мгьа ал башланнган школда алгъан билими азлыкъ эхе эди.
Аны Учкуланнга келе айланнган сагъатында огъуна ангылагьан эди. Ол себебден, алайда ишлеген джылларында огъары классланы программаларына къараб, дерслик китабланы окъуб
тургъан эди. Комсомолку обкомуна келгенинде уа билимин
ёсдюрюр джанындан болады. Насыбха ол иги таныгъан адамланы арасында устазла да бар эдиле. Аланы болушлукълары
бла, огъары классланы программаларыны тамалында, бусагьатдача айтсакъ, заочно халда, окъуб башлайды...
Бир джолда ол Батдыланы Алим-Джашар бла дагъыда эки
джашха тюбеб къалады. Батды улу бла эртдеден танышла эди­
ле. Алай а кёбден бери тюбешмеген эдиле. Джашла Краснодар
шахарда мединститутда окъугъанларын айтадыла.
- Бусагьатда бизни областда дохтурладан керекли усталыкъ
джокъду, - деб аны да чертеди Алим-Джашар. - Комсомолда
ишлерге табарла адамла, сен да бизнича окъу да, миллетни саулугъуна къарарча бол, - дейди.
Алайсыз да окъургъа, бир усталыкъ алыргъа аллы айланыб тургъан адам, дагъыда талай кере тюбеб, сёлешгенден сора,
анга разы болады. Ол джыл огъуна Ростов шахарда медицина
институтха киреди. Аны бошагьандан сора анда, ол заманлаДа эм белгили усталаны бири, профессор Богаразны клиникасында хирург болуб ишлейди. 1931 джылны аягъында областха чакъырадыла. Алай бла Микоян-Шахаргъа къайтады. Кесин да область больницагъа баш врач этиб саладыла. Эки-юч
джылдан хирург Биджиланы Асхат да джуртуна келеди. Бас­
каев Пётр бла аны огъур ишлерини юсюнден газетибизни алгъыннгы редактору Тохчукъланы Хусей айтхан хапарны окъ149
уругъузну излеиме;
“Мен аланы экисин да ариу таный эдим. Туугъан къарнашлача алай сюе эдиле бир-бирлерин. Къарачайда эм белгили
адамла эдиле. Отузунчу джыллада бизде саулукъ сакз.лау ишле
джангы къурала тебреген эдиле. Аралыкъ Микоян-Шахар эди.
Къуру аны ичинде болуб къалмай, саулай областда да медицинаны аякъ юсюне салыр ючюн билимлерин, кючлерин аямай
кюрешгенлерине шагъатма. Орта, баш билимли медицина къуллукъчуланы хазырлауну да эм уллу ишлерини бирине санай
эдиле. Аланы къайгъыргъанлары бла таулу джашладан, къызладан кёбле медицина билим алгъан эдиле. Окъуу заведениелеге кеслери кёллендириб ашыргъанча, бошаб келгенлеге да
юретиб, болушуб кюреше эдиле. Аны тышында да Москвадан,
Ленинграддан тюрлю-тюрлю ауруулагьа къарагъан профессорланы чакъырыб, эллеге айландыргъанлары да уллайгъан тёлюню эсиндеди.
Асхат бла Пётр Михайлович саулукъ сакълаугъа къошхан
уллу къыйынларыны тышында да, политика-джамагъат ишледе да юлгюге айтырча адамла эдиле, - дей эди Тохчукъ улу. Сёз ючюн, Пётр Михайлович юч ёзенни бирикдирген комсо­
мол организацияны биринчи секретарь! болуб, джаш тёлюню
ангысын, билимин ёсдюрюуде, джарыкълыкъны, культураны
джайыуда тарихде къалырча ишлени баджаргъанды. Анга
киши тетей джаш деб айтмагъанды. Кесин къарачайлыланы
бирича тута эди, тилибизни да уста биле эди. Шохлукъ, тенглик тюзлюк болсун деб, къайда да ол асыулу шартланы адамлагьа сингдирирге, ангылатыргъа кюреше эди. Кеси уа ол шар­
тланы бузмагъанды. Къарачайлыла аны ючюн багъалатыб,
сыйын кёрюб тургъандыла...”
Гитлерчи фашистле Ата джурубузгъа чабыб, совет халкъны рахат джашауун буздула. Башха джерледеча таулу джашла
да джаула бла сермеширге кетдиле. Тийреле къуу-шуу болдула. Медицина къуллукъчуладан да иги кесек адамны алдыла
къазауатха. Пётр Михайловичге уа: “Бусагъатда къайда да
къазауатды, сен мында ауругъанлагъа къара”, - дедиле. Ол кёзюуде алай айтханларын онгсунмаса да, узаймай нек тыйгъанларын ангылады. Микоян-Шахарда 3500 адамгъа госпиталь
ачылды. Хирургну анда баш врач этдиле...
Фашистле бизни областны джерине джууукълашханларын150
да ауур джаралыла болуб 150 адамдан къалгъанын артха ыхтырыла баргъан аскерлерибиз бла бирге тышына ашырадыла.
дланы да госпиталда къояргъа болмай эди. Ол себебден, Микоян-Шахарда, аны тёгерегинде элледе юйдегилеге элтиб джащырадыла. Алагъа Пётр Михайлович, аны бла бирге ишлеген
башха медицина къуллукъчула барыб къарай эдиле. Джаула
Микоян-Шахаргъа джетиб келген кёзюуде, госпиталны баш
хирургу партизан отрядха кетеди. Алай а, талай кюнден, ол
юйдегилеге чачхан джаралы солдатлагъа тыйыншлысыча ме­
дицина болушлукъ этерча мадар болмай къалгъанын билдиргенлеринде, ызына къайтады. Кече бла аланы барын да больницагъа джыйдырады. Фашиетлеге уа былайда аман ауруулагъа къаралады, тёшекдегиле бары да аллайладыла, деб билдиредиле.
Джаралыланы джыйгъанлыкъгъа, керекли дарманла, ашарыкъ джокъ эди. Аланы да Пётр Михайлович, аны нёгерлери
Радионова Анна, Зайцева Валентина, дагъыда башхала кеслери дыгалас этиб, джер-джерге айланыб, келтириб турадыла.
Баш врач джаралыладан маджал болгъанланы не партизан
отрядха, не облаетны узакъ эллерине ашырады. Бу къыйын,
къоркъуулу, джууаблы ишледе аны юй бийчеси, къарачай тиширыу Орусланы Софья билек болуб, уллу болушлукъ этиб
турады. Ол да медучилищени эм алгъа бошагъан таулу тиширыуланы бири эди.
- Эсимде болмай тургъанлай, бир кече юч адам юйюме келдиле. Экисин таныдым - Батчаланы Мудалиф бла Семенланы
Ахмат. Ючюнчю джаш а мен танымагъан адам эди. - деб хапар айта эди Пётр Михайлович. - Забегайлов Дмитрий Фёдо­
рович, дедиле анга. Кеси да джаш адам. Радист болгъанын да
билдирдиле. Ол мени юйюмде къалды. Рациясын чардакъда
джашырдыкъ. Ол бир экиси эллеге айланыб, тахса джыяргъа
кетдиле. Буйрукълары алай болур эди. Ючюсю да 37-чи армияны ючюнчю тау-атыучу къауумундан эдиле. Айланыб эшитген, кёрген затларын Забегайловгъа айтыб, ол да мени юйюмю
чардагъындан ары штабха билдиргенлей тура эди. Аны кесин
да, алай таб болур деб, больницаны сторожуна салдыргъан
эдим. Сторож болуб этген заты джокъ эди, айлана эди къайда
сюйсе анда, тёгерекге кёз джетдире, нёгерлери бла да табыракъ
Джерледе тюбеше...
151
Къуру бу ючюсю болуб да къалмай, башхала да къоркъуулу, амалсыз сагъатларында Баскаевлени юйлерине кёб келедиле. Не аз да бу затланы бири сезилгенлей не боллугъун Пётр
Михайлович бла Софья иги биле эдиле. Алай а Ата джуртха
сюймеклик, къыйын кюнде къралгьа къолдан келгенча джараргъа излемеклик ёлюм къоркъууну хорлай эдиле.
... Алкъын совет джурт джауладан тазаланыб бошамагъанлыкъгьа, фашистле бизни областны джерлеринден къысталгъандыла. Микоян-Шахарда Советленй юйюню аллында къызыл байракъны Къобан суудан ургьан аяз къалтыратады. Джангыдан къуралгьан госпиталны баш хирургу Пётр Михайлович
да джаралыланы не къадар дженгил аякъ юслерине салыр ючюн
заманын, билимин аямай кюрешеди. Бир джылдан саулукъ
сакълауну край бёлюмю Нарсанагьа, уллу госпиталгъа ишлерге
кёчюреди. Ол джыл партиягъа члените да аладыла. Бу кёзюулеге кесине да, биз башында айтханча ишлери ючюн, сермешлеге къошулгъан солдатлагъача, кърал саугъала да берилген
эдиле...
Къазауатдан сорагъы джыллада Нарсанада экинчи больницаны баш врачы болуб кёб ишлейди. Аны бла бирге биз кёчгюнчюлюкден къайтхандан сора джамагъатны тилегин къабыл
эте, ыйыкъ сайын бир кере Гитче Къарачайны район больницасына келиб, ауругъанлагъа къараб, операцияла этиб турады. Кесини уллу сынамын джаш врачлагьа юретеди. Аланы бир
къаууму энтда саулукъ'сакълауда ишлейдиле, аны эсге тюшюре, бу огъурлу, джууаблы ишде къалай болушханын айтханлай турадыла. Джуртубузгъа къайтхан джыллада районда ол
къараб сау этген адамладан кёблени мен да таныйма, Нарсананы больницасына да Гитче Къарачайны эллеринден ауругъанла чебген сокъгъанча джюрюб тургъанларына шагъатлыкъ
эталлыкъма. Кесигизде къаратыгъыз, болъницагъыз барды, деб
кишини ызына къайтармагъанын да билеме.
Джетмишинчи джыллада онглу адамла бла тюбешиулеге,
аланы юслеринден хапарланы газетледе чыгъарыугъа, радио
бла бериуге бек эс бёлюне эди. Ол кёзюуледе мен радиокомитетде редактор болуб ишлей эдим да, аллай чурумла бла Пётр
Михайловичге талай кере тюбеген эдим юйюне, Нарсанагъа
барыб да, башха джерледе да. Къарачайда саулукъ сакълау
ишлени юсюнден да, къазауатны джылларындан да кёб хапар
152
дйта эди. Аны таныгьанланы, биргесине ишлегенлени, фашистле былайларын алыб тургъан айлада госпиталда (“аман ауруулагъа къарагъан больницада”) ол сау къалдыргъанладан кёбле сау эдиле. Ала да джашауларындан, заманларындан хапар
айтхан сагъатда, бу адамны сагъынмай къоймай эдиле. Развед­
чик Семенланы Ахмат (джандетли болсун) джауланы тахсаларьш билиуде Петр Михайлович этген болушлукъну (джигитликни, дей эди ол) айтыб тебресе, ийнг”мб къалалмай кетген
кёзюулерим болгъанды.
Бир джолда радиокомитетни председатели Аджиев Джелембий Юсуфович чакъырды да: “Тегейде радиокомитетден, республикан газетден да телефон бла сёлешиб тилеген этгендиле
Баскаевни юсюнден бир очерк джиберигиз деб, - деди. - Сен
мында ууакъ материалла джаза тургъанса, кесин да иги таныгъан хапарынг барды. Бу ишни бир тындыр”. Аны юйюне 1977
джылны январь айында энтда бир кере бардым. Юй бийчеси
да, ол да сыйлы къонакъгъа тюбегенча тюбедиле. Кёб ушакъ
этдик. Эндиге дери билген, билмеген затларымы да эшитдим.
Отузунчу джыллада саулукъ сакълау ишле бла эндиги болумну юсюнден да энтда сордум
- Мен врач болуб келгенимде Къарачайгьа, адамланы саулукъларына къарагъан устала бек аз эдиле, - деди. - Биджиланы Асхат бла Батдыланы Алим-Джашардан сора хазна кишини эсиме тюшюралмайма. Тиширыу доктор джокъ эди. Артда
къошула тебредиле. Мен эллеге джюрюр ючюн къалмайма.
Танышла кёбдюле, джууукъ-тенг да кёбдю. Сора, энди къарт
болгъанма, дейме, алай болса да элледен келиб тилеселе, барыб ауругъанлагъа да къарайма. Бюгюнлюкде миллетледен
докторла, орта билимли медицина къуллукъчула да кёб болгъандыла. Анга бек къууанама. Саулукъ сакълау ишле тыйыншлысыча этиледиле, медицина керекле да джетишедиле, мени
сартын. Мындан ары игиден-иги бола барлыгъына да ийнанама...
Тегейге иерге меннге суратла, документле керек эдиле.
Юйлерине ремонт этдире тура эдиле, ол кюн аланы табмадыла. “Бу къатышхан бир джанына болсун да, ызынгдан иербиз,
башха бир джерге ийиб къоймагъан эсек”, - дедиле Софъя да,
ол да. Талай кюнден Пётр Михайловичден письмо келди. ЭртДеден къалгъан зат газетни бетине иги окъулурча тюшмегени
153
с е б е б л и , п и с ь м о д а н е а й т ы л гъ а н ы н д а д ж а з а б ы з :
Очень дорогой Билял!
Приношу тебе мою великую благодарность за твои хлопо­
ты по моему адресу. Мне все это очень дорого стоит. Не нахо­
жу слов, чтобы тебе выразить мою признательность. Я послал
материалы по данному вопросу в музей поселка Орджоникид­
зе Глоову, имени его к сожалению не знаю. Хорошая мысль
твоя - посылать в Осетию. Там же мои дети сын и дочь. Приез­
жай Билял, будем всегда рады.
С низким поклоном БАСКАЕВ (къол салгъаны)
28.11.77
Дагъыда бир кере барыб, очеркни джазгъан сагъатымда
керек болгъан затланы сордум. Ол джол, алгъын джашы Заур
бла къызы Дилара ойнаучу кенг арбазда аланы сабийлерин
кёрдюм. Экиси да баш билим алгъанларын биле эдим. Заур тех­
ника илмуланы кандидаты, Дилара да консерваторияны бошагъан эди. Алгъан усталыкълары бла ишлей эдиле.
Джылланы саркъыулары, джашау джолда тюбеген тикле,
ауругъанланы, ауур джаралыланы сакълаб джукъусуз ашыргъан кечелери, операцияла этген кёзюулеринде, къыл кёпюрню юсюндеча озгъан къоркъуулу сагъатлары, тыш къарамын
тюрлендирселе да, алкъын тири эди. Нарсанада курорт поликлиникада консультант болуб да ишлей эди. Ол баргъанымдан сора, телефон бла сёлешгенден озуб, тюбегенибиз болмады.
Очерк кесини сураты да салыныб, тегей тилде чыкъгъан
республикан газетде басмаланнганын да къууаныб айтды бир
джолда, андан къызы келтиргенин да билдире,. Газетни ол номерин меннге да ийген эдиле.
1978 джыл ауушханын билдиргенлеринде, Коста Хетагурово элге барыб, тёрт джаякъдан джыйылгъан джюзле бла адамла къатыш, ахыр джолуна ашырдым.
2004 джыл.
Халкъыбызны махтаулу
кьызы
Мени шахарым, элим, дж а-‘
шагъан джуртум гитчеди, уллуду, деб сёлеширге ёчбюз. Ол тюз
тюлдю, дерикме, мени сартын.
Тамал салыб тургъан джерибизге, ол къаллай бир гектарны,
квадрат километрни алгъаны
бла тюл, джетген дараджасына,
анда не хазна, байлыкъ, къал­
лай адамла болгъанларына,
аланы къуру бу джуртха джарагъанлары бла къалмай, хоншу регионлагъа, саулай Роесиягъа магьаналарына кёре ёлчем
салыныргъа дурусду. Ол кёзден
къарасакъ, Къарачай-Черкесияны аты эм уллу джуртланы тизиминде айтылыргъа тыйыншлыды. Бизни гараланы татыуларын кёрмеген адам болмаз къралыбызда. Магьадан, чегет байлыгъыбыз къайда да белгилидиле. Бизден баргъан суу бла хоншу регионлада мингле бла гектар джерледе битим ёсдюредиле.
Санаторийлеге, турбазалагъа, альплагерлеге солургъа келгенлени санаб айтхан да къыйынды. Къарачай-Черкесиядан
чыкъгъан къазауатны джигитлерини атлары къралыбызны тарихине алтын харифле бла джазылгъандыла. Кесибизде, тыН1ында да къаллай бир алим, уллу къуллукъчу, башха еанагъатлада устала болгъанлары эсебге алыныб да бошамагъанды.
Бюгюн мен аллай онглу адамларыбызны бирини юсюнден ханар айтыргъа излейме.
Къарачай-Черкесияда саулукъ сакълау ишлеге эм уллу
къыйыны кирген кимди, деб сорсала, ол Батчаланы Харунну
155
къызы Людмилады, дерикме. Миллетни асламысы мени од
оюмуму тюзге санарыгъына да ишегим джокъду. Черкесскеден
тышына чыкъгъан кёзюулеримде бизни элледе, шахарлада
“Людмила къайдады?”, “Не эхе турады?”, “Арт джыллада аны
юсюнден джукъ окъумайбыз, эшитмейбиз”, дегенлеге кёб тюбегенме. “Джокъду хатасы, энтда огъур ишин этеди”, - десем,
къууанадыла. Игитда дейсе, аланы бирин болмаса да, бирин,
неда аны джууугъун ёлюмден Людмила къутхаргъанды.
Аны джашауу, иши бла байламлы бу джыллада хазна джукъ
джазылмагъанды газетледе, радио, телевидение бла берилмегенди, дегенлеге да джууабым хазырды: къачан да кьуллугъун
тындырыр джанындан заманын, билимин, къарыуун аямай
кюрешген болмаеа, башына сый, махтау тартхан, кёбчюлюк
информацияда джазылырын, берилирин излеген адам тюл эди,
Энтда алайды. Ол биринчиси. Экинчиси уа, ол алай этгенликге, миллет къол аязында джюрютген джылладача, джууаблы
къуллукъчула, журналистле, джазыучула, бусагъатда да кёз
туурада тутаргъа, юлгюге айтыргъа керек эдиле. Биз къауумла, къачан да этиучюбюзча, “юй ишлеген балтаны эшикде къойдукъ”. Джамагъат а аллай адамларындан хапарлы болуб турургъа излейди.
Людмила адамланы саулукъларына къараб тебрегенли элли
джыл толду. Мен ангылагъандан, ол юбилей да белгиленирге
керек эди. Тыйыншлысы республикан дараджада. Аныча болмагъанланы алай этиб тургъанбыз. Ол таблыкъ болмады эсе
да, Черкесекеде, къайдам, медицина аралыкъда, туугъан джери Карачаевскеде бу зат бла байламлы джыйылыу болуб, къууанч халда алгъышларгъа дурус эди. Не келсин, быллай затлагъа оноу этерикледен аны эсгерген чыкъмады. Бу мен джазгъан анга берилирге тыйыншлы махтауну, еыйны, алгъышны
мингден бирине да джетмейди. Алай болса да аны билген, атын
эшитген уллайгъан къауумланы сорууларына джууаб болур,
ала энтда бир кере джюрек разылыкъларын билдирирле кёблеге игилик этген устагъа, эндиги тёлю да къаллай онглу адамларыбыз болгъанын бу юлгюде кёрюр, деб умут этеме. Ол оюмну
тута, Батчаланы Людмила бла этген ушагъымы окъуучулагъа
теджейме.
- Люда, медицинагьа биринчи атламларынгдан башлайыкъ. Къайда окъугъанса? Къалай ишлеб тебрегенсе? Тиши156
рыулагъа мындан эсе иги, тынч къуллукъла, усталыкъла да
бардыла. Сен хирурглукъну нек сайлагъан эдинг?
- Мен баяутчуладанма. Бизни уллу юйдеги башхала бла
бирге Ташкент областда джашай эди. Орта школну Баяут совхозда бошадым. Хауасы къыйын джер эди. Кёчгюнчюледен,
анда алгъындан джашагъанладан да ауругъан, инджилген кёб
адам бола эди. Гитчеликден да аланы кёрюб, мен да ол усталыкъны алсам, кимге болса да джарарма, деб аны бла сайлагъ­
ан эдим медицинаны. Ол джыллада врачла да аз эдиле. Аны
юсюнден да уллула айтханлай туруучан эдиле. Самарканд шахарда медицина итнститутха кирдим да, 1952 джыл аны бошаб
You have read 1 text from Karachay-Balkar literature.
Next - Халкъны Къанатлары - 11
  • Parts
  • Халкъны Къанатлары - 01
    Total number of words is 3826
    Total number of unique words is 1886
    30.4 of words are in the 2000 most common words
    44.5 of words are in the 5000 most common words
    52.8 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 02
    Total number of words is 3746
    Total number of unique words is 1922
    29.3 of words are in the 2000 most common words
    43.8 of words are in the 5000 most common words
    51.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 03
    Total number of words is 3922
    Total number of unique words is 1864
    31.1 of words are in the 2000 most common words
    46.6 of words are in the 5000 most common words
    53.7 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 04
    Total number of words is 3839
    Total number of unique words is 1910
    30.4 of words are in the 2000 most common words
    44.7 of words are in the 5000 most common words
    52.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 05
    Total number of words is 3989
    Total number of unique words is 1921
    32.0 of words are in the 2000 most common words
    47.3 of words are in the 5000 most common words
    54.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 06
    Total number of words is 3809
    Total number of unique words is 1993
    29.1 of words are in the 2000 most common words
    43.6 of words are in the 5000 most common words
    51.7 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 07
    Total number of words is 3775
    Total number of unique words is 1978
    28.9 of words are in the 2000 most common words
    41.6 of words are in the 5000 most common words
    48.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 08
    Total number of words is 4005
    Total number of unique words is 1948
    31.1 of words are in the 2000 most common words
    46.8 of words are in the 5000 most common words
    54.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 09
    Total number of words is 3864
    Total number of unique words is 1906
    31.6 of words are in the 2000 most common words
    45.3 of words are in the 5000 most common words
    51.8 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 10
    Total number of words is 3888
    Total number of unique words is 2046
    30.2 of words are in the 2000 most common words
    45.7 of words are in the 5000 most common words
    53.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 11
    Total number of words is 3706
    Total number of unique words is 1883
    30.0 of words are in the 2000 most common words
    43.1 of words are in the 5000 most common words
    50.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 12
    Total number of words is 3888
    Total number of unique words is 1969
    32.8 of words are in the 2000 most common words
    47.0 of words are in the 5000 most common words
    55.9 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 13
    Total number of words is 3735
    Total number of unique words is 2052
    27.7 of words are in the 2000 most common words
    40.0 of words are in the 5000 most common words
    46.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 14
    Total number of words is 3874
    Total number of unique words is 1897
    30.0 of words are in the 2000 most common words
    45.2 of words are in the 5000 most common words
    53.9 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 15
    Total number of words is 3806
    Total number of unique words is 1975
    29.9 of words are in the 2000 most common words
    44.3 of words are in the 5000 most common words
    52.0 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 16
    Total number of words is 3849
    Total number of unique words is 1922
    32.9 of words are in the 2000 most common words
    48.4 of words are in the 5000 most common words
    57.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 17
    Total number of words is 3782
    Total number of unique words is 1894
    30.1 of words are in the 2000 most common words
    45.6 of words are in the 5000 most common words
    54.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 18
    Total number of words is 3785
    Total number of unique words is 1955
    31.1 of words are in the 2000 most common words
    46.0 of words are in the 5000 most common words
    54.0 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 19
    Total number of words is 1570
    Total number of unique words is 938
    37.7 of words are in the 2000 most common words
    53.0 of words are in the 5000 most common words
    61.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.