Latin

Халкъны Къанатлары - 09

Total number of words is 3864
Total number of unique words is 1906
31.6 of words are in the 2000 most common words
45.3 of words are in the 5000 most common words
51.8 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
техникумгъа окъургъа джарашады. Андан аскер къуллукъ этерге аладыла. Ызына къайтхандан сора, джюреги сюйген усталыкъны сайламагъанын ангылаб, медучилищеге киреди. Аны
да къояды да, устазлыкъ институтха джарашады. Не келсин,
кёлю алмайды. Джюреги культурагъа, искусствогъа тартыб
турады. Гитче Къарачай районда Джарыкълыкъ юйде, Нарсанада къурулушчуланы клубларында ишлейди. Драмкружоклада, халкъ театрлада салыннган спектаклледе ойнайды. Черкесскеде театр студия ачылгъанын эшитгенинде, келиб, анда окъ­
ургъа джарашады. 1963 джыл аны да бошаб, область драмтеатрда актёр болуб ишлеб тебрейди. Бир джылдан Нальчикге
кетеди. Анда малкъар театрда ишлейди. 1965-1970 джыллада
Ленинградда театр, музыка, кинематография институтда режиссёрлукъгъа окъуйду. Окъуу бла практика байламлы болмаса, терен билим алгъан къыйынды. Муну уа театрда ишлегени ол усталыкьны тамалын бегитген эди. Айтыргъа, мындан
алгъа билим алыб къайтхан актёрла Аджиланы Амбий, Алийланы Чотай, Тохчукъланы Борис, Хапчаланы Роза, Ёртенланы Борис, дагъыда башхала бла бирге Эбзеланы Шахарбийни
“Огъурлу” деген пьесасында баш ролну ойнагъан эди.
“Шахарбий Огъурлуну халисин, адамлыкъ шартларын, былай къарагъаннга тынч, хазна джукъ ангыламагъанча болгъанлыкъгъа, акъылы, таукеллиги бла кёбледен онглу болгъанын
танытады. Аны бла бирге чамны, накъырданы сюйгени, джашауда орун алыргъа излегени, тенгликге берилгени да ачыкъ
кёрюнеди. Бу шартла Шахарбийни кесини юсюнде болмасала,
Огъурлуну пьесадан сахнагъа кёчгенча, алай кёрлюк да тюл эди
джамагъат”. Бу тизгинле Къараланы Асиятны статьясындан
алыннгандыла. Малкъар театрда да ол кёзюуледе салыннган
126
спектаклледе эм джууаблы баш ролланы ойнаб турады.
Баш билим алыб къайтхандан сора, Гитче Къарачай районда Джарыкълыкъ юйню директору, аны ызы бла суратлау
коллективни башчысы болуб ишлейди. Ол заман театрда миллет труппаланы, областны башчыларындан джакълыкъ табмай,
чачыла тургъан кёзюулери эди. Хар биринде экишер-ючюшер
актёр къалгъан эди. Келиб, алагъа къошулуб къаллыкъ болур
эди, элде башха джарлылыкълары озмасала. Магомет бла Зухраны Шахарбийден сора сабийлери болмагъанды. Джылы келген анасын, энди уа юйдегили да болгъан эди да, барын да къоюб, Черкесскеде тамал салырча фатары-заты да джарашмагъанлай, башын кечиндириб айланаллыкъ тюл эди. Ючкекеннге
джыйылгъаныны баш чуруму да ол эди.
Шахарбийни «Ходжа бла Азраил» деген пьесасына кёре салыннган
спектаклден сурат. Шахарбий бла Темрезланы Руслан. 1981 джыл.
Алай болса да джаны театрда эди. Юйюнде адамлары,
Шахарбийни тенглери барыбыз да аны ангылай эдик. Эртде,
кеч болса да театргъа къайтырыкъ эди да, 1973 джылны джазында келди. Къарачай труппагъа режиссёр этдиле. Унутмагъан эсем, бу джол биринчи спектаклни Эбзеланы Шахарбий бла
мени пьесаларыбыздан къурагъан эди: “Хамамны директору”
бла “Джууулгъан шляпа”. Ол джыллада спектаклге бизде да,
Къабарты-Малкъарда да сюйюб къарагъанлары эсимдеди.
127
Пленкагъа джазыб къойгъан эдиле да, энтда эки республиканы радиосу бла да бериледиле, кёблени юйлеринде кассеталада бардыла “Хамамны директору” да, “Джууулгьан шляпа” да.
Бу ЭКИ чыгъарманы джыйырма беш джылны “джашагъаны”
огъуна кёргюзеди Шахарбийни режиссёрлукъ фахмусун. Быладан сора да башха тилледен кёчюрюлген пьесаладан, кеси
джазыб да бир пьесаны салды юч джылны ичинде. Къараучула
аланы бек джаратдыла. 1971 джыл Тбилисиде окъуб келген
актёрла, алгъындан ишлегенледен юч-тёрт адам ойнай эдиле
ол спектаклледе.
Кимден, къалай, нек чыкъгъанын толу бегиталлыкъ тюлме, бир сылтаула, бир чурумла чыгъыб, Шахарбий энтда элге
кетди. Алгъаракълада да Ючкекендеги “Микрокомпонент”
заводда ишлеген эди да, ары барыб джарашды. Алай а чыдамады. Дагъыда къайтды ызына. Театрны директоруну замес­
тители болуб ишлей туруб, 1979 джыл биягъы къарачай труппагъа режиссёр болду. Барыбызны да эсибизде къалырча спектаклле да салды. Аланы бири ол кеси джазгъан “Ходжа бла
Азраил” деген пьесагьа кёре джарашдырылгъан эди.
1986 джылны джазында командировкадан къайтханымда,
театрдан сёлешдиле, сени бир бек излей эдиле, дедиле юйде. Ол
кюнледе да бир пьесамы юсюнде ачыу этген эдиле да (тюзю,
артда аны кесим да джаратмай, джыртыб къойгъан эдим), онгсунмай, телефоннга узалдым. Область театрны баш режиссёру
Тохчукъланы Борис кабинетинде кёре эдим.
- Сен бир бек керексе, бери дженгил джет! - деди да, телефонну чолпусун салды да къойду.
Экибиз бир-бирибизге талай сёз айтхан кесек заманда, кабинетде кимлени эсе да сёлешген ауазлары къулагъыма чалышхан эдиле. Джыйылыулары-затлары болур деб кёлюме келди,
алай а мен нек керек болгъанымы ангылаялмадым.
- Алан, къайда тасса, сеннге “кърал саугъа” беребиз деб,
эртденбладан бери излейбиз, - деди кюлюб театрны башчыларыны бири, режиссёр Абдоков Маталио, коридорда тюбеб къалыб.
- Хо, сиз а берликсиз, - дедим. - Меннге нек тансыкъ болгъансыз?
...Москвадан театргъа комиссия келеди. Талай адам. Белгили драматургла, критикле, РСФСР-ни Культура министер128
ствосуну къуллукъчулары. Башха затлагьа да эс бёлселе да, баш
ишлери уа театрны джергили драматургла бла байламлылыгъына къарау, миллет труппаланы литература бёлюмлеринде
пьесаланы окъуб, аланы авторлары бла тюбешиу болады. Ол
ишлени эте келедиле да, мени “Тышындан адам” деген пьееама
тюртюледиле. Алгъаракъ джыллада берилиб, театрдагъыла
окъугьан, къалгьан эселе да, меннге да бир затла айтхан болур
эдиле, кесимде экземплярлары болгъаны себебли, ызына алмай
къойгъанма. Артда уа унутхан да этген эдим. Аны окъуйдула
да, джаратадыла. Келгенлени бирлери уа, “Муну алгъаракъда
салсагъыз, авторгъа кърал саугъа бериллик эди”, - дейди.
Келгенле мени бла да сёлешдиле, пьеса салыаныргъа тыйыншлы чыгъарма бола тургъанлай, театрны тамадалары сансыз этгенлерин да аланы кеслерине ачыкъ айтдыла. Къарачай
труппаны режиссёру Алий улу узаймай аны къолгъа алды.
- Заманынг бар эсе, фонтанны къатында бир кесек олтурайыкъ, - деди эки-юч айдан Шахарбий телефон бла.
Черкесскени арасындагъы паркчыкъгъа бардым. Ол, скамейкаланы бирине олтуруб, газет окъуй тура эди.
- Сени “Тыш адамынгы” комедия халда салсам къалай кёресе? - деди.
- Сейир затны айтдынг, - дедим. - Анда кюлкюге, самаркъаугъа, чамгъа орун джокъду. Сен айтханнга чыртда келишмейди.
- Джангыласа, - деди. - Сен къуру комедияла джазаса да,
муну башха тюрлю этерге излегенлигинге, комедияланы шартлары бардыла. Сора келишдире билирге да керекди. Ким къол­
гъа алгъанын да унутма, - деб кёз къысды.
- Да алай база эсенг, кёр.
Театрла спектакллени хазырлаб кюрешген сагъатда, пье­
саланы авторлары барыб, кёз джетдире, ол ишни юсюнде режиссёргъа, актёрлагъа оюмларын айта, бир-бир джерлерин
тюрлендире турургъа ёчдюле. Алайды да, анда-мында дегенча, мен да олтуруучан эдим репетициялада башха пьесаларымы салгъан сагъатларында. Бу джол алай баргъаным да болмады. Барлыкъ эсем да, не джашырыу, ол этгенлени несин болса да джаратмасам, джукъ айтмай къояллыкъ тюл эдим. “Сен
чтеринги этгенсе, энди мен этеме” - деб чорт кессе, мен да тынгылаб къоймам деб, экибизни да аяб, джокъламай аны ючюн
турдум. Бир кере къалайда эсе да тюбеб къалдыкъ да, кёб тур­
^ Закаа 1022
129
май, спектаклни сахнагъа чыгъарлыкъларын билдирди, репетициялада болмагъаныма кёлкъалдылыгъын да джашырмады,
Экинчи, ючюнчю кюнюнде эсе да бардым. Иш “къызкъачханнга” джетсе, ахыр репетицияла ол спектаклни кёргюзюрюк
сахналарында болуучандыла асламысына. Анда эдиле да, кирдим. Актёрланы бири кечигибми келген эди, къайдам, дагъыда не болгъан эди, Шахарбийни халы тюрлениб эди.
- Энди сен а не айланаса мында? - деди ол мен саламлашыргъа ауузуму ачханлай.
- Да къайдам, акъыл-оноу керек эсе деб келген эдим, - дедим.
- Акъыллыла мында да кёбдюле, - деб, актёрланы бирине
бурулду да, сахнада къалай къымылдаргъа кереклисин айтыб
башлады.
Спектаклни 1987 джыл 17-чи январда биринчи кере джамагъатха кёргюздюле. Айтханыча, комедия халда салгъан эди,
къарагъанла бек джаратдыла. Не келсин, Черкесск бла талай
уллу элден башха джерлеге элтирге мадар болмады. Декорациясы ауур да, къыйын да джарашдырылгъан эди. Эл клубланы кёбюсюню сахналары анга тарлыкъ эте эдиле. Ол кёзюуде
къайры да элтирча гитчерек декорация джарашдырыргъа керекли затланы табыб къоялмадыла. Артда аны къайгъылы
киши болмады. Кёбле айтыудан Шахарбийни уллу Фахмусуна
шагъатлыкъ этген бу спектаклге ол чурум бла эллени асламысыны джамагъаты къараялмай къалды.
“Ходжа бла Азраилден” сора да Шахарбий “Ётюрюкге
ушагъан керти”, “Хоншула”, “Байрым кече”, дагъыда башха
пьесаланы авторуду. Аланы хазна къалмай барын да кеси сах­
нада салгъанды. Пьесала бла чам, самаркъау хапарладан къуралгъан китаблары да басмаланнгандыла. Тыш къралланы,
алгъыннгы СССР-ни белгили драматургларыны, бизден да
Эбзеланы Шахарбийни, Байрамукъланы Халиматны, Батчаланы Муссаны, Канаев Иссаны чыгъармаларыны бир къауумун
сахнагъа джарашдыргъан да ол болгъанды. Шахарбийни ахыр
иши “Текеле бла къойла” деген, кеси джазгъан пъесагъа кёре
салгъан спектакли болду.
Творчество къуллукъчула асыры назик джюрекли адамладыла. Башха бирсу эс бёлмезлик сёз алагъа татыб къалады. Ол
бир азаб. Экинчиси, мени фахмум сенден азыракъды, деген адет
130
джокъду, хар КИМ “джууургъанны” кесине тартады. Бу затлаль1 тамалында ара тик болуб къалыргъа ёч болгъаныны юсюнден алгъын да айта тургъанма, энтда джазмай къоялмайма. Ала
да аздыла дегенча, творчество джаны бла ишлегенлеге кърал
оноучула бир заманда да тыйыншлы эс бёлмегендиле. Ол адамланы ичинде юй-турмуш джашауу джарашхан, фатар бла баджарылгъан сан бири барды. Къыйынларына берилгенни юсюнден а, ол айлыкъды, деб айтхан да айыбды. Ма ол къыйын джашау болумлары нерваларына къатылгъанлай турады, кёблени
дженгил да, татыусуз да этеди, фахмуларын толу кёргюзюрге
онг да бермейди. Бары да джыйыла келсе уа, адамны кесини,
коллективни хауасы да тюрленеди. Театрда да болуучанды
алай.
1989 джылны экинчи джарымында аллай хапар чыкъды.
Бир урунуу коллективде адамла эки къауумгъа юлешиниб, ара
тик болса неда башчыла бла ишчиле бир-бирлери бла джараш.май тебреселе, аны зараны кёбюсюне кеслерине джетеди. Твор­
чество иш бла кюрешгенледе алай бола тебресе уа, саулай халкъны тин байлыгъына къатылады. Ол себебден театрда джыйылыула болгъанларын, алагъа культура джаны бла башчыла
да келгенлерин, хар ким кёлюндегин айтыб, терсни-тюзню да
ачыкълаб, мындан ары къалай ишлериклерине да оноу этиб,
бир-бирин да ангылаб чачылгъанларын эшитгеникде, къууандыкъ. Алай а талай кюнден тюбеб къалгъаныкъда, Шахарбий:
- Мен алай этейик, былай этейик, игиси болсун деб кюрешеме, была да кеслерича бир затланы айтадыла да, сёз чыгъарадыла да тебрейдиле, - деди.
- Ала да игиси, табы болсун, деб айта болурла.
- Бир-бир затланы иги ангыламай айтадыла...
- Шахарбий, бир адам тюз болуб, сау коллектив терс болургъа мадары джокъду, - дедим.
- Ий, сен нелени джаншайса, мен коллективге айтмайма да,
- деди. —Талай адамны юсюнден барады сёз. Келге эдинг джыйылыуубузгъа-затха, кёрюр эдинг, эшитир эдинг. Тышындан бир
зат эшитесиз да, былай этесиз да тебрейсиз.
- Меннге бар да деген эдиле, кесим да барыргъа деб тура
эдим, алай а ол ишлеге къошулсам, оюмуму да айтыргъа керек
эдим, газетге да джазаргъа керек эдим, - дедим мен. - Алай бла
сёз асыры кеннге джайылыб кетерге боллукъ эди.
131
- Сен бу сёзню нек къозгъадынг? - деди, джерге къараб. Алайсыз да “башымда ат тебиб”, не этерге билмей айланама, деб джашил айрымкан таба кетди.
Арадан бир ай озгъан болур эди, актёрларыбыздан экиси
не эсе да бир джумуш бла редакциягъа келдиле. Къайсылагъа
эсе да тюбеб, аны да тындырыб, мени кабинетиме къайтдыла.
Иги кесек олтурдула, мен джукъ соргъаным болмаса да, кеслери театрны къарачай труппасында бюгюннгю болумдан хапар
айтдыла. Аланы ашырыб къайтдым да, Шахарбийге телефон
бла сёлешдим. Амалсыз бир тюберге керекди, дедим да, ингир
М. Лермонтовну «Эки къарнаш» деген пьесасына кёре спектаклни премьераеындан сора. Къарачай актёрланы арасында спектаклни режиссер)
Алийланы Шахарбий. 1984 джыл.
ала биягъы паркчыкъгъа джыйылыргъа келишдик.
Кёб ушакъ этдик, кёб даулашдыкъ. Эки-юч кере иги огъуна къызыб, дагъыда джарашдыкъ.
- Мен ангылагъандан, джангыз бир мадар барды, - дедим
ахырында. Театрны тамадаларын-затны къошмай, кесигиз
джыйылыгъыз да, мени бла ишлерге излемёй эсегиз, мен ишден кетейим, де да ачыкъ айт. Сенсиз боллукъ тюлбюз деселе,
артда ары-бери дегенни ауузун джабаргъа тынч боллукъдуАлай айтмасала, сеннге иш кёбдю, башха бир джерге джараш
да, болумгъа къара...
132
г
- Анга да огъайым джокъду, - деди ол.
IVleHH фатауам бла этди деген къыйынды, эшта, кесини эсине да ол зат келиб тура болур эди. 1990 джылны ал сюреминде,
театрда ишин къоюб, облисполкомну культура бёлюмюне искусствону юсюнден баш уста болуб джарашды. Алай а энтда
да театрсыз болалмады. Джети-сегиз айдан ызына къайхды.
Биягъынлай баш режиссёр къуллугъуна джарашды. Не келсин,
кёбте бармады. 1991 джыл январь айда джюреги тохтаб къалды. Ючкекен элни джамагьат къабырларына элтиб асырадыкъ,
джандетли болсун!
Кёб уллу муратлары бар эди Шахарбийни. Къарачай труп­
па кеси энчи театр болурун излегени да аланы бири эди. Ол
джашаудан кеттенден сора бир джылдан миллет театрла къуралдыла. Шахарбий бла юй бийчеси Паризат тёрт сабийни ёсдюре эдиле. Ала бир аякълансала, юйдегили болсала, деб туруучан эди. Ол мураты да тола барады. Уллу къызы юйдегили
болгъанды, уллу джашы да джетгенди, ишлейди. Эки гитчеси
окъуйдула. Джазгъан затларындан энтда бир китаб къураб
басмаларгъа излей эди. Анта да чыгъар бир таблыкъ.
Алийланы Шахарбий бизни культурабызгъа джашаууну
отуз джылгъа джуугъун бериб кетди. Аны актёрлукъ, режиссёрлукъ чемерлити халкъыбызны тин байлыгъын ёсдюрюуде
матъана болтъанлай келгенди аллай бир заманны ичинде.
Мындан арысында да джазгъан затлары ол дараджаны тута,
миллетге къуллукъ этгенлей барлыкъдыла.
Къарачайда биринчи болуб, профессионал режиссёр усталыкъ алтъан Тохчукъланы Борисди, экинчи Алийланы Шахарбийди. Быладан сора, мен билиб, тёртеулен бардыла. Ол тынч
иш болса, халкъыбызны санына кёре, режиссёрларыбыз экиюч къатха аслам боллукъ эдиле. Алайды да, Шахарбий культурабызны бу ауушуна биринчи сокъмакъ салгъанланы тизгининде ёмюрлюкте къаллыкъды.
1998 джыл.
Джарыкъ джулдуз
дженгил джукъланады
- Салам алейкум, - деди.
Сора, мен джууаб бергинчи
да чыдамай: - Бусагъатда
эшикден киргенбиз да, ха, парсызма, не болдугъуз? Iдеб сорду.
2002-чи джыл июль айны
Iаягъы сюремде, кече сагъат
онлагъа джууукълаша, теле­
фон бла бу сёлешген Байчораланы Къурман эди. Бизни
юйдегиде тамада джаш Ма­
гомет Ставрополда Шимал
Кавказ технология институтда психологиядан диссертациясын джакъларгъа ке! рек эди. Аны илму ишине
бан1чылыкъ этгенле Къурман бла Санкт-Петербургдан психо­
логия илмуланы доктору, профессор Якунин Валерий Алексан­
дрович эдиле. “Къурман андады сора, диссертация джакъланнган кюн мен мындан ары созула айланмайым” - деген эди В.
А. Якунин телефон бла сёлешиб. Алай бла Санкт-Петербург­
дан алим керек болса, экисини орнун да Байчора улу тындырлыгъын эсгертген эди. Ол кёзюулеге Къурманнга да Москвагьа
джетиб къайтыргъа керек болду. Черкесскеде технология институтда, Москвада социал университетни бизде филиалында
да кафедраланы тамадасы эди. Ол ишлерини юслери бла ара
шахарда бир джангы затла чыкъгъанларын, этилгенлерин билдирген эдиле мынга. Хар нени джигине дери ангыларгъа тырмашхан адам, алагъа кёз джетдирмей болмады. Сора, къайсы
эсе да бир медицина аралыкъда кесини саулугъуна къаратыр134
rb 'd мураты бар эди. Ол ишлени да тындырыб, диссертация
джакъланыр кюнюне къайтыргъа керек эди. Келелмеди. Илму
советге да билдирген эди ауруб Москвада больницагъа тюшюб
къалгъанын, мени да бар эди андан хапарым. Мында бизни
ишибиз тыннгандан сора, бери къайта айланнганларын эшитиб, ары билдирмей аны бла къойгъан эдик. Ол а тынгысыз
болуб келиб, юйню босагъасындан атлагъанлай къонгурау
къакъгъан эди.
Саулугъу къолай болмагъанын биле эдим да, мен да бек
къайгьылы болуб тургъан эдим. Бизде хар не да ол умут этгенча тыннганын къысхасы бла айтыб, кесини халындан хапар
сордум. Больницада джатар акъылы болмагъанлай, медицина
аралыкъда иги тинтиб да къарамай, муну чархына чыртда келишмеген уколла этиб сиреледиле. Юй бийчеси Софья биргесине кетген эди, анда да къатында болады. Бизде республикан
больницада алгъын аллай дарманла бла халын аманнга ийиб,
артда кючден аякъ юсюне еалгъанларын ол айтыб кюрешеди.
Аны сёзюне магьана бермейдиле. Артда ангылайдыла терс этгенлерин. Алай бла бир айгъа джууукъну джатаргъа тюшеди.
- Бир кесек маджал болгъанымда, башыбызны алыб къачдыкъ, - деди. - Тышындан келген адамлагъа къайгъыргъанча
кёрюнмей эдиле, - деб алайыны врачларындан, алимлеринден
кёлю къалыб сёлешди.
Бусагъатда халы къалай болгъанын сордум да, маджалча
айтды. Джолоучулукъда арыгьаны да кетгенден сора, бу кюнледе тюбеширге оноулашдыкъ.
Ол менден сегиз-тогъуз джылны гитче болса да, бек кёбден
бери тенглик тута эдик. Тенглик десем да, мен анга гитче къарнашымача къарай эдим, ол да уллу къарнашына еый бергенча
багъалата эди. Бир ыйыкъны-затны тюбемей къалсакъ: “Сен
кесингден уллуну нек джокъламайса?” - деучен эдим телефон
бла. “Кесимден уллуну не ишде, не юйде табмайма, - деб кюлюучен эди, - ышанмай эеенг, ишде нёгерлеринге, юйде адамларынга сор”.
Башхаладан айырыб тюберге, кёрюрге излеб тургъан ада■^ы болады кимни да. Мен да Къурманнга алай эдим. Ол да
меннге алай болгьанына ишегим джокъ эди. Къурман МоскваДа болуб, ары кетерини аллы бла бир анда, бир мында амалсыз
ишле чыгьыб, бу джол тюбешиуюбюз асыры созулуб кетген эди.
135
Эки кюнден телефон бла сёлешдим.
- Сен къалай эсенг да билмейме, мен тансыкъ болгъанма,
сизге тебрегенме, - дедим саламлашыб бошагъандан сора.
- Тансыкъ да болгъанма, сени бла кёб затны юсюнден сёлеширим да барды, - деди мыдах ауаз бла. - Не эсе да тюненеден
бери халым табсызыракъды, джатыб турама. Алгъынча олтурургъа, ушакъ этерге къарыуум джетмезми, деб къоркъама.
- Сора бюгюн къояйыкъ, - деб саулукъ-эсенлик теджедим,
Бир мадары болса, алай айтырыкъ тюл эди. Халы керти да
табсызгъа кетиб тургъанын ангылаб, джюрегим чанчды. Дарман-дары не керекди, мен болушурча джукъ бармыды, деб да
соралмадым. Сорлукъ эсем да аны къарнашлары, туудукъла,
юй бийчеси кишиге джетдирмей эдиле ол затланы. Бирери бирер онглу адам, керек заманда ёрге туруб къала эдиле. Кёбюсюню да баш билимлери бар, бек джууаблы ишлени да баджарыб айланнган адамла. Алай а бу уллу юйдегиде, илмуну джигине дери джетеме, деб кюрешген джангыз Къурман эди. Аны
ючюн да бёле болур эдиле анга артыкъ эс, барысы да айырыб
бек сюе эдиле муну. Ол адамланы кёбле таныйдыла, биледиле,
къалгъанла да атларын эшите тургъандыла. Алай болса да мен
да бу юйдегини юсюнден къысхача айтыргъа излейме.
Къарачайда белгили адамланы бири тебердичи Байчораланы Умарны сегиз джашы бла беш къызы болады. Къурман,
онбиринчи баласы, 1951-чи джыл сентябрь айда Къазахстанны Джамбул областыны Мерке элинде тууады. Бир къызчыкълары Супият кёчгюнчюлюкню джылларында шейит болады,
къалгъанла сау-эсен джуртубузгъа къайтадыла. Алайын табсыныб, Ильичевский элде тамал саладыла. Бу юйдегиде ёсгенледен анда окъуб баш билим алгъанла да боладыла, кёбюсю уа
бери келгенден сора бошайдыла институтланы. Юйдегини тамадасы Магомет хаджи энтда Ильичевскийде джашайды. Паэ­
лий республикада фермер мюлклеге тамада болуб ишлейди.
Юсуф кёб джылланы узагъына Уллу Ставрополь каналны управлениесини башчысы болуб тургъанды. Бусагъатда пенсиядады. Борис “Эркин-Свекла” фирмада директорду. Юнюс юс­
тиция министерствону сюдю приставы эди, ажымлы ёлгенди,
джандетли болсун! Идрис “Автосалонну” директоруду. Бир
къарнашлары Рамазан бла эгечлери Кулистан ауушхан эдиле.
Къалгъанла сау-эсендиле, уллу юйдегиде ёсдюргендиле, бала136
lapbina, туудукъларына къууана, насыблы джашайдыла.
Къурман орта школну бошагъандан сора Черкесскеде по­
литехника институтка киреди. Бир джылны окъуйду. Экинчи
джылында аны къоюб, Карачаевскеде пединститутну худграф
факультетине джарашады. Анда баш билим алыб, биягъы по­
литехника институтка къайтады. Урунуу джолун анда ассис­
тент болуб башлайды. Устазлыкъ ишге берилгени, фахмусу, кар
нени да билирге, ангыларгъа тырмашханы, студентлеге бек
къайгъыргъаны алайда ишлеген сынамлы адамланы сейирсиндирген да этеди, кёллерине да джетеди. Бара-баргъан заманда
илмуда джетишимли боллугъун ол джыллада огъуна кёбле айтадыла. Узаймай бу джашны юсюнде джангылмагъанларын да
ангылайдыла. Къурман, Ленинградда диссертациясын джакълаб, педагогика илмуланы кандидаты болуб къайтады. 1997чи джыл энтда анда университетде “Образовательные стандар­
ты как основа разработки новых технологий обучения” деген
темагъа докторлукъ диссертациясын да джакълайды. Алай бла
къарачайлыладан биринчи болуб, педагогика илмуланы док­
тору деген атха тыйыншлы болады. Узаймай профессор деген
ат да бериледи. Юч академиягъа да членнге аладыла.
Диссертациясын джакълаб къайтхан кюнлеринде аны юйюне, ишлеген джерлерине да адамла чепкен сокъгъанча джюрюгенлери эсимдедиле. Аллай джетишимни къууанч халда да
белгилерге керек эди. Аны билдире телефон бла сёлешди Къур­
ман.
- Бир тюбейик. “Черкесск” къонакъ юйню аллына кел, нёгерлерим да бардыла, - деди.
Къурман да, интернат школну директору Байчораланы
Магомет да, телевидениеде ишлеген Тебуланы Шукур да ушакъ
эте тура эдиле. Къонакъ юйню биринчи этажында уллу заллагъа
къараб чыкъдыкъ. Рестораннга ремонт эте эдиле. Белгиленнгенича тындырыб къоялмасала да, адамла рахат олтурурча, тепсерикле, джырларыкъла да джунчумазча джарашдырыргъа
боллукъларын айтдыла. Столланы, шиндиклени къалай тизсек таб боллугъуну юсюнден да оноулашыб чачылдыкъ.
Ючюнчю кюнюнде болур эди дейме, ол кеси редакцияда
кабинетиме кириб келди. Чакъырыллыкъ адамла джазылгъан
къагъытларын столгъа салды да: “Унутханыбыз бармыды, бир
кёз джетдир”, - деди. Экибиз да иги билгенле джазылыб эдиле.
137
“Былагъа къошарым джокъду, - дедим. - Алимлени, устазланы тышындан танышларынгы арасында мен танымагъанла
кёбдюле. Артда кёллери къаллыкъды. Энтда кесинг иги сагъыш эт”. Башха къагъытланы да кёргюздю. Алада тепсилени
тыйыншлысыча джарашдырыр ючюн алынныкъ затла, къонакълагъа къалай тюберибиз, къалай ашырлыгъыбыз, джарыкълыкъ джаны бла этиллик ишле, къысхасы бла айтсам, бу
къууанчны иги дараджада ётдюрюуню хакъындан джазылыб
эди. Къарнашла джыйылыб, оноу этиб, хар нени эсебге алыб
бегитген эдиле. Мен да эки-юч затны къошдум.
Ашхамдан атлай телефон бла дагъыда сёлешди. Пазлийни
джашы Элдар командировкада болуб, ызына къайтханлай, келиб, олтуруб кетгенин билдирди. “Барыбыз да оноулашыб бе­
гитген затланы иги кесегин тюрлендирди да кетди, - деб кюлдю. - Ол айтханла тюз болуб чыкъдыла да, даулашырча да
болмады”. Къурман Элдарны сагъыннганлай тура эди, туудукъладан анга бек эс бёле эди. Эшта, оюмлары, джашаугъа, дуниягъа къараулары тамам келишиб, аны бла алай эте болур эди.
Бу джол да махтаб сёлешди.
Мен аллай затла бла байламлы джыйылыулада, къууанчлада бола тургъанма, алай а Къарачай-Черкесиядан, андан
тышында да ол къадар онглу адам келиб кишини билмейме.
Бир-бирде бетсиниб, къайдам, сёлеширге керек болуб, амалсыздан сыйдам айтханла боладыла быллай тюбешиуледе. Аллындан аягъына дери хар кимге бек эс бёлюб тынгыладым, аллай
джукъну сезмедим. Бары да Къурманны джаш тёлюге билим,
усталыкъ бериуде, илмуда джетишимлерини юсюнден деменгили юлгюле бла бегите, хакъ джюрекден сёлеше эдиле. Кёзюу
меннге джетгенинде, мен да сёзюмде ол затны айырыб чертдим. Къурман кесине уллу сый тартхан, махтау излеген адам
тюл эди. Алай а къыйынына багъа берилсе, ангылагъанла болсала, КИМ да къууанады. Къурман да бек джарыб эди ол кюн.
Къуру ол тюл, барыбыз да. Сёлешгенлени къайсы эсе да бири:
“Бюгюн биз бу джашны юсю бла джыйылгъанлыкъгъа, илмуну ёсюмюню къууанчын этебиз”, - дегени эсимдеди. Аллай магьана бере чачылгъан эдик ол кюн.
Кеси мийикге ёрлесе, башхалагъа да юлгю болгъаны бла
къалмай, аланы да ызындан келирге кёллендирген, болушхан
асыл адамны шартыды. Ай медет, биз джашауда, “мен мийик\21
Къурман бла юй юийчеси Софья сабийлеи бла. 1993 джыл.
деме, сиз тёбенирекде сабыр болугьуз”, дегенлеге кёб тюбейбнз. Къурман а кесини тенглигине чыгъарыр джанындан кюрешгенден озуб, кесинден да ёргерек кёлтюрюрге дыгалас эте
эди джашланы, къызланы. Не аз да илмугъа тырмашханны кёрсе, аспирантурагъа киририн, диссертациясын башларын излей
эди. Аланы илму ишлерине болуша, республиканы тышында
да ол адамлагъа къайгъырлыкъ, джан аурутурукъ алимлени
габа эди. Таныгъаны, билгени болмаса да, илму бла байламлы
джукъ джазгъан келсе, не уллу джумушун да къоюб, аны окъуб
гебреучен эди. Къолгъа илинирча зат болса, сабийча къууана
эди, джаратмаса уа, къалай джарашдырыргъа боллугъун ай|ыб айырта эди. Аны оноуу, болушханы бла иги кесек адам
илмуланы кандидатлары болгьандыла, бир-бирлери энди докгорлукъ диссертацияларын джакълай айланадыла.
Кесини ишлери да ауур эдиле, джууаблы эдиле. Черкесскеде технология институтда кафедраны тамадасы эди. Москвада
социал университетни филиалы ачылгъанында, анда ишлерге
да чакъыргъан эдиле. Психология бла педагогиканы кафедрасын къураргъа тюшген эди анга. Ол кафедрагъа да башчылыкъ
эте эди. Илму ишлени джазгъанын да къурутмагъанды бир заманда да. Артда санагъаныкъда, ала джетмишден артыкъ болдула. Эки монографиясы да аланы тышында. Докторлукъ дис139
сертациясын джакълагъандан сора, Карачаевскеге да джюрюучю болду. Университетде кърал экзаменлени, илму советни не
члени, не тамадасы болуб турду. Кесибизде, Москвада, Ленинградда, дагъыда башха джерледе тюрлю-тюрлю конференциялагъа да чакъырыла эди. Дагъыда къайсын айтайым, джюз
тюрлю ишни тута эди. Энди сагъыш этеме да, бизни ангыбызгъа сыйынмагъан бир зат, дунияда кёб джашамазлыгъы себебли, аны да тындыр, мынга да джетиш, ары да табыл, деб сюрюб айланнганнга ушатама. Кесин аямай, ол халда кюрешгени саулугъуна къатыла тебреген эди. Бир кесек къарасынла,
деб больницагъа салсала да, анда да аспирантланы диссертацияларын, рефератларын окъуб, тюзетиб кюреше эди. “Бир
тохта, бир тынгы таб, кесинги саулугъунг къайгъылы да бир
бол”, - деб адамлары, башха кёре баргъанла да аны айтыр ючюн
къалмай эдик. Бир джолда мен къатыракъ айтханымда: “Ма
муну тюнене келтиргенди биреу, - деб болгъаны сызылыб тургьан диссертацияны кёргюзе, бир терслиги болгъанча, уяларакъ
къарады бетиме. - Энтда бир къат компьютерден чыгъарыргъа керекди. Ары беририне тюгел ай да къалмагъанды. Заманында келтирмей, кечикдириб келтиргенди, къалай этейим?”
Къурман бла Софьяны юч джашчыкълары бар эди. Ана бла
ата эм гитчелери Исмаилгъа бек къайгъыра эдиле. Сабийни
джюрегинде къыяуу болгъанын бегитген эдиле врачла. Бир
джолда тюбегеникде: “Бусагъатлада операция этилмесе, артда
табсыз боллукъду, дегендиле”, - деди мыдах.
Мени бир хоншуму джашчыгъына алай айтыб, адамлары
унамай къойгъан эдиле джардырыргъа. Онджети джылгъа джетиб ауруйду, ёледи дерча да джугъу болмай, школну бошай
айлана эди. Футбол, волейбол оюнлада да тенглерине юлгю
болуб тура эди. Мен аны айтдым. Аллай юлгюлени менсиз да
эшитген кёре эдим. Бир къауумла алай деб, бир къауумла былай деб, экили болуб тургъанын билдирди. Пятигорскеде джюрек ауруулагьа къарагьан аралыкъгъа элтиб, кёгюзтюб да къайтдыла. Анда устала да чыртда ишекли болмагъыз, джюз процентге ышандырабыз, джарыб саппа-сау этиб къолугъузгъа
берликбиз, дейдиле. Дагъыда таукел болуб къалалмай, иги ке­
сек заманны ашырадыла. “Къоя туругъуз”, - дегеним къурумай эди мени да. Бир илеш, бир ариу, бир джууаш сабий эди.
Мени пьесамы театрда салгъанларында, аны да алыб келдиле
140
gj,p джол. Атасыны, мени къойнумда да кёзюу олтура, сахнадан кёзк>н алмай, оюн бошалгъынчы дери къараб турду. Андан сора мени кёргенлей, театргъа элт, деб туруучан эди. “Энди
къачан дАукъ кёргюзюрюкдюле, бу театралыбыз джашау бермейди”, - деб кюлюучен эдиле атасы бла анасы. Мен аллай сейирлик сабийге скальпель бла узалыргъа боллукъду, деб ол затдь1 не ангыма сыйындыралмай эдим, не кёзюме кёргюзелмей
эдим.
Алай болса да аралыкъда энтда къарасынла, айтханларын
энтда бир эшитейик, деб алыб кетдиле 1998 джыл ноябрь айны
ал кюнлеринде. Алты джыл болгъан эди кесине да. Эсли сабий,
хар затны ангылай тебреген эди. Анасы аны бла больницада
тура эди. Къурман алагьа да бара, мында ишлерин да эте эди.
Джармай боллукъ тюлдю, дегенлерин билдиреди ол талай кюнден. Къачан этериклерин алкъын айтмагъан эдиле. “Билдирмей къойма, бизден магьана болмаса да, алайда кёрюнюрбюз”,
- дедим. Аны бла айырылдыкъ. Талай кюнден бир барыб къайтайым, деб тебрегенлей, Идрис телефон бла сёлешиб, операциядан сора джашчыкъ эс джыялмай къалгъанын, юйге алыб келгенлерин айтды джылары тыгъыла.
Анга ачыгъаным бир джанындан, алайсыз да уллу саулугьу
болмагъан Къурманнга къоркъгъаным да экинчи джанындан
къайгъы салыб, бек абзыраб бардым алайгъа. Адамла джангы
джыйыла тебреген эдиле. Аланы арасында Къурманны аякъ
You have read 1 text from Karachay-Balkar literature.
Next - Халкъны Къанатлары - 10
  • Parts
  • Халкъны Къанатлары - 01
    Total number of words is 3826
    Total number of unique words is 1886
    30.4 of words are in the 2000 most common words
    44.5 of words are in the 5000 most common words
    52.8 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 02
    Total number of words is 3746
    Total number of unique words is 1922
    29.3 of words are in the 2000 most common words
    43.8 of words are in the 5000 most common words
    51.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 03
    Total number of words is 3922
    Total number of unique words is 1864
    31.1 of words are in the 2000 most common words
    46.6 of words are in the 5000 most common words
    53.7 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 04
    Total number of words is 3839
    Total number of unique words is 1910
    30.4 of words are in the 2000 most common words
    44.7 of words are in the 5000 most common words
    52.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 05
    Total number of words is 3989
    Total number of unique words is 1921
    32.0 of words are in the 2000 most common words
    47.3 of words are in the 5000 most common words
    54.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 06
    Total number of words is 3809
    Total number of unique words is 1993
    29.1 of words are in the 2000 most common words
    43.6 of words are in the 5000 most common words
    51.7 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 07
    Total number of words is 3775
    Total number of unique words is 1978
    28.9 of words are in the 2000 most common words
    41.6 of words are in the 5000 most common words
    48.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 08
    Total number of words is 4005
    Total number of unique words is 1948
    31.1 of words are in the 2000 most common words
    46.8 of words are in the 5000 most common words
    54.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 09
    Total number of words is 3864
    Total number of unique words is 1906
    31.6 of words are in the 2000 most common words
    45.3 of words are in the 5000 most common words
    51.8 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 10
    Total number of words is 3888
    Total number of unique words is 2046
    30.2 of words are in the 2000 most common words
    45.7 of words are in the 5000 most common words
    53.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 11
    Total number of words is 3706
    Total number of unique words is 1883
    30.0 of words are in the 2000 most common words
    43.1 of words are in the 5000 most common words
    50.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 12
    Total number of words is 3888
    Total number of unique words is 1969
    32.8 of words are in the 2000 most common words
    47.0 of words are in the 5000 most common words
    55.9 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 13
    Total number of words is 3735
    Total number of unique words is 2052
    27.7 of words are in the 2000 most common words
    40.0 of words are in the 5000 most common words
    46.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 14
    Total number of words is 3874
    Total number of unique words is 1897
    30.0 of words are in the 2000 most common words
    45.2 of words are in the 5000 most common words
    53.9 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 15
    Total number of words is 3806
    Total number of unique words is 1975
    29.9 of words are in the 2000 most common words
    44.3 of words are in the 5000 most common words
    52.0 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 16
    Total number of words is 3849
    Total number of unique words is 1922
    32.9 of words are in the 2000 most common words
    48.4 of words are in the 5000 most common words
    57.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 17
    Total number of words is 3782
    Total number of unique words is 1894
    30.1 of words are in the 2000 most common words
    45.6 of words are in the 5000 most common words
    54.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 18
    Total number of words is 3785
    Total number of unique words is 1955
    31.1 of words are in the 2000 most common words
    46.0 of words are in the 5000 most common words
    54.0 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 19
    Total number of words is 1570
    Total number of unique words is 938
    37.7 of words are in the 2000 most common words
    53.0 of words are in the 5000 most common words
    61.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.