Latin

Халкъны Къанатлары - 06

Total number of words is 3809
Total number of unique words is 1993
29.1 of words are in the 2000 most common words
43.6 of words are in the 5000 most common words
51.7 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
миллетге джайгъан радио болуб, ала бизни юсюбюз бла ёте
эдиле эфирге. Аны себебли, “ол этген джырдан, музыкадан сеники, меники игиди”, дегенча къым-тымла эшитиле тебрегенлерин бегиталлыкъма.
80-чы джылланы аягъында кимни къаллай мысхал тартханы ачыкъланды. Къарачай-Черкесияда, андан тышында да атлары айтылгъан эки-юч композитор чыкъдыла да, аланы да
бири Марат болду. Зарлыкъ кёлеккебизча айланады да, аны
сыйын тюшюрюр, абындырыр дыгаласлагъа кирдиле бир къауумла. Джырларына, кесин джюрютгенине сёз табар мадарлары джокъ эди да, музыка джанындан окъууу, билими джокъду
деб, ол чурумну баш сёгюмге салыб, кемситирге, халын бузаргъа кюрешиу башланды. Кишиге хыянаты, зараны болмагъан,
кеси да ёхтем адамгъа аллай къайгъыла ауур тийдиле. Бу мен
хапарын айта тургъан заманда джырладан сора да, кантата,
сюита дегенча уллуракъ, къыйын музыка чыгъармала джаза
эди, аланы тюрлю-тюрлю оркестрле согъуб да башлагъан эди­
ле. Анга зарланнган къауум ол джетишимлерин а чыртда кёлдюралмады. Артда “Айтуугъан - Къарчаны къызы” (сёзлери
Шаманланы Медиханы) деген балети Краснодар шахарда, Черкесскеде, тыш къраллада да кёргюзюлюб, къарагъанла бек
джаратыб, басмада да аны махтаб, статъяла чыгъыб, композиторгъа уллу сый берилгенинде, аланы “къоюнларына от тюшюб” къалды. Аллай магъаналы, деменгили зат джазгъан биз­
ни республикадан биринчи адам эди Марат. Барыбызны да
атыбызны айтдырды, кулътурабызгъа уллу юлюш къошду,
бизге да джол кёргюздю деб, къууаныр орнуна ол санагъатда
ишлегенле, “муну аллай болуму джокъду, кимле эселе да бо80
душхандыла”, “къайсылагъа эсе да улху бергенине сёз джокъд у ” , “кеси джазмагъан эсе да, билмейбиз”, деб ётюрюклени
джайыб кюрешдиле.
Маратны аллай ачхасы болмагъанын, не улху хазна къуйсанг да, быллай чыгъарманы биреу биреуге бермезлигин, иш,
хаб, алай эсе да, бу ол ишни этмезлигин миллет ангылай эди.
Не келсин, сёзню, къайгъыны излегенлени ауузларын джабар
мадар джокъ эди. Не этгенибиз да, кесине къыйналма, эс бёлме, зарлыкъ эндиге дери да бола келгенди, мындан ары да боллукъду, “джеталмагъан джер тырнар”, деб къарачайлыла бош
айтмагъандыла, деген оюмланы сингдирирге кюреше, ариуну
басыу эди. Аны кеси да ангылай эди, тёзалмай эди ансы. Ары
дери да джюрегинден эки-юч кере больницада джатыб чыкъгъан эди. Алгъын барыбыздан да сабыр, басымлы джаш, ол
затланы чурумлары бла бир кесек дженгил болгьаны да таныла эди. Унутмагьан эсем, балетин кёргюзген кюнлерини биринде болур эди дейме, соруу-затмы берилген эди, кеси сёз арадамы айтды, сахнадан; “Кесим джазгъанма”, - деб тауушун да
кёлтюрюб, джюрексиниб, хыны айтханы бюгюн да къулагъыма келеди. Мынга хамам татыгъанды, Аллах сакъласын, дей
чачылгъан эдик талай тенги. Ол къоркъууубузгъа да тюбедик.
1997 джыл январны биринде, хар ким джангы джылны къууанчын этген заманда ауушду, джандетли болсун. Ол бушуу хапарны эшитиб, алайгъа келмеген болмаз эди шахардан да,
узакъ, джууукъ элледен да. Республиканы тамадалары да джетген эдиле. Бек кёб адам джыйылыб. Юбилейный элни ол джанында, шахарны джамагъат къабырларында асырадыкъ.
Окъуучугъа сёзюм
Окъуучуну бу быллай бир затны джазыб, аны джашау джолундан хапар айтмады, чыгъармаларына багъа бермеди, деригин билеме. Биографиясы басмада чыгъа, радио бла бериле
тургъанды, юбилейлеринде, творчество ингирлеринде да кёбле эшитгендиле. Ол себебден терен кирирге излемейме, талай
^^ёз бла эсигизге салайым.
Марат 1935 джыл Микоян-Шахарда (Карачаевск) Хусей бла
Къарачыкъны (къыз тукъуму Байчораладан) юйдегилеринде
туугъанды. Айтханымча къазауатны, кёчгюнчюлюкню ууу бла,
81
кеси тенглилеча, сабийлик, джашлыкъ къууанчланы кёрмей
ёседи. Окъуб, фахмусуна, болумуна кёре уллу билим алыргъа
онг тюшмей да ол чурумла бла къалады. Эшта, аны ючюн огъуна артыкъ магъана бере болур эди сабийлерин окъутургъа.
Юйдегисини уллусу Фатима бла джангыз джашы Хусей, тех­
нология институтну бошаб, бирер джерде ишлейдиле. Гитче
къызы Зарема, медучилищеде билим алгъандан сора, уллуларыча технология институтда окъуйду. Бары да Черкесскеде
джашайдыла.
Чыгъармаларына тинтиу халда къараб, аланы юслеринден
аслам хапар айтыуну керексизге санадым. Барыгъыз да эшитгенсиз, эшитесиз, мындан ары да эшитириксиз. Джырларыны,
балетини, башха музыка чыгъармаларыны юслеринден сизни
оюмугъузну билеме. Мен айланнган, мен джюрюген джерледе,
ол зар джюрекле болмасала, алагъа хазна сёз табханнга тюбемегенме. Кесигиз бек сюйген, багъалатхан затланы юслерин­
ден мен да махтау сёзле айтыб тебресем, “чайнаб къабдыргъанча” боллукъду. Саулай да алыб айтсакъ, джюз бла джарымгъа джууукъ чыгъармасы барды. Мен башында сагъыннганланы тышында да, Къумушну огъары джанында къарнаш къабырлада согъулуб тургъан реквиемни да Марат джазгъанды.
Алайын джарашдыргъан сагъатда, белгили композиторланы арасында конкурс къураб, барындан да мунукъун сайлаб
алгъан эдиле.
Биз радио бла, тойлада, къууанч джыйылыулада, суратлау
коллективлени концертлеринде эшитген джырларын энчи алыб
къарасакъ а, ала къарачай, малкъар, Ставропольени орус поэтлерини назмуларына этилгендиле.
Хар адам кеси бир дунияды. Джер джюзюнде не джаны бла
да халиси, энчи шартлары бирча экеуленни табхан бек къыйынды. Биреуню юсюнден хапар билирге тебресек, неден да алгъа, ол къаллай адамды, деб сорабыз. “Ол аламатды”, “бу аманды”, - деб, чорт кесген, кеси терен адам болмайды. Адамны
халиси джюз тюрлю затдан къуралады. Аланы эм башлагъа
саналгъан талайыны къалай болгъанларына кёре айтыргъа
керекди “ол былайды”, “бу алайды”, деб не онглу, не онгсуз,
не билимли, не билимсиз адамгъа да. Мен ангылаудан, сёз адамлыкъны (ол а дунияны ара багъанасыды) юсюнден баргъан
сагъатда, кимни къайда ишлегени эсге алынмай, белгили оно-
учугъа да, тюз ишчиге да бирча къаралыргъа тыйыншлыды.
Ол оюмну тута, эсге тюшюрюу халда бек кёб тюбешиулерйбизни талайын айтайым. Аланы хар биринде Маратны хадисини энчи шартларын сезерсиз, анга кёре къаллай адам болгъанын билирсиз, къуру творчествосуна болуб къалмай, бу
джанына да магъана берирсиз, деген умутда тыйыншлыгъа санагъан затларымы джазгъанма.
Къочхар улуну “Джюрекни ауазы” деб 80-чы джыллада
чыкъгъан китабы барды. Джырларыны ноталары, алагъа поэтле джазгъан сёзле да басмаланнгандыла анда. Автографы
бла саугъагъа берген эди да, китаб тапхамда тутама. Анга ат
мен атагъан эдим. “Джюрекни ауазы” деб эди композиторгъа
къыркъ джыл болгъан кёзюуледе мен джазгъан радиоочеркни аты. Китабы чыгъарны аллы бла, анга къаллай ат тыйыншлы болур, деб айланнган сагъатъшда, ол бериудеги ат келишеди, дегенимде, разылыгъын билдирди. Алай бла ол ат китабха кёчдю.
Черкесскеде драмтеатрда Маратны концерти. Сахнагъа джууукъда теп­
лей тургъан аммала. 1976 джыл.
Бу сиз окъугъан очеркни джазарны аллы бла бир къауум
Документлеге, газетледе басмаланнган, радио, телевидение бла
Берилген материаллагъа къараргъа керек болдум. Алай эте кеДиб, ол алгъыннгы очеркге да тынгылаб, бюгюн эсимде толу
^^акъланмагъан бир-бир затланы алыб, бери къошаргъа тый-
ыншлы кёрдюм. Радиокомитетге бардым. Фонотекада табмадыла. Сора кетиб, аны да, дагъыда сакъланыргъа буюрулгъан
талай бериуню да комитетни артдагъы тамадаларындан бирини оноуу бла къурутуб къойгъанларын ангыладым. Эртдеги
тамада джырла узундула, деген сылтау бла музыка чыгъармаланы “репрессиясын” бардыргъан эди. Бу не чурум табханын,
къайсыладан бошагъанын билмейме. Керти дуниягъа кетген
белгили адамларыбызны ауазларын эшитирге барыбыз да сюебиз, тансыкълайбыз. Аланы юслеринден джазгъанла да бирер
затха баш магъана бериб къурагъандыла чыгъармаларын. Ол
бериуле, радиокомпозицияла биреуню юсюнден талай эселе да,
туудукълагъа сакъланыргъа керекдиле. Аны радиокомитетге
ЭН ДИ келлик тамадалагъа айтама. Мындан ары да аллай оюмсузлукъла этилселе, келир тёлюле онглу адамларыбыздан кёблени ауазларын эшитмезча, аланы юлгюлю джашау джолларындан толу хапарлы болалмазча боллукъдула.
Тюркден письмо
... 1998 джылны ал кюнлеринде Черкесскеде Международ­
ная орамны тогъуз этажлы уллу (№ 176) юйню кенг арбазы
адамдан толду. Алайгъа шахарны урунуу коллективлеринден,
окъуу заведениелеринден, творчество ишлени тутхан къауумладан, районладан, башха шахарладан, элледен да келечиле
келген эдиле. Республиканы баш тамадалары да бар эдиле. Бу
къадар миллет, композиторгъа сый бере, ол кёб джылланы
джашагъан мекямны къабакъ эшигини огъары джанында ме­
мориал доска орнатыргъа джыйылгъан эди. Алгъаракъ келгенле къарай турур ючюн, алайгъа телевизор бла видеомагнито­
фон чыгъарыб, Марат бла байламлы затладан къуралгъан видеокассетаны салдыла. Асламысы къарачай-малкъар культураны халкъла арасы биринчи фестивалындан кадрла эдиле. Ол
къууанчда мен болмагъан эдим. Марат бла мени “Эгизле” де­
ген чыгъармабызны биринчи кере хор къалай джырлагъанын
да кёрмеген эдим. Ол кюн кёрдюм телевизорну экранында.
Хорну аллында, анга къошулуб да джырлай, дирижёрлукъ да
эте эди Марат. Ала бла да къалмай, музыкасы согъулгъан кёзюуледе тепсегени да ол болумгъа бир бек джараша эди. Къанатла битедиле да, учуб кетеди, дерча, алай джарыкъ, къууан84
ц л Ы , ёхтем эди. “Ма биз билген, биз таныгьан биз сюйген Марзх”, - деб кёбле айтдыла.
Митингде республиканы тамадалары, джууаблы къуллукъчула, джазыучула, композиторла, тенглери сёлешдиле. Андан
сора мемориал досканы юсюнден джабыу алынды. Маратны
сюйюмлю тюрсюню ачылды. Алайдан къараб миллет бла саламлаша, ёлюмсюз джашаууну экинчи джарымын башлады...
Ол кюн ингир бола юйге келгенимде, Тюркден къарнашчыгъымы, поэт Аппаланы Адилханны письмосун окъуй тура
эдиле. Мен да окъудум. Очеркни бошай, андан талай тизгинни
да къошаргъа излейме.
“Мадар бар эсе, Къарачай бла Малкъарны юсюнден джырны сёзлерин бир ий.
Бери келгенледе аны толу билген джокъду.
Музыкасын бизде къобузчула согъадыла. Джырда “Бир
ананы ЭКИ джашыча” деген сёзле бардыла”. Музыкасы саудан
да, сёзлерини бир-бир тизгинлери да Къара тенгизден ары ётгенликге, Адилхан да, ол айтыудан, Тюркде джашагъан башха
ахлуларыбыз да аланы кимле джазгъанларындан хапарсыз эди­
ле. Мен экинчи кюнюнде “Эгизле” деген джырыбызны сёзле­
рин ары ашырдым.
1999 джыл.
Къарангы кечелени
джарыгъы
Байчораланы Умарны джашы Пазлий халкъыбызны белгили адамларыны бириди.
Ишде джетишимлери ючюн
анга КъЧР-ни эл мюлкюню
махтаулу къуллукъчусу, Россия
Федерацияны эл мюлкюню
махтаулу къуллукъчусу деген
сыйлы атла аталгъандъша. БуIсагъатда республиканы фер^мерлерине башчылыкъ этеди.
Ол кёб тюрлю сынамладан ётген, игиликни,зорлукъну да
кёрген, не тюрлю халгъа тюш*
I
дз 3J. хашламагъан, кесине
.rf
|(джол таба билген, къаджыкъмагъан адамды. Бюгюн аны
джашау джолундан хапар айтыргъа излейбиз.
Ушагъыбыз былай башланды:
- Пазлий, мен сени таныгъанлы отуз джылдан атлады,
алай а искусствобузда да къыйъшынг болгъанын кёб болмай
билгенме.
- Мен да, башхалача, ол санагъат не къадар ёсерин, бегирин излейме. Алай а ол джаны бла джукъ этгенме, деб билмейме.
- Да сора бу суратха къара. Аны меннге Гитче Къарачай
районда кулътура бёлюмню тамадасы Хубийланы Алий ийгенди. Кёчгюнчюлюкню къыйъш джылларъшда къуралгъан
ансамблде джашланы, къызланы арасында суратха тюшюб
тураса.
86
- Аны уа ТЮ З айтаса. Бары да кёзюме кёрюнюб къалдыла.
;ь1лайда 1955 джылны аягъы деб джазылыб турады. Унутмагьэсем, андан алгъаракъ тюшген эдик суратха. Аны хапарынjaH алгъа талай затны айтыргъа излейме.
Биз Къазахстанны Мерке районунда эдик. Мал багъыучу
уллу совхозну Маханда деб бёлюмю бар эди. Алайда джашагъанланы, ишлегенлени сабийлери ал башланнган школгъа джюрюй эдиле. Мен тёртюнчю классны бошаргъа, аны джетиджыллыкъ этдиле. Артда сегизджыллыкъ болду. Джетинчи классны
айырмагъа бошадым да, сегизинчиге бара башладым. Джамбулда зооветтехникумну аты айтылыб тура эди. Аны махтауларын эшитгенимде, ары джарашырым келди. Ол джыллада
“Похвальная грамота” деб бере эдиле эм иги окъугъанлагъа.
Мени да джетинчи классдан аллайым бар эди. Аны кёргюзгеникде, комендантны джумушамай мадары болмады. Эшта, биз
билмегенликге, ол затланы юслеринден алагъа айтылгъан болур эди. 1952 джыл техникумгъа джарашдым. Анда билим алгъанланы баш окъуулары болгъан устала бла даулашыргъа
хыйсаблары джете эди. Аны артда ангыладыкъ.
Дерслеге джюрюб башладыкъ. Биз бусагъатда суратлау
коллективле дегенча затла ол джыллада да бар эдиле. Техникумда да къазахча, орусча тепсерге, джырларгъа, музыка инструментледе согъаргъа юретген кружоклагъа джюрюй эдиле ол
халкъладан джашла, къызла. Алайда концертле салыб, фахмуларын, миллет культураларын кёргюзюрге кюреше эдиле.
Бир джолда къарачай, малкъар джашладан талайыбыз
ушакъ эте келебиз да, биз да аллай бир джукъ кураялсакъ иги
боллукъ эди, дейбиз. “Ауузунг алай айтханлыкъгъа, сенден
магъана боллукъ тюлдю, тюшюнг-тюнюнг да спортду”, - деди
къайсы эсе да.
- Керти да алаймы эди?
- Хо. Техникумда спорт секцияла бар эдиле. Джангы окъуб
тебрегенлей огъуна боксха юрене башлагъан эдим. Мен хайт
деб тюзелиб, эришиулеге къошулургъа хазырлана тургъанлай,
элде орус хоншубуз, Пётр Афанасьевич, келиб къалды. “Атанг
комендантдан ычхыналмай, мени ийгенди, - деди. - Ол бокс
деген затны къатына бармасын, деб къаты айтханды”. Ол къалай билгенин, кимден эшитгенин, алай нек чарлагъанын соРДум. Къайдан эсе да боксёрла келиб, биз джашагьан джерден
джашла да къошулуб, эришиуча бир тюбешиулери болады.
Башхалача, ахам да къарайды. Алайда бирсу атамы кёлюне
джетеме деб: “Сени джашынг да ма былача боксёр боллукъду”, - дейди. Ол адам ким болгъанын, мени секциягъа джюрюгеними къайдан билгенин хоншубуз джарашдырыб айталмады. “Бир-бири хамхотларын тюйген - ол бизни юйдегиге келишген зат тюлдю”, - дегенин билдирди.
Да алай эсе, дедим да, аны къойдум. Дженгил атлетикагьа
кёчдюм. Айырыб да талай тюрлю узакълыкъгъа чабыу, велосипедле бла бардырылгъан эришиулеге къошулуу. Окъуудан
бош заманымы бары да ол эки затха джораланыб эди.
Ол кёзюуде “Знаменитый перегон” деб, атына алай атаб,
велосипедле бла Къазахстанны онджети (Алма-Ата да бирге
санала эди) областыны командалары Джамбул-Фрунзе-АлмаАта маршрут бла баргъан эдик. Джамбул облаетдан тёрт джаш
бла тёрт къыздан, эм чыныкъгъанланы, эм усталаны айырыб,
команда къурагьан эдиле. Мен да аллайланы бири болуб къошулгъан эдим. Ючюнчю орунну алыб, къууаныб къайтхан заманыбыз эди.
Алай болса да, спортха кюндюз заман табылыр, миллет
культура, искусство бла байламлы бир зат къурасакъ, ингир
сайын джыйылыб ю)5ене турур эдик, деб алайын тутдум. Ко­
мендатура унукъдуруб тургъанлыкъгъа, джангы джетген джаш­
ла анга учунуб къалдыла. Техникумну бёлюмлерине айланыб,
башхалагьа айтыб, 1954 джыл къачны аягъында джыйыла тебредик. Тепсеуден, истемеден, абезекден, джырладан хапарым
барды, дегенле келдиле. Мындан джукъ чыгъар дегенлерибизни айыра башладыкъ да, сегиз джаш бла джети къыз болдукъ.
Къызланы арасында къарачай, малкъар, ногъай къызла да бар
эдиле.
Айтхандан, джыйылгъандан эсе этген къыйын болгъанын
ол кюн огъуна ангыладыкъ. Къобузчубуз джокъ эди. Джамбулда Бердиладан бир къыз къобузну ариу согъады, деб эшитиб,
анга бардыкъ. Огъай демеди. Тышындан бизге къошулгъан
джангыз ол болду. Къайдан, къалай табханыбыз эсимде джокъду, доулла табылдыла. Аланы къобузгъа, тепсеуге кёре къагъаргъа юрендиле джашла. Сен башлагъанса, энди кесинг ишни
бардыр, деб мени тамада этген эдиле. Ишни бардырыр ючюн
да, бизге бир кесек юретирча адам керек эди. Къарачай-малкъ-
ар тепсеуледен эм уста ким барды шахарда, деб сора кетеме да,
Дудов Юра деб биреуню айтадыла. Ол кеси да белгили врач
болгъанын билдиредиле. Барама анга. Хапарыбызны айтама.
Бизни башламыбызгъа бек къууанады. Юч-тёрт кере келиб,
нени къалай этерибизни юретеди, тепсеулени, абезекни, истемени да кёргюзеди. Аныча устагьа мен джашауумда хазна тюбемегенме. Хар бирибиз къалайда, къалай сюеллигибизни, не
этеригибизни, сахнада кесибизни къалай тутаргъа кереклибизни да айтыб ангылатды. Андан сора кесибиз билгенибизни,
эшитгенибизни къоша, ансамблни къураб бошадыкъ.
Бизге, кёчгюнчюлеге, сюйгенигизча этигиз, деб къоярча
заман тюл эди. Техникумну директоруну къазауатда да болгъан, хар нени да иги ангылагъан заместители бар эди да, анга;
“Миллет культурабыз, искусствобуз унутулуб тебрегенди, биз
быллай ишни башларгъа излей эдик”, - деб айтхан эдик. Сыйы
болгъан адам эди да, ол эркинлик бергенин эшитгенлеринде,
джукъ айтхан болмады, репетициялагъа залны да теджедиле.
Биринчи концертибизни техникумну окъуучулары бла устазларына кёргюздюк. Экинчи - педучилищеде. Бек сюйюб къарадыла, махтадыла. Кийимлерибизге сейирсиниб эте болур
эдиле, сахнагъа чыкъгъанлай огъуна, залда къол къагъыула
башланыб къала эдиле.
- Кийимлени юйден, джууукъдан, танышдан джыйгьан бо­
лур эдигиз. Къамала уа?
- Къаллайла этген эселе да, бир-бирле къамаларын да алгъандыла кёчюрген кёзюулеринде. Излеб аланы табсакъ да, сыйырыб къоярыкъ эдиле бизден. Кесибиз агъачдан этген эдик.
Тышлары бла да шампан шышаланы башларында джылтырауукъ къагьытланы ариу чырмаб, бегитген эдик. Залдан къарагъанла керти къамаладан айырыб танырча тюл эдиле.
Эки кере концерт кёргюзгенибизден сора, шахарны оноучулары эшитиб, бизге эс бёлдюле. Джамбул областны халкъларыны фестивалына къошдула. Биз биринчи орунну алдыкъ.
Андан сора областны тышында да атыбыз айтыла башлады.
- Концерт программагъыз къалай къуралгъан эди?
- Тепсеуле, абезекле, истемеле. Юч-тёрт джырыбыз да бар
эди. Орусча кесибиз джазыб, интермедиячыкъла да сала эдик.
Алай бла концертибиз бир сагъат бла джарым заман ала эди.
Фестивалда, башха коллективле бла бирге салыннган концер89
тледе талай номерни кёргюзе эдик. Алагъа 20-25 минут заман
бере эдиле.
Саулай Къазахстанны халкъларыны фестиваль! боллугъуну юсюнден хапар джайылды. Бизни ары иерге оноу этилди.
Не келсин, комендантны къолунда эдик. Техникумну устазы,
кеси да профсоюз комитетни председатели Романов деб бир
онглу адам бар эди. Ол шахарны, областны тамадаларын да
болушдуруб, комендантдан бизге эркинлик алды. Алма-Атагъа
бардыкъ. “Обруч” деб орус ансамбль биринчини, биз да экинчи орунну алдыкъ республикан къараулада. Ансамблибиз тау
тепсеулени тепсеген сагъатда, залдагъыла асыры къаты харе
ургъанларындан къобуз, доул тауушланы иги эшитмей, джангылыргъа джетиб, алай бошадыкъ программабызны. Экинчи
кюнюнде бизни барындан да сайлаб, аскер гарнизоннга кон­
церт кёргюзюрге чакъырадыла. Бардыкъ. Аскерчиле бек разы
болдула, бюсюреу этдиле, сыйлы къонакъланы ашыргъанча
ашырдыла.
Алма-Атада юч кюнню тургъандан сора, кетерге вокзалгъа
келдик. Бизни ары чакъыргъанла, биз кесибиз да билетлеге эс
бёлмей къойгьан эдик. Келсенг аллайгьа кел, вокзалны ичи адамдан толу, кассалагьа джууукъ барыргъа мадар джокъ. Ол къууаныб келгенибиз бла бек салпыландыкъ. Тёрт джашха ачхабызны бериб, аланы ичинде къойдум да, башхаланы алыб, тышына
чыкъдым. Вокзалны кенг арбазыны тюз арасында концерт башладыкъ. Хы, тау кийимлерибизни да кийген эдик. Къобуз, доул,
той тауушха, ол кийимлерибизге да эс бёлген болур эдиле, миллет къотарылыб чыгъыб къалды. Адам кёбден кёб бола, алайы
толуду. Джарым сагъатча бирни тепседик, истемеге бардыкъ,
ойнадыкъ. Сора биз вокзалда къойгъан тёрт джаш, миллетни
джырыб, кючден бизге джууукълашдыла, билетле алгъанларын
билдирдиле. Биз да: “Спасибо за внимание”, - дедик да, поездге
кетдик. Луговой деген шахарда темир джол Джамбул бла Фрунзеге айырыла эди. Бир сагъат бла джарымны сакъларгъа керек
эди. Алайда, кесибиз оноулашыб, поездлени сакълаб, джунчуб,
эригиб тургъан адамлагъа концерт кёргюздюк.
1955 джыл дагъыда бир кере республикан къараулагъа къошулдукъ Алма-Атада. Ол кёзюуледе кёчгюнчюлеге алай айланыргъа эркинлик джокъ эди. 1956 джыл берилди алай джюрюрге эркинлик.
90
- Ол джыл болур эди дейме, бизге, Талас областны По­
кровка элине, Фрунзе джанындан студентледен къуралгъан
бир ансамбль келген эди. Клубха адам сыйынмай, кече арасында экинчи кере да кёргюзген эдиле концертни. Аны сагъыннганым, башха джерледе да къуралгъан болурму эдиле
аллай ансамблле?
- Артда, башха республиканы окъуу заведениелеринде да
бардыла, деб эшитген эдик. Биринчи биз къурагъан эдик. Анга
бир юлгю да келтирейим. Алма-Атагъа экинчи кере баргъаныкъда, бир малкъар джаш бла эгечи да бизге къошулуб, тепсеб турдула. Ала айтыудан, Алма-Атаны тёгерегинде, Узбекистанда да миллет ансамбль джокъ эди. Сора чечен джашла келдиле. Ала Къазахстанны культура министри бла ансамбль къурауну юсюнден келише айланнганларын айтдыла. Аны бла сёлешейик да, сиз мында къалыгъыз, бир уллу ансамбль болурбуз, деб тиледиле. Биз унамадыкъ. “Биз да уллу КъарачайМалкъар ансамбль къурай айланабыз”, - дедик. Ала къурадыламы, къураялмадыламы, билмейме. Аны айтханым, бизни
хапарыбызны газетледе окъуб, радио бла эшитиб, ансамбллени къайгъыларын артда эте башлагъан эдиле къалгъан джер­
леде.
Ахыр концертибизни шахарны, областны тамадалары тилеб, Джамбулну ара стадионунда кёргюздюк. “Быллай бир адам
бу стадионнга ёмюрде джыйылмагъан эди”,- дей эдиле кёбле.
Бары да сюйюб къарадыла концертибизге, сахнагъа чыгъыб,
разылыкъларын билдиргенле да болдула джууаблы къуллукъчуладан. Бир таб кийиннген къарачай киши да чыкъды. КъолДжаулугъу бла кёзлерине ургъан джыламукъларын сюрте келиб, барыбызны да къучакълаб-ийнакълаб эркелетди. “Ёсюгюз,
ёсюгюз, ёсюгюз, балала!” - деди. Ол Токайланы Сейит-Умар,
алгъыннгы Къарачай обкомну биринчи секретарь! болгъанын
артда билдик. Анда да иги уллу къуллукъда ишлей эди.
- Ахыр концерт деб нек айтдынг?
- Да биз техникумну бошагъаныкъда, хар кимни бирер
Джерге ишге ашырдыла. Алай бла чачылдыкъ. Мен къызыл
Дипломгъа бошагъан эдим да, андан ары окъургъа Москвада
Тимирязев атлы эл мюлк академиягъа къагъыт бердиле. Аны
да джаныма салыб, юйге бардым. Анабыз мында ауушхан эди.
Анда биз кесибиз къоймайын, атабызны юйлендирген эдик.
91
Солдан ючюнчю Байчораланы Пазлийди. 1955 джыл.
Созарукъланы Залихат керти аламат адам болуб тюшдю бизни юйге. Ол бизге тёрт къарнаш къошду. Биз анга ёге анагъа
къарагъанча къарамай эдик. Ол да бизни, сегиз джашны, бирча кёре эди. Алай юретген эди да, балала барыбыз да бир атадан, бир анадан туугъанча сюе эдик бир-бирибизни.
Юйде анам: “Артда бир Аллах айтхан болур, бусагъатда
сабийле ууакъдыла, атанга болушсанг дурус эди”, - деди. “Тюз
айтаса анам, юйдегилени къайгъысын этерге керекди”, - дедим
да, Москвагьа берген къагьытларын ызына элтдим. Андан сора
ишге къайры барырымы юсюнден сёлешдик. Республиканы кюн
чыкъгъан джанында “Партизан” деб бай колхоз болгъанын
айтдыла.Ол башха кърал бла чекде орналыб эди. Эшта, аны
ючюн болур эди, колхоз, джал тёлеген бла къалмай, финотделден да ай сайын ачха бериб турлукъларын айтдыла. Мен ары
барсам, юйге узакъ да бола эди, комендантдан эркинликсиз
юйден адам да келаллыкъ тюл эди меннге. Андан эсе, айлыгьы
азыракъ болса да, атам, анам болгъан джерге, джууукъ мюлклени бирине иерлерин тиледим. Тауну тюбюнде Киров атлы
колхоз бар эди. Андан биз тургъан джерге ат бла джарым сагьатха джетерге боллукъ эди. Аны айтханларында, разы болдум.
Алай бла “казахская тонкорунная порода”, деб асыл тукъумлу
къойланы тутхан мюлкге экинчи (младший) зоотехник болуб,
урунуу джолуму башладым.
Джыл чакълы бирни ол къуллукъда ишледим. Райкомну
биринчи секретарь: Аскеров деб бар эди. Бир джол ол келиб
92
къалды. Ачыулуракъ кёрюндю. Артда белгили болду халы нек
тюрленнгени. Бери келе къой сюрюулеге къарагъанды. Бир-бир
къозулада къызыл тамгъачыкъла эслегенди. Колхозну джууаблы адамларын джыйыб, асыулу тукъумлу къойлада аллай къозула къайдан чыкъгъанларын сорду. Председатель, баш зоо­
техник да ол соруугъа толу джууаб бералмадыла. “Къол бла
ичлендирилген маллада алай болургъа мадары джокъду, - деб
аланы джууабларын терсге еанады да: “джаш зоотехник а не
айтыргъа боллукъду?” - деб меннге къарады. “Алай болгъанларында бюгюннгю таза тукъумлу къочхарланы, къойланы,
алагъа къарагъан адамланы терсликлери джокъду, - дедим. Ол быладан талай тёлюню алгъа туугъан, тукъумларында болгъан затды”. “Энди не этерге керекди да?” - деб сорду дагьыда. “Аллай тамгъалары болгъан къозуланы барын джыйыб, бир
сюрюу къураб, ёсдюрюб, къасабха бериб, къурутургъа керек­
ди, - дедим. - Асыулу тукъумлу малла тутхан мюлк ол заманда
тазалай къаллыкъды”. Алайда мени баш зоотехник этиб кетди
райкомну тамадасы.
- Энди 1943 джылгъа къайтайыкъ. Бизни джуртубуздан
кёчюрген кёзюулеринден джукъ къалгьанмыды эсингде?
- Бары да кёзюме кёрюне турады. Ол сагъатда мен он джыл
болгъан джашчыкъ эдим. Биз тебердичилебиз. Совет властъ
къуралгъандан сора, къарачайлыла кенгирек джерлеге кёче
башлайдыла. Теберди ёзенден бери эннген адамланы биринчи
къаууму бла бизни юйдеги да Къызыл Октябрь элге келеди.
Алайдан кёчюрдюле бизни тыш джуртлагъа.
Ол кёзюуде инджилмеген адам къалмагъанды, алай а Къы­
зыл Октябрь элни джамагъатына джетген зарауатлыкъ джетмегенди башха эллеге. Къалгъан джерледеча, бизни да экинчи
ноябрда эртденбла эртде еюрюб чыгъарадыла юйледен. Тёгерегибизни аскер къуршалаб, сууну джагъасында, къачхы сууукъ, суу аяз, элде баулада къалгъан малла ёкюре, итле улуй,
адамла къолларына алыб чыкъгъан къабарыкъла бошалыб,
абзыраб, ахыръша джетген миллетни сау юч кюнню алайда
тутдула. Сабийле ачдан, тиширыула да амалсыздан джылай,
къартла да мадарсыз болуб, джюреклери джарылыб ахсына,
ауругъанла ынгычхай, кийизледен, джамчыладан аякъ джолла
ишлерге кюреше, бек къыйналды миллет.
Юйледен еюрюб чыгъаргъан кёзюулеринде, артыкълыкъ
93
этилгенин ангылаб, адамлагъа бир кесек джан аурутхан солдатла, офицерле да боладыла. Ала ашарыкъ, кийим аслам алгъанлагъа да джукъ айтмайдыла. Бизни насыбыбызгъа, элде
талай юйдегигеча, бизге да аллай адамла келген эдиле танг
аласында. Анабыз ауушуб, биз тёрт джашчыкъ бла тёрт къызчыкъ, барыбыз да ууакъла, атабыз къаллайла эсе да алагъа сёзюн айыртхан эди. “Къырылыб къаллыкъдыла была”, - деб
тилеб, юч къойну кесген эди. Талай кюйюз, одеялла-зат, кийимлерибизни да алгъан эди.
Бешинчи кюнюнде башлары кетен бла джабылгъан машинала келдиле. Бешишер-алтышар юйдегини джюкледиле хар
бирине. Аллай бир адам миннген машинагъа не хапчюк сыйыннган болур эди, къайдам. Джёгетей Аягъында темир джол
станцияда юч-тёрт машина келтирген адамланы бир товар вагоннга джыйдыла. Хар вагоннга къарауула салындыла. Хазыр
къабарыкъ болуб кишиде джукъ къалмагъан эди. Джолгъа
чыкъгъаныбызны экинчи кюнюнде чабакъдан этилген шорпача бир затны келтирдиле. Ийис эте тура эди. Таза хауагьа, таза
суугъа, таза хантлагъа юреннген адамла, ачлыкъ къысханлыкъгъа, анга узалалмадыла. Алгъы бурун тёте келдиле, артда те­
мир джоллада ишлеген ишчиле тилегенлеринде, алагъа бериб
тебредиле. Солдатла да аны ючюн джукъ айтмай эдиле. Эше­
лон тохтагъан джерледе къайнагъан суу табыла эди. Ашаргъа
бир затланы еатыб ала эдиле. Ма алай, миллет ахырат азабын
дунияда чеге, Къазахстаннга джыйылдыкъ. Бир гитче станциячыкъны къайры эсе да къыйыръша элтиб къотардыла. Биз
да, джюджеклеча, атамы тёгерегине джыйылыб, ачдан, сууукъдан джыламсырай тургъанлай, къарангы бола, ёгюз арбала
келдиле. Къазах джашла алагъа миндириб, алыб кетдиле.
Тохташ деген элчикде мекямла да хазырлагъан кёре эдим.
Юй аты болгъанлыкъгъа, не терезеси, не полу, не орундугъу,
не орну, не отуну джокъ. Ичи эшикден да сууукъ. Эки кюлте
къамиш мюйюшге атылыб тура эди. Ала бла от этиб, кюйюзлени джерге джайыб, юсюбюзге да къолубузда затланы атыб,
джылыныргъа кюрешдик. Башында айтханымча, меннге он
джыл, менден гитче да юч сабий. Тамадабыз Супиятха да. онбеш-оналты джыл болгъан болур эди. Къалгъанла да анга кёре.
- Аллай болумда къаллайла джашаб башладыгъыз? Къарачайлыла кёбмю эдиле элде?
94
- Кёб эдиле. Джыллары келген адамла, тиширыула, сабийАллах джазыкъсыныб, джаз джылыугъа дери хар ким дыгалас эхе, ёлмей кечиндиле. Андан сора башланды къыйынлыкъ.
Тиф тийиб, миллет къырылыб тебреди. Ачдан кёлеккелери айланнган адамла, сууу, хауасы да келишмеген джерде чыдаялмадыла. Бир укол этерча адам, не дарман, не дары джокъ эди.
Киши киши къайгъылы болурча тюл эди. Биз да юйдегибиз
бла аурудукъ. Юч кюнден уллубуз Супият ажымлы ёлдю. Джангыз тамада къарнашым Мухаммат (бусагъатда Ильич элде
джашайды) маджал эди. Ол къараргъа кюреше эди бизге. Барыб къамишле ташыб, от этиб, къабарыкъ биширирге кюреше
эди. Ёлгенлени асыраргъа адам табылмай эди. Ёлюклени чаначыкълагъа салыб (апрель ай эди, къар да болмагъанлай),
сюйреб элтиб, къабырлада чунгурчукъла къазаргъа кюрешиб,
алагьа атыб, юслерин топуракъ бла джабыб бара эдиле. Алайда къарачайлыланы кёбюсю къырылды.
Мухамматны къазахлыла къоймай, къой кютдюрюрге таугъа алыб кетдиле. Аны къыш табдыкъ. Комендант бизни Мер­
ке районну къыйырында Макъадан деген элге кёчюрдю. Алгъын тургъаныбыз да, бу да бир совхозну бёлюмлери эдиле. Маллагъа къараргъа адамла джетишмей, аны бла кёчюргенлерин
айтхан эдиле. Атамы фермагъа тамада этдиле. Урунууну сюйген адам эди. Бизни да сабийликден ишлерге юретди. Къыйын
кёзюуледе джунчугъаныбыз бла юйдегибизде школгъа барыргъа излеген да болмады. Тюзю, окъур мадар да джокъ эди. Мен
джюрюй башладым школгъа. Артда менден гитчеле бары да
You have read 1 text from Karachay-Balkar literature.
Next - Халкъны Къанатлары - 07
  • Parts
  • Халкъны Къанатлары - 01
    Total number of words is 3826
    Total number of unique words is 1886
    30.4 of words are in the 2000 most common words
    44.5 of words are in the 5000 most common words
    52.8 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 02
    Total number of words is 3746
    Total number of unique words is 1922
    29.3 of words are in the 2000 most common words
    43.8 of words are in the 5000 most common words
    51.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 03
    Total number of words is 3922
    Total number of unique words is 1864
    31.1 of words are in the 2000 most common words
    46.6 of words are in the 5000 most common words
    53.7 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 04
    Total number of words is 3839
    Total number of unique words is 1910
    30.4 of words are in the 2000 most common words
    44.7 of words are in the 5000 most common words
    52.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 05
    Total number of words is 3989
    Total number of unique words is 1921
    32.0 of words are in the 2000 most common words
    47.3 of words are in the 5000 most common words
    54.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 06
    Total number of words is 3809
    Total number of unique words is 1993
    29.1 of words are in the 2000 most common words
    43.6 of words are in the 5000 most common words
    51.7 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 07
    Total number of words is 3775
    Total number of unique words is 1978
    28.9 of words are in the 2000 most common words
    41.6 of words are in the 5000 most common words
    48.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 08
    Total number of words is 4005
    Total number of unique words is 1948
    31.1 of words are in the 2000 most common words
    46.8 of words are in the 5000 most common words
    54.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 09
    Total number of words is 3864
    Total number of unique words is 1906
    31.6 of words are in the 2000 most common words
    45.3 of words are in the 5000 most common words
    51.8 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 10
    Total number of words is 3888
    Total number of unique words is 2046
    30.2 of words are in the 2000 most common words
    45.7 of words are in the 5000 most common words
    53.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 11
    Total number of words is 3706
    Total number of unique words is 1883
    30.0 of words are in the 2000 most common words
    43.1 of words are in the 5000 most common words
    50.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 12
    Total number of words is 3888
    Total number of unique words is 1969
    32.8 of words are in the 2000 most common words
    47.0 of words are in the 5000 most common words
    55.9 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 13
    Total number of words is 3735
    Total number of unique words is 2052
    27.7 of words are in the 2000 most common words
    40.0 of words are in the 5000 most common words
    46.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 14
    Total number of words is 3874
    Total number of unique words is 1897
    30.0 of words are in the 2000 most common words
    45.2 of words are in the 5000 most common words
    53.9 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 15
    Total number of words is 3806
    Total number of unique words is 1975
    29.9 of words are in the 2000 most common words
    44.3 of words are in the 5000 most common words
    52.0 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 16
    Total number of words is 3849
    Total number of unique words is 1922
    32.9 of words are in the 2000 most common words
    48.4 of words are in the 5000 most common words
    57.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 17
    Total number of words is 3782
    Total number of unique words is 1894
    30.1 of words are in the 2000 most common words
    45.6 of words are in the 5000 most common words
    54.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 18
    Total number of words is 3785
    Total number of unique words is 1955
    31.1 of words are in the 2000 most common words
    46.0 of words are in the 5000 most common words
    54.0 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Халкъны Къанатлары - 19
    Total number of words is 1570
    Total number of unique words is 938
    37.7 of words are in the 2000 most common words
    53.0 of words are in the 5000 most common words
    61.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.