Бахсан Жулдузу - 14

Андан хатадан аллах сакъласын. Ол ташха башынг тиймегени уа! Ол эсиме тюшсе, титиреген этеме, ичими сууукъ
жел алады. Кётюрюлгенинглей, къурманлыкъ этерикме,
аллах айтса! — деп, бийче жашын да, кесин да жапсарады...
*
*
*
Баймырза айтылгъан болжалгъа Бакъсанукъалагъа
келди. Ол кюннге дери Бакъсанукъа да кёп сагъыш этгенди. Солтан-Муратдан энди къутулурма деп, умут этеди.
Бели сыннган адамны иги болуп эшитмегенме дейди кеси
кесине. Аны себепли, эшта да, бийни энди эсге алынмазлыгъы баямды. Мынга, Баймырзагъа берир жууабы уа хазырды.
— А, гиняз, ахшы сёзюнгю эшитирге деп, биягъы мен
келгенме аллынга.
— Келген эсенг да, сау кел, Баймырза,— деп, биягъы
тапчаннга олтур деп, кесини жанында жер къойду.
Баймырза, ары олтурмай, алгъын этгенича, аны жанын­
да шинтикге чёкдю.
Бу ингирде ала аны сакълагъанларын ол терк билди.
186
Тюз да аны олтуртханлай, ашарыкъладан толу къанга алларына келди. Сыра да, боза да.
— Узалчы, Баймырза, кёр,— деп, Бакъсанукъа къылыгъын этип, игирек къабынны аны аллына тюртдю.
— А, бисхмиллях'ий,— деп, Баймырза эки женгин артха
къайырып узалды да, къой базукну алды.
— Муну да бир кёрюрмю эдинг,— деп, Бакъсанукъа
ЭКИ къамилге сыра, эки гоппаннга уа боза къуйду. Шапалыкъ кеси этеди. Жумушчусу къайда эсе да жокъду.
— Гиняз, мен быланы экисин къатышдырмаучума. Айып этме, бюгюн да эталлыкъ ишим тюйюлдю.
— Сюйгенинги тарт, Баймырза.
— Мен сыраны кёрейим.
— Аллах-аллах! Къайсын сюйсенг да!
— Гиняз,— деди Баймырза, къамилни къолуна алып,—
биз былайгъа не иш бла олтургъан эсек да, аны огъурлулугъун аллах да, тейри да берсинле. Саулугъунгду, гиняз! —
деп, сыраны тартып, бош къамилни къангагъа салды.
— Саулукъ аллах берсин. Барады,— деп, Бакъсанукъа
да уртлады, алай ахырына дери уа ичмеди.
Ары дей, бери дей, андан, мындан сёлеше, узакъдан
тутуп хапаргъа кире, ашыкъмай ашайдыла, тартадыла.
Аминат къангагъа сакъды — ашарыкъланы жангыдан жангысын келтиреди. Ол Бакъсанукъаны оноууду — къолдан
келген къадарда ахшы къарап, ариу сёшешип, Баймырзаны жапсарып, ишни созаргъады аны акъылы.
Аманат ашарыкъ салып артха къайытханлай, Аймёлек
бла сёлешеди.
— Алыкъа мен эшитген зат жокъду. Бир бирлерине
жойкъуллана, ашайдыла, ичедиле. Къарт келечиге келгеннге ушамайды.
— Сен а атын да жашырып башлагъан кёреме да,—
деп ышарды Аймёлек, аны белинден къучакълап.
— Манга аллай кюн а къайда, Мёлек!
— Ичими къалтырауукъ алгъанды да, не этерге билмейме.
— Э, къыз, сен сейирсе! Кёрюрсе хау демесе атанг.
—' Мен а Теммотха сейир этеме.
— Несине, Мёлек?
—Аны алай батыр сёлешгенине. Мен ол алайды деп
турмагъанма.
—' Батыр жашха бермей, Мёлек, мен сени хомуххамы
берлнк эдим да!
— Мен, асыры къоркъгъандан,- кгьалтырып, аузумдан
187
сезюмю чыгъаралмай тургъанма, ojf а, жунчугъан да,
къоркъгъан да этмей, кюле-кюле...
— Гиняз, мен мьшдан бек эсиргинчи, жууабынгы айтсачг, мени бек ыразы этерик эдинг. Эсиртсенг, бир зат да
ангыламай къаллыкъма,— дей, Баймырза, бети къызарып,
мангылайына тер ура, ышара-ышара тартады. Сыра аны
къыздыргъанды.
— Баймырза,— дегенни айытып башлады Бакъсанукъа,
этиучюсюча, башын ёшюнюне бошлап,— сен мени бойнума
болмагъанча ауур жюк салгъанса. Кимни да сабийини
оноуун эте туруп, аны башына кёп тюрлю сагъыш келеди.
Бютюн да, менича, жангыз сабийи болгъан а. Сен айтханлай, жаш аман жаш кёрюнмейди. Алай мен аны кишилигин-эрлигин, адамлыгъын билмейме. Аны себеплн, мен
аны сынаргъа сюеме, сен угъай демей эсенг.
— Нек угъай дейме, гиняз! Сына, бир да аямай! — деди сыра татып баргъан Баймырза.
— Чегем бойнунда бир акъ ат барды, чиммакъ-акъ ат,
деп эшитгенме. Теммот барып, аны альш келсе, Аймёлек
сизниди. Келтирсе, жаш эрлик этерине, аны кишилигине
ол заманда яйнанырыкъма. Алай созмасын. Юч кюнню
ичине ишин этип къайытсын!
Бакъсанукъа жашны бойнуна сала тургъан ишни къыйынлыгъын Баймырза энди ангылайды. Ичген сырасы ба­
шын ары-бери чайкъашдыргъаны ючюн, «сына, бир да ая­
май» деп сагъышсыз айытханы башына бусагъатда жете
барады. Жухларын, кёзлерин къысып, тишлерин къыжкъыж этдире, кесин бираз аяздырыр амал этерге кюрешеди.
— А, гиняз! Сен а бир да адам этер иш бла сынамай
кёреме да! Ол акъ ат — учхан атды деп, аны хапарын мен
да эшитгенме. Ол аны къалай бла табарыкъды? Бир да
бслмай эсе да, къайда, кимде болгъанын айт, маржа!
— Кимде болгъанын кесим да билмейме. Алай Чегемдеди деп эшитгенме.
— Чегемде аз тешик жокъду, гиняз. Теммот аланы из­
лей айланса, юч кюн угъай, юч жыл да кетер.
— Баймырза, аллай бир неге жарсыйса? Барсын да излесин, тапсын да алсын да келсин. Чынтты эр эсе!
Бираз аяза келген Баймырзагъа бу салып тохтагъан
болжалны къысхалыгъы ачыкъ кёрюнеди.
— Теммотну учхан аты жокъду, гиняз, кеси да учалмайды, аны сен да билесе, мен да билеме. Аны себепли,
юч дегенинг, айып этме, не аллахха, не адамгъа уша188
магъан къысха болжалды. Аны арталлы да тергеу этмей
айтханса. Энтда да, беш кюн къош, гиняз.
— Ахшы, Баймырза, сен айытхан окъуна болсун, энтда
да ЭКИ кюн къошайы'м. Бюгечеден башлап беш кюн.
— Гиняз, болмай эсе да тамбладан тергеп башла,
маржа!
— Угъай! Сен жюгюн, Баймырза. Мен айытхан да бир
болсун! — деп, Бакъсанукъа «ъаты болуп тохтады.
Этер мадар тапмай, Баймырза тынгысыз болду. «Муну
бла даулашхандан хайыр жокъду. Андан эсе, заманны тас
этмей, барайым да, ишибизни къолгъа алайыкъ»,— деп,
кеси кеси бла кенгешди.
— Тынч кечели бол, гиняз,— деп, мычымай къобуп, ол
юйден чыкъды. Арбазда тагъылып тургъан ит, юрмей,
огъурсуз хырылдап, аны алай ашырды. Баймырзаны :ичгени да, ашагъаны да тас болуп, ол, ашыгъып, Теммотлагъа
кетди.
Бакъсанукъа, эрттеден алай тап жарашдыргъан жууабы ючюн ыразы болуп, тапчанында керилип олтурады. «Ол
атпы Чегем тарларында «им табарыкъды? Тапса да, аны
Теммотха ким берликди? Сатып алыр амалы уа къайда!
Табар деп бютюн да ышанмайма. Заман кетер, болжал
озар. Сёзюбюзге табылмадыгъыз деп къойсам, ким дау
этерикди! Аллах «ъурап, алып келип къалса уа? Айхай,
медет, ол ат къолума тюшсе эди уа, андан уллу ырысхы
излеген да этмезем. Аллай ат бир адамда жокъду. Аны
чапханын учхан къанатлы бла тенг аны ючюн этедиле.
Ол менде болуп, сора антсыздыла не тюрлю чаришле да
этмеселе! Хоу бир да! Аулакъда айланнган айыуну терисин юлешгенлей эте болурмамы? Алайды, алай! Ол ат
манга къайдан жетерикди. Бек къоркъмагъа эдим, Теммот
аны башындан тутуп алып келир деп. Дагъыда... Ким биледи, мен да сакъламай тургъанлай, алып келип къалса
уа? Ма, ат — сени, къызынг — бизни деп сюелселе уа?
Алай болса, анга да бир амал табылыр».
IV башы
АКЪ АТ
Баймырза Теммотну жолгъа къурайды.
— Теммот, уял.ма, буюкъма. Мен айтырымы айтханма.
Унутма: ауушдан тюшгенинглей, Кёк-Ташда ол адамны
тап. Унутма — К'ьайтмырзаны. Аны бла кенгеш. Ол билме189
гении башхасы биллик тюйюлдю. Ол санга тюз жол юйретир деп бек ышанама. Энтда да къайтарып айтама — атынгы бла ушкогуну кишиге ышанма. Къамангы уа белингден тешме. Жолда аз зат болмайды. Алай билип къой —
чегемлиле ахшы адамладыла, намыс жюрюте билген. Заман азды, къарындашчыгъым, терк бол. Алай, ашыгъып,
ЭЛ кюлкюлюгю да болма. Ахшы жолгъа бар! Къууанып
къайт!
Кюзю асыры къызыу болгъандан, чыранла быйылча бек
зрип къартла эрттеден бери кёрмегенбиз дейдиле. «А, муну
кюз арты бир аман сууукъ болмагъа эди»,— деген Алау
улуну къоркъууу ТЮЗ болду. Ол айтханлай, кюз арты суу­
укъ болду. Адамла къышха кими отун хазырлайды, кими
сыгын, къыйы жыйып, халжарла, баула ичинде къалаукъалау этедиле.
Теммот жолгъа чыгъа туруп жамычысын алмазгъа деп
да бир болду, алай Баймырза унамайды: «Аны ауурлугъунданмы къаллыкъса! Жолоучу аз затха тюбемейди»,—
деди да, жаш бой салды. Энди уа жел ургъан тау тарында
.аны алгьанына ыразы болуп барады.
Анга ол бютюн да Ауушха чыкъгъанында ыразы болду:
сууукъ жел кимге да татыр кибик ура эди. Болса да,
юсюнде жамычысы, бойнуна къысылгъан, эки къанаты эки
имбашындан энишге салыннган акъ башлыгъы бла къара
кёрпе бёркю аны сууукъ этмейдиле.
Ауушда жел аны башлыгъыны къанатларын чёплени
•ойнатханлай ойнатады. Къар къатыш сууукъ жауунчукь
да жауады. Энишге тюше келгени къадар жел да, жауун
да шош бола келип, тохтадыла.
Тюшден иги да озуп, Тем;мот Кёк-Ташха энди. Къайтмырзаны юйюн сурап, ары бурулду да, атдан тюшдю. Арбазгъа бир жаш чыкъды.
— Салам алейкум!
— Алейкум салам! Кел, жууукъ бол.
— Аллах жууугъунг болсун! Манга Къайтмырза керек
эди.
— Ол бери келгинчи, сен ары барма анса, атабыз былтыр ёлгснди,— деди жашы мудах ауаз бла.
— Жаннетли болсун, харип. Аллах ючюн, айып этме,
мен аны билмей соруп, айыплы болдум.
— Билмесенг, не этериксе. Кел, юйге кел!
— Къууанчынга барайыкъ юйге да. Мени сени атанга
жумушум бар эди. Не этериксе, къадар алай болур эди.
— Кел юйге, къонакъ. Жумушунгу да айтырса. Ким
биледи, аллах буюруп, биз этип къояллыкъ жу.муш эсе
190
уа,— деп, жаш къаты болду — Кечди. Тауда жолгъа бир
бек амалсыз иши болгъан болмаса, киши жолгъа чыкъмайды. Кюз арты, кёресе, кеси да быйыл сууукъду.
— Сен айтханны этейим,— деп, Теммот арбазгъа кирди. Жаш аны атын баугъа, ызы бла кесин а къонакъ.
отоугъа элтди.
Теммот кесин танытды. Ушхууурдан сора къонакъбай
жашы аны жумушун сорду. Ол, уяла-уяла, аны жартыкъурту айтды.
— Унутмагъан эсем, Думалада аллай бир чиммакъакъ, бир аламат тай барды деп, атам айтып эшитгенме.
Кимде болгъанын а, ётюрюк жарамаз, билалмайма. Мен
ол хапарны эшитгенли бир эки жыл бола болур. Башха
эшитгеним а болмагъанды.
Бу хапарны эшитгени, акъ ат нохтасы бла кесини къолуна тутулгъан кибик, Теммотха алай кёрюндю. Жашха
ыспас этди. Кече алайда къалып, Теммот эрттенликде Думалагъа жол тартып кетди.
Къайтмырзаны жашыны эслилигине къууана, Баймырза чегемлиле ахшы адамладыла дегенини кертилигин кёзюбла кёргенине ыразы болуп барады. Къаратор, акъ жулдузлу атын аяй барады. Аны аты тау жоллагъа юйренир
керекли къалмагъанды. Чегем аузуна биринчи кере келгенликге, Бахсан аузуну жолларында уа къараторну аягъы
басмагъан таш да болмаз. Наллары къатыдыла. Артамагъында нал болмай, кеси да жолгъа чыкъмаучуду. Тауну
жолу — тау жолду.
Неси ашыкъгъанын соруп билген кибик, ёрге айланнганлай, къаратор алаша жюрюшюне къошуп тебиреди.
Аны белини тынчлыгъы, жыя кибик жоргъасы юсюнде
адамны арталлы да арытмайдыла. Аны къой да, бозадан
толгъан гоппаны аны сыртына салын, тёкмегенлей, жамауатны аллы бла ётдюре эсенг деп эришгенлеринде да кёп
кере къытханды.
Къарт Чегемни къара къадау ташларын сакълагъан
ныгъышха жанлагъанлай, Теммот, атындан тюшюп, къартла бла саламлашды. Ала саламын алдыла, муку узакъ
жолоучу болгъанын кёрюп, андан, мындан хапар сордула.
Бу къайдан келгенин, къайры баргъанын айтды. Нек баргъанын а жашырды — элни намыслы, акъсакъал къартларына аны къалай айтыр эди. Андан, мындан соргъанларына да билгенича жууап этди. Сора: «Айып этмегиз, кеч
болама>,— деп, саламлашып, атыны башындан тутханлай,,
Жылгы суудан ётдю да, атына минип кетди.
Чегем суудан ётюп, дуппургъа чыкъгъанлай, сол жа191
нына бурулду. Жарилги бла бара, Къардан суудан да
ётдю да, Доннгат тюбюнде Байрым ташха жетди. Алайда
кёп бармай сюрюучю кишиге тюбеди. Тохтап, аны бла сёлеше, ушакъ эте турду.
—- Ол акъ аты болгъан адамны юйю къалайдады? —
деп, былай сансызыракъ этгенча сорду.
— А, ол а Махай улуЖаммотну атыды,— деп, тынгылы
айтып, жолну да кёргюзтдю. Къарангы болуп къалгъынчы
чыгъайым деп, сюрюучюге да ыспас этип айырылды.
«Ишим къурала баргъаннга ушайды»— деп, къууанып, Теммот ёр ала тартып кетди.
Тауда айтыучулай, ийнеге халы сууурулмаз зам ан—
ахшамды. Кюн батханлай, тауда олсагъат ,къарангы болуп
къалады. Аллында, анда, мында жарыкъ чыгъа башлады.
Ол — Думалады.
Кюнлюм дуппурунда орналгъан тау элни юйлери къая
дорбун башында къарылгъач уяла кибикдиле. Бир бирине
къыеылып. Бири бири башларында юйлени гитче терезечиклеринден чыкъгъан жарыкъла чууакъ кёкде бирде ачыла да жана, бирде жумула да тас бола тургъан жулдузлагъа ушайдыла. Эшик ачылса не да чыракъны жаны бла
юйдегиледен бирлери сухуракъ атласа, жалын этип жаннган нарат чыракъны от тили бир жанына сууурулады. Ол
ууахтыда узакъдан къарагъан адамгьа аны жарыгъы кёрюнмей къалады. Аны себепли, ариу, чууакъ кече тау элчикге бла кёкге тенг къарасанг, ала бир бирлери бла
эришген сунарса: чыракъла да, жулдузла да бирде жылтырай, бирде ёчюле турурла.
Теммот кеч жолоучу болургъа сюймеучюдю, болса да, бу
жол алай болуп къалды. Жассы бола элни тёбен жанындан кирди да, экинчи эсе да, ючюнчю эсе да юйге жетгенлей, къамичиси бла терезени къакъды. Ит юрюп башлады.
Мычымай эшик ачылды да, биреу чыкъды.
— Кече ахшы болсун! — деди Теммот, атдан тюшмей.
— Ой сау бол, сау кел, жууукъ бол! Тюш атдан! — деп,
жарыкъ болду юйден чыкъгъан адам.
— Жууукълу бол, къууанчынга келейик. Айып этме,
маржа. Манга Жаммот керек эди. Аны юйю къайсыды?
— Аллах айып этмесин. Ол а, ахшы жаш, ма ол алай­
да уллу жарыкъ чыкъгъанны кёремисе? Ол аны юйюдю.
— Сау бол, тынч кечели бол,— деп, ыспас этип, Теммот
ол адам кёргюзтген юй жанына бурулду.
Теммот ол жарыкъны тутуп барды да, ол да тюз ол юйню жанына жете-жетмез чыракъ да ёчюлдю. Арбаз къа192
г
рангы болду. Алай жулдузла жарыгъы анга арбазда адамла болгъанын эслерге болушду.
— Эй,— деп сёлешди Теммот, атдан тюшюп.
— Эй, кимди ол? — деп, арбаздан бирсу сёлешип, аны
аллына чыкъды.
— Салам алейкум!
— Алейкум салам! Жууукъ бол!
— Сау бол, жууукълу бол. Айып этме, манга Жаммот
керек эди.
— Э, жууугъум, не замансыз керек болуп къалды бу
санга. Кел, сен жолоучуса, юйге кир, аша, солугъан да эт,
аллах айтса, эрттен бла эртте Жаммотха да тюберсе,— деди ол адам.
— Сау бол, къарындашым. Алай мени эрттенликге де­
ри къалыр амалым болмагъан жумушум барды,— деди
Теммот, бираз къайгъылыракъ бола.
Баям, къонакъны алайлыгъын ол адам аны ауазындан
ангылагъан болур эди — ол, армау болуп, не айтыргъа
билмей, иги кесек мычыды. Къонакъгъа жууап бермей андан ары турууну айыплыкъгъа санап, былай айтды:
— Жууугъум, биз Жаммотха тюнене къатын келтиргенбиз. Тюненеден бери той-оюн тохтамай баргъанды. Бюгече къошулур кечелериди. Отоугъа бусагъатчыкъда, сен
былайгъа жете-жетмез, алай киргенди. Айт, энди къалай
этейик, не этейик?
Бу адам Жаммотну улан нёгери болгъанын Теммот эн­
ди ангылады. Тапсыз заманда келгенин да билди. Болса
да къууанды.
— Эйя, таланнган! Мен уллу къууанчны юсюне тюбеп
къалдым кёреме да! Келинигиз огъурлу келин болсун!
Къууанчдан аллах айырмасын!
— Сау бол, огъурлу къонакъ бол сен да,— деди болуш
улан.— Айт, сен айтханлай этейик. Къонакъ—аллахны къонагъыды дейди.
— Оллахий, билмейме не этерге да. Бек тапсыз кезиудю. Айхай, мени ишим да бек амалсызды.
Улан нёгер Жаммотну антлы тенги, адамны жарсыуун
бир сёзден ангылап къоюучу жаш, баям, жашауунда биринчи кере не этерге билмей тохтады. Къонакъны жумушун этерге борчлугъун ангылайды. Къонакъ — къонакъды. Алай бюгече Жаммотну отоудан къалай, не айтып
чыгъарсын? Аны эсине минг тюрлю акъыл келди, къайсын
сайларгъа билмей, башы сагъышха къалгъандан терлеген
да этди. Насыпха, кече аны бетин Теммот кёрмейди, Тем13 Ж. Ж Залиханов
193
мотну бетин ол да кёрмеген кибик. Ахырында; «Не болса
болсун, къонакъны жумуо1ун этейим»,— деп, таукел болуп,
отоугъа атлады да, терезени къакъды. Ичинден, терезе жабыуну бир жанына тартып, акъ жин кибик, Жаммот;
— Кимди ол? — деп сёлешди.
— Менме. Былай бир чыкъ, жумуш барды,— деди аны
улан нёгери.
Ол кезиуде юйню башындан энишге, топ-топ этип,.
жашла тюшген таууш эшитилди.
— Ай, иймансызла у а !— деп, ала секиришген жанына
улан нёгери да бир-эки атлап къайытды.
Жаммот эшикге чыкъды.
— Алан, бир къонакъ келгенди да, тангнга дери къалыр амалым болмагъан жумушум барды санга деп тохтагъанды да, аны ючюн чыгъаргъанма.
— Къайдады?
— Майна, алайда.
Ала экиси да алайгъа атладыла. Теммот кече къарангыда къара жамычысы бла айланмайын пелиуан ки­
бик сюеледи.
— Ма къонакъ, Жаммот, буду,— деп, улан нёгер юй
багиындан секиришген жашла къачхан жанына кетди.
— Сау бол, къарындашым. Жаммот, аллах бла тилейме, айып этме. Мен бусагъатда не аллахха, не адамгъа ушамагъан иш этгеними билеме, алай башха амалым жокъду.
Айып этме.
—' Аллах андан айыпдан сакъласын, къонакъ. Не жу-^
мушунг барды? Бизни къолубуздан келлик зат эсе, бойнубуз къылдан инчгеди.
Теммот жумушун айытды. Жаммот, бир ауукъгъа сейир этип, шум болгъанлай турду. Сора терк окъуна:
— Алай эсе, къонакъ, жамычынгы, башлыгъынгы да
теш да, манга бер, кесинг а отоугъа кир да, жат, жаханим
ол атдан толсун. Мен танг атаргъа къайтырма,—деп, аны
къулагъына не эсе да шыбырдап, терк окъуна Теммотну
жамычысын, бёркюн да кийип, башлыгъын да бойнуна
атып, секирип къараторгъа минди да, таш орамда аны
аякъларындан от жилтинле чачыла, къарап-къарагъынчы
алайдан танаайды.
Теммот, не армау болду эсе да, отоугъа кирди. Гён чарыкъларын тешип, тыш быстырлары — къапталы бла
ундурукъда жатды да, къамасын Жаммотну къатынчыгъыны бла кесини арасында урду.
Жаммотну къатыны къабыргъагъа къысылгъанлай, неболгъанын ангыламай, билмей, аузундан сёзю чыкъмай^
194
кёзюн къысмай жатады. Теммотну андан башхалыгъы —
ол иш неде болгъанын биледи. Аны билгенликге, Жаммотну быллай адамлыгъына асыры сейир этгенден, башы тёгерек айланады.
Анга КИМ да сейир этерчады. Туугъанлы кёрмеген, хапарын эшитмеген жашха, аны къой да, ким болгъанын
соргъан да этмей, биринчи кечесинде къатынын анга ийнанып анга къоюп кетиу — ол къуру адамлыкъ болуп къалмай, адамлыкъны бек башыны да башы тюйюлмюдю?
Адамны сёзю бла, аны жарсыуу ючюн, аны жумушуна
Жаммотну алай арсарсыз жолгъа чыгъып кетиую — ол
аны жюрек халаллыгъыны, тазалыгъыны, бийик намыслылыгъыны, ким да шукур этер аламат шагъатлыгъы тюйюл­
мюдю? «Ол манга, танымагъан, билмеген адамына, быллай бир не ючюн ышанды, къалай ийнанды? Мен аны был­
лай хатерин анга не бла къайтарырма? Мени аллай кишилик къолумдан келалырмы, кючюм-къарыуум жеталырмы?
Бусагъатда жанымда къалтырап жатып тургъан тиширыуну бюгюнден ары кесиме агеч этерими мен анга къалай
бла айтайым, къалай билдирейим? Жаммот бирлени жибермей, кеси нек кетди? Иер адам азмыды элде? Бир да
болмаса да, улан нёгери не жумушха да хазырды да аны
орунуна! Огъесе былайда башха сылтауму барды? Акъ
ат, акъ ат! Бир къара тюгю да болмагъан! Баймырза аны
да къайдан биле |болур эди? Ол алай айтмаса эди, мен не
этерем? Дуния дегенинг сейирди! Бир зат да билмей,
къайдан чыкъгъанын билмей тургъанынглай, кёрдюнгмю
насыпны аллынга чыгъып къалгъанын. Бусагъатда ишибизни къуралгъанын Аймёлекге билдирир амал табылса
зди! Къайда аллай онг! Энди, аллах айтса, Жаммот танг
атаргъа къайытырма деп кетгенди да, кёп къалмагъанды,
тамбла ингирге Аймёлек кеси кёзю бла акъ атны кёрюр.
Энди уа аны атасы не айтыр? Айхай, аллай атны Теммот
ёмюрге да тапмаз деп, ол анга ишексизди. Алып барып
Баймырзагъа башындан тутдуруп жиберсем не дер? Сылтауу болмаз да...» Ма Теммотну сагъышлары уа быладыла.
Жаммотну къатынчыгъы уа... Гырнау киштикден буюгъуп, къоркъуп къалтырагъан чычханчыкъ кибик, къалтырайды. Жаммот отоудан чыкъгъанда, аны жаш жюрекчигн
нек эсе да терк-терк уруп башлагъан эди.
Эшик ачылгъанда, ол Жаммот кирген сунду.
Алай ол бол'магъанын олсагъатда, тюз да тёшекге киргенлей билди. Теммот араларына къаманы ургъандан сора
да, араларына жууургъанны энишге да басды да, артын
айландырды. Ол ууахтыдан тебиреп, аны жюрекчиги ёшю195
нюне сыйынмай башлады. Кесин къабыргъагъа аллай бир
къысмаса эди, ким биледи, жюрекчиги ёшюнюн чачып, тышына чартлар эди! Солууун да чыгъармазгъа кюрешеди.
хМуну зсине да кёп затла келедиле. Бир бирде у а,
башчыгъы сылхыр къойгъа ушай кетип, оюм этер онгу да
болмай къалады...
Кече уа асыры узундан, таудан келген чыран череклей^
тауусула билмейди. Экиси да жукъламайдыла...
Шош терезе къагъылды. Теммот, ундурукъдан секирип
тюшдю да, къарап-къарагъынчы, гён чарыкъларын къаплап, терк эшикге чыкъды.
— Ма, къарындашым, анангы сютюнден халал болсун.
Муну юсю бла уллу къууанч келсин сайга да, жамауатыгъызгъа, элигизге да,— деп, Жаммот акъ атны нохтасын
узагды.— Жамычынг бла башлыгъынг а атынгы юсюндедиле. Бёркюнгю уа — ма, хайырын кёр.
Теммот, тили тутулгъан кибик, аузундан сёзю чыкъмай,.
не айтыргъа билмей къалды. Ахырында Жаммотну къаты
къучакълады. Аны жюрегини терк-терк ургъанын Жаммот
сезди.
— Сен манга этген бу хурметингн мен ёлюп кетгинчи
унутмам. Менден къайтмаса да, уллу аллахдан къайытсын. Къууанчынг таурухлада айытылырча, огъурлу болсун.
— Сау бол. Мен этип не этдим? Ол — жалан да тенгликди. Ашыкъгъан этеме дейсе анса, танг атаргъа да кёп
къалмагъанды, бир кесекчик олтуруп кетсенг боллукъ эди.
— Сау бол, аллах берекетингден айырмасын. Амалым
алай болгъанын кесинге айтханма. Салгъан болжалгъа
жетмесем, энтда бир сылтау табар. Жаммот, бюгече манга
къыйналгъандан уллу къыйынлыкъ аллах санга ёмюрюнгде
да бермесин. Хайда, къал, тынч кечели бол!
Ол кезиуде Жаммотну улан нёгери жетди да, Теммотну
артмакъларын къараторну къанжыгъасына къысды.
— Ахшы жолгъа, къарындашым. Жолунг мамукъдан
болсун. Этген ишингден къууан!
Теммот арбаздан чыкъды да, къараторгъа минип, акъ
атны да адежге тутуп, энишге айланды. Ала экиси да аны
ызындан къарап бираз турдула да, сора Жаммот отоууна,
улан нёгери аш юйге кетдиле.
Жаммотну къатыны уа, кечеги къонакъ отоудан чыкъгъанлай, къопду да, чыракъ жандырыргъа базыналмай,
къарангыда «злеп къыптыны тапды да, къаманы орунуна
аны салып жатды.
Жаммот тешинип тёшекге киргенлей, алыкъа жылын196
магъан сууукъ къьшты бутуна жетди. Ол не болгъанын
билмей узалды да, къыптыны алды. Къатынына сормай,
кеси барын да ангылады...
А
^
^
Теммотну жюреги эндн къууаннгандан терк-терк урады,
Танг къарангысында кёкде жылтырагъан жулдузлагъа
къарай, кесини насыбын алагъа тенг эхе, жырларыгъы келе, акъ атны нохтасын сол къолу бла къаты къысып ба­
ра ды.
Элден чыгъа-чыкъмаз тохтады да, къаратордан тюшдю.
Аны иерин алып, акъ атха салды. Айылларын тарта туруп, къаратордан эсе бу жукъа болгъанын ангылады.
«Аман болса эди, эшта да, Жаммот муну тутмаз эди» деди. Жюгенни, нохтаны да алышындырды, артмакъларын
да алды. Сора артха къайтып келди да, Жа.ммолатланы
арбазгъа кирип, къараторну ат иликичге такъды. Ызы бла
аны башындан тутуп къучакълап, бойнун, жалкъасын,
сыртын сылады да, артха айланып, акъ атны жюгенинден
тутуп, арбаздан чыгъып кетди.
Танг атып, ийисагъан, бу атха бир тынгылы къарар эди
деп барады. Жаммотну отоуунда аны къатыны жанында
жатып тургъан заманында кече не узунду деп жарсыгъан
Темнот ЭНДИ танг терк атмайды дейди. Адам дегенинг
къужурду! Аны ахъылын билген не къыйынды. Кесине керек болса марданы билмеген адамны бир такъыйкъаны
ичине жюз кере тюрленнген акъылын къайдан билгин, жюрегинде неси болгъанын билир ючюн, аны ачып, ким къа­
рар, къалай къарар?
Теммотну ауушха чыкъгъаны бла тёбен жанындан жарып башлагъаны тенг болду. Къызаргъан кюнню кёзюню
жартысы тау артындан нъарады. Ызы бла, къызаргъан
кюнню орунуна кюмюш бетли уллу кюн таудан саулай
къарады, кюн тыякълары :кёз къамата, дуниягъа кеси жарыгъын, нюрюн тёге, терк окъуна тёгерекни жарытды.
Энди, алла.хдан сора Жаммотну хайырындан болжалгъа жетериме сёз жокъду, ат да бираз солусун, кесим да
деп, Теммот акъ атдан тюшдю. Айылларын бошлады. Ауузлугъун да алып, юч аякълы кишен салды. Ат, пырх-чырх
эте, бир эки-юч да атлап, отлап башлады.
Теммот аны тёгерегине айлана, юсюне, башына къарайды. Адам бир чурум тапмаз, ариу дегенден чеги болмагъан атды. Адам къолу бла ишлер амалы болмагъан! Ол
не къадар излеп кюрешди эсе да, аны юсюнде бир къара
тюк тапмады. Болмагъанны къайры табарыкъ эди!
197
Атны бойну зурнук бойну кибикди. Инчге, узунбел, тюз
кереклилери кибик, хар санына тийишли бутлары, аякълары. Адам таракъ бла тарап тургъан кибик жалкъасы.
Битеу кеси уа туугъанлы бери акъ бояу бла боялып тур­
гъан сунарса. Эрттенлик кюнню узун тыякълары ауушда,
тау башында акъ атны бютюн да тауушлукъ ариу кёргюзтедиле.
Бусагъатда Теммотну акъылына Аймёлек келди. «Была
экиси да бирге нечик ушайдыла. Аймёлек да элибизни ке­
че ма былай, эрттенлик кюн кибик жарытады. Айны мёлеги. Къалай аламат атды. Ол туугъан заманда ай мёлеги
кибик, алай ариу къыз боллугъун билип, Аймёлек деп
къайсы хурметли адам атагъан болур эди? Мен аны кесине соруп, билмей къоймам.»
Теммот ол тёгерекде суу болмагъанына жарсый, атыны
аякъларына къарады. Ол онг аягъыны сыннган налын алышындырып, кесим да солугъанма, ат да тойгъанды деп,
атны кишенин алды да, жолуна тебиреди.
Ауушдан энишге айланнганлай, атдан тюшдю да, жамычысын бла башлыгъын атны къанжыгъасына къысып,
атны башындан тутуп энеди. Къол бойнунда тау шауданчыкъгъа жетгенде, атына ол тогъугъунчугъа дери ичирди,
кеси да ичди.
Къайсы таулуну огъурлу къоллары жарашдыргъан эселе да, шауданны тюбюне салыннган чиммакъ-акъ къалакъ
ташла аны аламат ариу этедиле. Былайда аллай ташла да
кёрюнмейдиле, баям, ол аланы бери Бахсан сууну бойнундан чыгъаргъан болур.
Теммот, атыны башындан тутханлай, ёзеннге тюшгюнчюге дери барып, алай минди. Кесини къаратор алашасы
эсинден кетмейди, алай акъ атны атлылыгъы андан аман
болмагъанын таныгъанды. Муну жалан да жоргъасы
жокъду, алай жюрюшю, жортууу, не айтырса, аламатдыла. Башын ёрге тутуп, къулакъларын алгъа этип, бир айланса, сейир этесе!
Теммот Ючкюмелге болжалдан алгъа, экинди бола
жетди. Эл, жамауат, аны келирин сакълап тургъанча тюбеп, акъ атны ариулугъуна бирден сейир этедиле, тамаша
боладыла. Ныгъышда аны тёгерегинден алып къарайдыла.
— Тоба астофируллах! Минги тауну баш токъмагъы
кибик, бу нечик ариу акъды!
— Тоба, тоба! Быллай тауушлукъну адам кёрюрмю?
— Туугъанлы быллай мал а бир да кёрмегенме!
— Ай, анасыны, бу ажир болуп, мындан бир тайла
жаяреди!
198
— Бу чариш ат болур. Кёрмейсиз, бутлары нечик узундула! Ийисагъан, муну бла чаришде бир чабаред!
Ол кюн алайда ол акъ атны юсюнден жюз тюрлю сёз
айтылгъан болур эди, бири биринден ариу.
Баймырза, эки къолун да эки жан сюекге салып келе
келди да:
— Къойчугъуз, таланнган, кёз тийдиресиз мынга! —
деп, нохтасындан тутуп алып кетип, Теммотланы арбазгъа
кинирди. Алайда кеси эркин къалып, атны тёгерегине айлана, ариулугъуна сукълана, къолу бла бойнун, башын
сылайды...
Теммотну келе тургъанын барындан да алгъа Аймёлек
кеси кёрдю. Ол элни тёбен жанында, Бахсан сууну бойну
бла халыча тартылгьан, бир жерде кёрюне, бир жерде не
чырпыла, не ташла артына ташая баргъан, узун, инчге
жолчукъдан кёзлерин айырмай, урчукъ ийиреди. Аны урчугъу баш юйлени коридорундан жерге дери жетеди.
Ол Теммотну келирине да ашыгъады, къоркъгъан да
этеди, КИМ биледи, сюйгени атасы буйрукъ этген атны тапмай келнр деп. Бакъсанукъа быланы араларына салгъан,
экисини да къайнагъан жаш жюрекчиклерине балхам боллукъ — атды. Теммот аны излей айланады. Бюгюн болмай эсе, сора болмайды, болжалны ахыр кюню бюгюндю.
Атасы унамазын а биледи. «Унамаса — унамасын, Бахсан
суу артда аны кёп кюнлени бла кёп кечелени жюрегин талай турур. Суудан а мени киши да тыялмаз, ары эркинлигим а мени да болур»,— деп, къайгъылы сагъышла башчыгъып бийлеп тургъанлай, чырпыла артындан чыкъгъан
акъ атны эследи. Ол — Теммотду! Аймёлекни жюрекчиги
ёшюнюнден чартлап чыгъып кете зди! Ол ёресине, гур деп,
салам от жаннганлай ,болду.
Къууанчын айтыргъа адамы къатында жокъ. «Бусагъатха къарагъан кибик, Аминат да Таукашлагъа кетип
къалды. Келеди мени жулдузум, жарыкъ жаннган жулдузум! Охо, жаным, не бек къыйналдынг эсенг да, энди ишибиз къуралды. Аллахны жаны ауругъан болур бизге. Бир
бирге аллай бир термилген жюрекле энди къууанырла,
аланы татлылыкълары ёмюрюбюзге дери бизге кюч, къарыу бергенлей турурла. Я аллах, санга къор болайым!»—
деп, «дып-дып» деп тургъап жюрекчигин къолу бла басды. Шынтагысы да юзюлюп, урчугъу да жерге тюшюп
тургъанын Аймелек жалан да бусагъатчыкъда эследи.
«Мен жазыкъ, адам иш кёрген болурму?»— деп, тёгере­
гине къарайды. Киши да эслемейди. Теммот а, акъ ат
юсюнде нарт кибик келе, кёпюрден ётдю...
199
Теммот дунияда болмагъан бир тауушлукъ акъ ат алып
келгендн деген хапар Бакъсанукъагъа мычымай жетди.
Аны эшитгенлей, ичин сууукъ къалтырауукъ алды. «Энди
уа адам не сылтау этсин!» деген сагъышдан аны баш ауРУУУ тутду. «Иш мен умут этгенча болмады. Аллах къурамазлыкъны иши къуралып къалды кёреме да. Энди уа не
этейик, къалай этейик? Мени къызым барлыкъ жаш беш
тау элде туумагъанды деп тургъанымлай, кёрдюнгмю, иш
къалай тюшюп къалды! Тукъуму аламатды деригинг жокъ.
Байлыгъы эсе алай. Угъай, Бакъсанукъа алыкъа алай тели
тюйюлдю. Кюн къайдан чыкъгъанын биледи. Сылтау керекди, сылтау. Таи сылтау. Бёрю да токъ, къойла да толу
болургъа керекдиле. Сагъыш эт, сагъыш, Бакъсанукъа!»
Аны башына акъыл келди. Ол анга асыры къууаннгандан, баш аурууу тау башындан будут чачылып кетгенлей
кетди.