Latin

Бахсан Жулдузу - 03

Total number of words is 3953
Total number of unique words is 1892
36.7 of words are in the 2000 most common words
52.8 of words are in the 5000 most common words
61.4 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
айырып аны нек инжилтеме? Юйюнде турсун алыкъа. Заман алдады. Ары келир кюн да жетер»,— деди кеси кесине Сардион.
— Ай, аперим, кацо. Сюйгенинглей эт, жашым. Кёлюме тиерик тюйюлдю. Артда келеме десенг да ыразыма,—
деп, Сардион къучакълап тургъан жеринден Теммотну,
'башчыгъын сылай, бошлады.
32
Нохтар къонагъын уугъа элтирге дейди. Алай Сардион
унамайды.
— Жаз башында кийикле арыкъ боладыла, тёлюлери
бла айланадыла. Аланы зауукълукълары, кесинг билгенден, кюз артында болады. Кюз артында келсем, экинчи
жол, айхай-айхай, барырбыз.
— Тохта, тохта, Сардион, ашыкъма. Сен энди кюз артына дери бизден къа'лай кетерсе, таланнган!
—' Угъай, Мухтар къарындашым. Келдим, сау-саламатлыгъыгъызны кёрдюм, бек къууандым, ыразы да болдум.
Солудум. Энди, айып этме, къайтыргъа керекме. Сабаннга
чыгъар заман жетди. Кесинг билесе, аны оздурургъа жарамайды.
Кертиди, аны Нохтар биледи, алай Сардионну бираз
турлугъун сюйгенден айтады анса. Хар къайда да урлукъ
жерге заманында тюшерге керекди. Не алгъа болмай, не
артха къалмай, тюз заманында. Тау жерде уа бютюн да.
Аны себепли къонакъны бу айтыууна ким да угъай деяллыкъ тюйюлдю.
Бир кюн эрттенликде Баймырза кесини кёксюл гырайтыны бир жанына бир семиз ирикни. бирси жанына толгъан къапчыкъны салып, аны да Теммотну бла Азретни
алларына этип, Адырсуу бойнунда тара тийресинде тохтар
жерлерин юйретип жиберди. Андан сора, кёп да турмай,
Нохтарны, аны къонагъын, эки тенгин да алып, Баймырза
жашланы ызларындан кетди.
Жаз башы тауда нарат агъачны ичинде тауушлукъду.
Жер кёгере, жай ийиси чыранланы жукъуларындан уята,
андан-мындан эриген чыран суучукъла шорхалай. Хауа
уа, хауа! Тау хауасы нарат хауа бла бирге адамны санларына женгиллик, къанат бере, кёлюне, жюрегине ахшы
умутла туудурадыла, тенгликни, сюймекликни отун жандырадыла.
Баймырзаны къонакълары нарат терекни тюбюнде кё­
гере келген къыртишде ырахат олтурдула. Гюржюлю
къонакъ тёгерекде къудуретни ариулугъуна сукъланып,
таза тау, нарат хауадан, таулу киши айран ичгенча, тогъунуп-тогъунуп солуйду.
— Ай, кацола, бу тамашаны кёремисиз? Тауну ары жанында да барды нарат, алай мен бу жанындагъы ариуду
дейме. Сен ары жанын да кёргенсе, Мухтар, не дейсе?
— Эки жанында наратла да, гарала да, таула да, сюйсенг а — кийикле да бирчадыла.
— Ай, аперим, къарындашым, аперим. Бек тюзю —
олду.
3 ж . Ж. Залиханов
33
— Адамлары да алайдыла.
— Ай, кацо, бек аламатын а энди айтдынг, сау бол.
Была былай ушакъ эхе, жашла къарап-къарагъынчы
ирикни сойдула да, баууру бла ич жауундан эрлай жалбауур этдиле, иегилерин шишликге айырдыла, къалгъанын да къазаннга салдыла.
Къонакъла къыртишде гюрен олтуруп ашайдыла,
къызылдым бетли бахсан сыраны тартадыла, тара да ичедиле. Бахсан сыра санларын жылытды, жюреклерин жарытды. Ушакълары татлы болду, бир бирлерине жюрекле­
рин ачдыла, батыр сёлеше башладыла.
— Мухтар, сорама дей да унута турама,— дейди Сардион, сырадан сора толу бети иги да къызарып.
— Сор, жаным, сор, унутма,— дейди Нохтар.
— Гюрбежинги кёрмейме.
— А, жууугъум, болмагъан гюрбежини къайда кёрлюксе,— деди Баймырза аны орнуна.
— Нек? Къалай алай жокъду, Мухтар?
— Тёш жокъду, саулай элибизде да жокьду.
— Ай, не осалды ол а! — деп, Сардион энишге къарады.— Бизни элде Мухтарны усталыгъын бир да унутмайдыла. Эслеринден кетермей, сагъыннганлай турадыла.
«Мухтарны жугары», «Мухтарны бичагъы», «Мухтар салгъан наллары атымы аякъларында бюгюн да турадыла»,—
дейдиле.
— Сау болсунла унутмагъанлары ючюн. Мени да сен
юйретгененг, Сардион,— деп, имбашындан тутду Нохтар.
— Гюрбежи болса уа, къарындашым, кесингден да элге, жамауатха ахшы эди,— деп Баймырза таза жюрек
жарсыуун билдирди.
Тёшню юсюнден сагъынайым деп, Нохтарны эсине кёп
кере да келгенди, алай, уялып, айтмай, бир тап заман иш
тюшсе деп, оздура-оздура тургъанды. Аны юсюнден бусагъатда Баймырза алай айтып билдиргенине ыразы болуп,
ЭНДИ аны юсюнден сёзню андан ары барырын бетликге
санамай, ол ушакъны башха жолгъа бурулурун сюйдю.
Болса да, къонагъыны кёлюне жетер мурат бла, ушакъны
орунуна жырны игиге санап, нёгерине:
— Масхут, а маржа, бир жырла! — деп, шапалыкъ этген тенгине къарады.
—' Не жырны, Нохтар? — дей, ол аллай тилеуню эрттеден бери сакълап тургъан кибик, жууап этди.
— Сюйген жырынгы. Алай, Масхут, сен угъай демей
эсенг, Апсатыны жырын жырласанг ыразы эдим. Сардион
тау артында бек уста уучуду.
34
— Мен да ыразыма. Эжиуню — сиз, жырны — мен! —
ДСП, Масхут тамагъын ариулап, жырны башлады:
Эй, мараучуну, дейди, ой,
Темир боюнсасы бойнунда, ой.
Ой, кюйген къалач болур къойнунда, ой...
Мараучуларынг болур эди сары тангны тауугъу, ой,
Ай, кюйген къалач мараучуну зауугъу, ой!
Масхутну сырыйнача ауазы Адырсуу бойнунда бютюн
кючлю зынгырдайды. Аны ауазы бла жюреги, экиси да
бирсе къаты байланып, жыр болуп къалгъандыла. Макъамы уа, макъамы!
Ай, ой, Апсаты, о!
Тауну башы болур эди тогъай кириш,
Ай, къартха, жашха бериучю эди тенг юлюш!
Тыялмайма, тыя келгин алларын.
Ай, чубур байлатхын аланы ариу санларын!
i
Масхут башха жырланы да жырлады. Аны таза жюрегини теренинден чыкъгъан сюйдюмлю ауазына таула да,
кийикле да, къанатлыла да тынгылай болур эдиле. Ол
жырлагъан кезиуде заман тохтап къалгъанча, тёгерек алай
шош эди. Насыпха, Масхут арыгъан дегенни билмеген,
жырны да, жырларгъа да сюйген адамды. Нохтар келген
кюн нек эсе да муну жырлатмай къойгъан эдиле. Бюгюн
аны жетдирдиле.
Сардиоп таулуланы былай жарыкъ болгъанларына, бир
бирлерин былай татлы кёргенлерине сукъланады. Угъай,
сукъланнган деген ол сёз тюйюлдю. Кеслеринде да аллай
адет къаты жюрюйдю. Ол — къууаннган этеди. Къайда
да адам адамды, тили башха болгъанлыкъгъа, хар миллетни да сыфаты, къылыгъы бир бирге ушайдыла. Хар жерде да къонакъ — бек сыйлы адамды.
Нохтар къонагъын Сылтыран кёлюне да чыгъарды. Кёл
бойнунда жаз башы сериуюнчюк хычыуун тиеди. Кёл, уюп
тургъан кибик, сым-сыйдамды. Кеси уа аламат таза, аны
юсюнде бир чёп да жокъду. Теренди, тюбю кёрюнмейди.
Аны ючюн айта болурла тюпсюз кёлдю деп. Къысыр сары
къаяны кёкге жете жютю жуху кёлге кёмюлюп, баштёбен
болуп кёрюнеди. Суу тюбюнде, юзмелтле кибик, анда-мында чачылгъан къаралдым булутла, бир бири ызындан
къая жухну тюбю бла ётедиле...
— Къонакъда, угъай, кечгинлик беригиз, жангылып
айтама, къарындашынг бла юйюнгде тургъан бек игиди, аны
КИМ да биледи. Болса да, манга кетер заман болгъанды,—
3*
35
деп, Сардион бир ингирде онг къолун Нохтарны имбашына салып, бетине мудах къарады.
Къонакъны келген кюню къууанч келтиреди, кетген
июню мудах этеди. Жашау жолу алайды, аны тюрлендирирге кишини да къолундан келаллыкъ тюйюлдю. Аны себепли, къонакъбай мудах болду. «Энди кетмей къалмазлыгъы баямды, мен угъай деп сюелгенден мындан ары
хайыр жокъду. Аллах айтса, энтда да келир, мен да барьгрма»,— деп, Нохтар бу оюмда тохтады.
Нохтар танг аласы бла къопду да кюнню халына къара­
ды. Тёбен жаны къызаргъандан башха, алыкъа былайды
дерча тюйюлдю. Болса да, чууакъ кюн болурча шарты
алайды деп, юйге кирип, Теммотну къобарды. Терк барып,
ингирге Юсенги къолда бизге тюберсе деп, Баймырзаны
къошуна жиберди.
Keen бла Налдюз а, къонакъгъа жол азыкъгъа деп ке­
че хазырлагъанларын да, саугъаларын да жарашдырып,
артмакълагъа салдыла.
Эрттенликде жолгъа чыгъарыкъ адамны жукъусу теке
къалкъыудан башха болмайды. Сардион да бюгече алай
эди. Уятама деп, уялып турду ансы, Нохтар къопханда ол
да уянып эди. Къонакъбайларыны къопханларын эшитгенде уа, ол да мычымай къопду. Эшикге чыгъып, ала бла саламлаша, Сардион да бек алгъа кюнню халына къарады.
— Ай, къарындашым, аламат кюн боллукъду,— деп
къууана, къолун, беткн жууду.
Ала, атланып, жолгъа чыкъдыла...
Теммот ингир ала атасы айтхан жерге бир ючлю ууаныкны да сюрюп, хазна къалмай, ала бла тенг жетди.
«Аперим. Жаш жумушха жарап башлагъанды»,— дей, ата­
сы ичинден къууанады.
— А, Теммотчукъ, жани, сен а къайдан чыкъдынг? —
дей. Сардион, сейирсинип, аны ийнакълайды.
Жашны ол юйден чыгъа туруп да сурагъанды. Алай
атасы къошха ийгенин жашырып, жумушха, былайчыкъгъа кетгенди дей, ишни башын жабып къойгъанды. Ууаныкны кёргенинде, Сардион жарсыгъан окъуна этди. Ала
аны былайгъа нек сюргенлерин ангылагъан эди.
Жаш, уялып, жукъ да айтмады. Айтырыгъы уа бар эди.
Элден къошха чыкъгъан тынч болгъанлыкъгъа, ыстауатдан ууаныкны айыргъан бла сюрген алай тынч тюйюл эди.
Таудан бери, суу бойну ёзеннге тюпшенли ууанык да, Тем­
мот да арып тохтагъанлы аны быстырлары бираз къуругъандыла ансы, келе туруп жолда аны терлегенин кёрген
адам — бюгюн не жауун жаумагъанды не да былайда алай
36
ллу суу да, кёл да кёрюнмейдиле, сора бу суугъа къайда
кёмюлгенди дер эди, аны юсю-башы алай суу эди.
Ала кече къалауур къошда къалдыла.
Долгъа чыгъарыкъ, бютюн да таудан ауарыкъ адам,
кече тынгысыз жукълайды. Къайгъыла аны солууун хорлайдыла. Алай Сардион бла Теммот бкр да уянмай жукъладыла. Теке къалкъыу энди Нохтар эте, тангнга чыкъды.
Ючюсю да терк эшикге чыкъдыла. Минги тауну тюбю
эрттенликде сууукъ эди.
Эрттенлнк кюнню узун тыякълары Минги тауну ЭКИ
чокайын жим-жим жылтыратадыла. Кюнню жарыгъы,
ашыкъмай, тау бийигинден энишгеден энишге тюше келеди.
— О, кацо, къарачыгъыз, Элбузда бир булутчукъ да
жокъду. Ариу кюн боллукъду,— деп Сардион, эрттенлик
сууукъгъа хорлатмай, кериледи.
— Къарындашым, бюгюн кюн, сени жюрегинг кибик,
ариуду,— деп, Нохтар къонагъын къучакълайды.
— Кацо, жани Мухтар! Угъай, бу мени таулу къарындашымы жюрегини тазалыгъыны шагъатыды.
Сардион ашыгъып тебиреди.
Нохтар ууаныкны къонагъына берирге деп сюрдюргенди. Алай ол аны юсюнден эшитирге да унамайды. Болмаз
къалгъанда, Нохтарны кёлюне тиймез мурат бла:
— Ахшы, жани, сеи айтханлай болсун — бу ууанык
ЭНДИ мениди. Алай, кюз артына дери мында турсун,— деди.
— Угъай, Сардион, сюре бар, ыразы боллукъ тюйюлме.
— Ой, кацо, жани! Ыфчыкдан жаз башында адам да
кючден-бутдан ауады. Аны менден эсе кесинг иги билесе.
Ууаныкны уа мен къалай аудуралырма?
Кертиди, ол къыйынды. Алай Нохтар, ол халал жюрекли таулу жаш, бираз алгъа къарайды. Сардион не ишин
да къоюп, тауда жангыз адамгъа иш азмыды, аны кёрюрге деп, тау артындан бери Бахсаннга аугъанын сау эл,
тенглери биледиле. Нохтар кеси он бир жылны ичинде биргелеринден айырылмай, туз гыржынларын ашап тургъан
тенглери. Ала Сардионну аллына къараймыдыла? Къарамай а. Сора бу аланы алларына эки къолун бошуна созупму барлыкъды? Угъай, алай къалай жарайды. Бир да
болмаса да, «къурудан къуйрукъ да игиди»,— дегенлей,
аллында бир мал болсун, тёрт аякълы бир хайыуан! Сюраллыкъ тюйюлдю ансы, Баймырза да бир мал бермей амалым жокъду деп къысхан эди. Эки малны уа бир адам
сюрюр амалы жокъду — ыфчыкны иши къыйынды.
Ма, Нохтарны акъылы былайды. Сардион а унамайды.
37
— Жанынга тиймесин, жани, кацо.
— Сардион, къарындашым, къонакъ аллахны къонагъыды деп тауда сёз барды. Сен айтханны этмей мени не
амалым барды, алай къыйналсанг да, сюре барсанг ыразы боллукъ эдим.
Нохтарны жюреги къыйналырын Сардион да сюймейди.
Ууаныкны элтмезге деп, ол ыфчыкдан аугъанны къыйынлыгъы ючюн да кюрешмейди. Ол не сылтау бла да Нох­
тарны къыйнаргъа сюймегенден, ууаныкны кеслерине
къояр ючюн кюрешеди. Алайын Нохтар да ангылап, сюрюп кетерин аны ючюн къысады.
Теммот а быланы даулашларына сейир-тамаша болуп,
бирде атасына, бирде Сардионнга, экисине да кезиу-кезиу
къарайды. Ахырында Нохтар жашына кёз къысып, арабий,
ангылармы деп, бираз армау да болуп:
— Сардион, айып этме, уялгъан да этеме, болса да,
башха мадар къалмагъанды, бу сабийге сорайыкъ да, ол
айтханлай этейик,— деди.
— О, жани, бек ыразыма. Теммотчукъ муну былайгъа
сюрюп келгинчи окъуна къалай къыйналгъаиды,— деп, ол
да жашха кёз къысды.— Теммот энди, кацо, сен айтханча,
сабий да тюйюлдю, уллу жашды. Ыразыма, ол айтханлай
этейик. Айт, жани.
Теммот амалсыз энди болду. Ол Сарди01нну, бу аламат
жарыкъ кишини, атасы къарындаш этген сыйлы къонакъны кёлюне къалай тийсин? Атасы уа? Аллай бир заманны
сакълап тургъан, жанындан сюйген атасыны кёлюне уа
бютюн да къалай тийсин? Замап а барады, ала муну айтырын сакълайдыла, Сардионну жолу узунду, къыйынды,
ол ашыгъады.
Жашны эсине аланы ашыкъ оюнлары тюшдю. Ала оюнну КИМ башларына даулашмаз ючюн, сакаларын кёкге
атып, къайсыныкъы бий турса да, оюнну ол башлаучу эди.
Алай, былайда, Минги тауну тюбюнде, ол эки сака къайдан тапсын? Аны акъылы терк ишлейди, Таматала уа
сакълайдыла. Андан ары жукъ айтмай турургъа амал болмагъанын ангылайды. Ала да айт деп къысадыла.
— Билмейме,— деп, ол жууап этер-этмез, жукъудан
уяннганча тирилди, кёзчюклери жарыдыла.— Алай, айып
этмесегиз, эсиме бир зат тюшдю. Айтайыммы?
— Этмебиз, жани, айт,— деди Сардион, аны бетине
къууанып, бютюн да бек а — ышанып къарай.
Жашны арсар болгъанын кёре:
— Айт, не айтырыкъ эсенг да,— деди атасы да.
38
Чёп атыгъыз! — деди Теммот, бир уллу жюкню
.лрюнден атханча, санлары женгилленип.
Сардион бла Нохтар бир бирге къарашдыла. Сора
-ъонакъ, эс жыйып, алай къууанды алай да, аны зынгырпагъан ауазын къаяла бири бирине бере, кёк кюкюрегенча,
узакъгъа алып кетдиле. Ол Теммотну эслилигине къууанады «Не атасыны, не да мени кёлюме тиерме деп къоркъуп, нечик аламат тап къутулду бу жаш. Аллах онг берсин Нохтаргъа бу жангыз сабий бир уллу насып келтирсин’ Жангыздан аман а жокъду. Нохтар да алайды, мен
да Теммотчукъ да. Муну аллах тукъум-жукъ этсин».
— Ат чёп, ыразыма,— деди Сардион, жюрекден къууаннганын жарыкъ кёзлери билдире.
_ Сизде чёп къалай атадыла, Сардион? Биздечамы
ата болурла?— деп сорду Нохтар, жашыны армау болгъанын сезип.
— Аны бизде былай атадыла, экеулен ёчеше эселе,
ёчге къатышмагъан адам эки ташчыкъны алады да, бу
таш книге чыкъса да, ол сёз ючюн, ууаныкны сюрюрге, бу
чыкъса уа — мында къояргъа деп, белгилеп, бёркюне атады. Тартхан адамгъа къайсы чыкъса, анга кёре этиледи.
Сизде уа?
— Бизде да хазна башхасы жокъду. Бизде бёркге ашыкъла да атадыла. Не да ёрге бу жаны айланса алай этерге, былай этерге деп, бир ашыкъны бийикге атадыла. Чёп
да атадыла — бир узун бла бир къысха чёпню алып, бармакъладан къарагъан жерлерин тепглешдиредиле. Сора
аланы къайсысын чыгъарсала, тохташханларына кёре болады.
Ёчешгенле экиси да тартадыла. Къайсы къайсына тюшгеннге кёре болады. «Алай, къарындашым, сен къонакъса,
аны себепли биз бюгюи сиздеча чёп атайыкъ»,— деп, Нох­
тар жашын ууакъ ташчыкъла алып кел деп, алайда суу
жагъагъа жиберди.
Теммот, мычымай, ууучу бла бир таш келтирди. Ала эки
сыйдам къалакъ ташчыкъны сайладыла. Аланы бирлери —
ортасында къаралдым тырмысы бла, бирси уа, суу тюбюнде юзмез къатыш асыры кёп тургъандан болур эди, саргъылдым.
— Муну чыгъарсанг,— деди Нохтар ышарып, ол тырмылы ташны кёргюзте,— ууаныкны да аллынга этип,
жолгъа чыгъаса. Бироин чыгъарсанг а, не этериксе, кесинглей кетесе.
— Ыразыма. Бер бери, тартма къой! — деп, Сардион
онг къолун бёркге сукъду да, тырмысы болгъан ташны
39
чыгъарды.— А, жани, Теммотчукъ, мени ючюн сен тартсанг
эди, былай чыкъмаз эди деригим келеди.
— Угъай, Сардион, сёзюбюз сёздю! Ууаныгынгы да аллынга этип, ахшы жолгъа! Къалыргъа унамай эсенг! Заман озмасын. Тауну къылыгъын менден эсе кесинг уста
билесе.
— Ойнап айтама ансы, жани, сёзюме мен да кертичиме. Мен да тауда жашайма.
— Алай эсе, ахшы жолгъа! — деп, Нохтар анга Налдюз
хазырлагъан жол азыкъны узатды.
— О, биягъы Налдюз къылыгъын этмей къоймагъанды.
Сау болсун, къыйынсыз къалсын.
— Сардион, къарындашым! Къыйналдынг эсенг да,
бизни бек ыразы этдинг. Бери келип бизни къууандыргъандан уллу къыйынлыкъ сен жашагъан ёмюрюнгде кёрмегин!
— Мухтар, къарындашым, келген игиди, айырылгъан —
къыйынды. Сау-саламат тюбешейик,— деди Сардион.
Ала къучакълашып айырылдыла.
— Ахшы жолгъа! Элде барысына да менден салам берирге унутма!
— Ахшы. Сау къалыгъыз!
Сардион — таугъа, Нохтар бла жашы артха айландыла...
V башы
ЭЛДЕ
Жаз башы— къуртну, къумурсханы да тирилген заманы. Кечелери бир кесек сууугъуракъ болгъанлыкъгъа, тёбен
жанындан келген жылыу аны хорлайды. Анда-мында суу
чучхурлада буз шинжиле сюймей, аз-аз эрий, тамычылары
теркден терк агъа, тюш ууахтыгъа думп болуп къаладыла.
Чыпчыкъла, башха жерде суу тапмагъан кибик, нек эсе
да ол бузладан акъгъан суучукъладан ичерге, ызы бла,
къанатчыкъларын къагъа, гузаба этгенлей, алайда жууунургъа ёчдюле.
Битеу Ючкюмел сабаннга чыгъаргъа хазырланады. Кими готонун жарашдырады, кими бахчасыны ташын ариулайды, кими урлугъуна къарайды. Элде бек тамата Адайланы
Адрахман, жабышмакъ гулош тыягъына тыяна барып,
бахчасындан ууучу бла топурагъын алып, жыягъына къысды. Жерни жылыннганына ол жамауат аллында шагъатлыкъ этди. Ол кюн, хар заманда этиучюлери кибик, са40
нга чыгъыуну аллында къурманлыкъ этип, беш-алты
кирген къазанла къайнатып, эл Курму тюзюнде олплу Абаданла, акъ сакъалларын сылай, жамауатха айалгъыш этедиле. Ахырында «Сабанчыланы жырларын» Масхутха жырлатадыла:
Тынч тургъан толу аякъ,
Къолубузгъа алайыкъ,
Тилибиз бла жалайыкъ.
Санап бюртюк салайыкъ,
Сансыз тулукъ алайыкъ.
Ылысхынынг ыстайды,
Артыбыздан алтын Хардар къыстайды.
Былай сабанынгы саласа,
Кюз болгъанда къызыл будайладан
Къош бюрсюле сюртербиз.
Къынгыр-мынгыр тюртербиз,
Биз а былай эте, анда барырбыз,
Сабан бла ахшылыкъла алырбыз.
Чегетледе чыкъгъан энди чырпы кибик,
Мирзеу алырбыз ашлыкъ, будайладан
Сабанлада къылкъы кибик.
Сабан агъачны тот этдирмезем,
Къолан ёгюзню эт этдирмезем,
Ылысхынынгы сени атха салдырмазем,
Атхан урлугъунгу къолан къалдырмазем!
Масхутну тауушлукъ ауазы битеу Бахсан тарына эшитиле болур эди. Битеу жамауат анга ариу эжиу эте эди.
Бу жыр, баям, бек эрттегили болур, нек десенг, алтын
Хардар, ол Тейри бла тент болургъа керекди.
Эл сабаннга чыкъды.
Хар юйюр, хоншу, тукъум, жарашханларына, келишгенлерине кёре, бирлеше, кимини ёгюзлери, кимини готону
къошулуп, жерчиклерин сюредиле. Бир бирле уа, кертисин
айтсам — саулай элни асламы, къоллары бла къазадыла.
Жер аздан. ё г ю з бла готон кирир онг болмагъандан. Жер
къытлыкъ барындан да къыйынды. Жашауну тутуругъу —'
жерди. Жерде урунуу а — жашау кесиди.
Нохтар бла аны юйюрю да экинчи къауумдандыла. Ала­
ны жерчиклери къарыш бла ёнчелер кибикди. Асыры азчыкъдан. Алай Нохтарны жери азчьжъ болса да, бек тап
жердеди — суу бойнунда, сугъарыргъа аламат тынчды. Илипинни ары бурур ючюн Нохтаргъа жалан да бир гыйы
таш тамамлыкъ этеди. Не заманда сюйсе, къаллай бир
сюйсе — суу керекли болмайды.
То'Пурагъы да алай. Аны себепли Амырхан улу СолтанМуратны кёзю былайгъа эрттеден бери къарайды. Аны ата­
сы Нохтар бла не ючюн сёз болгъанын унутмайды. Ата41
сыны сёзюн толтурургъа кюрешеди. Аны сёзю уа — не
амал да этип, не хыйла бла да ол тап жерчикни андан
сыйырыргъады. Солтан-Мурат алайны марайды. Алай бюгюн-бюгече былай этейим деп билалмайды. Келишалмайды. Адам бла кенгенлирге уа базыналмайды. Анасына сорургъа да къоркъгъан этеди.
Анасы къартлыгъында кюн тууушда ырахат олтуруп,
къатхан сюеклерин жылытып жашаргъа сюеди. Хаух дуниядан кетерини аллында жамауатха эрши кёрюнюрге сюймейди. Жашы уа алайны ангыларгъа унамайды.
Нохтар быйыл жалан да беш тизгин картоф салгъанды ансы, жерчигини барына да арпа сепгенди. Экиси да
ахшы тирлик бередиле. Ол жерчигин кесини он бармагъын
билгенча биледи. Сюйсенг а, къаза туруп, къалайында
къаллай таш чыгъарын да, не кюн къаллай бир суу саллыгъын да биледи.
Нохтарны къарт аппасы белин тюзетмей, кече-кюн демей, терлегени къурумай былайгъа эшек бла ташыгъандан
эсе, кеси сырты бла кёп келтирген топуракъны хапары бюгюн да унутулмагъанды.
Кыртык сууну бла Бахсан сууну бойнунда уллу ташланы юслерин жабып, бахча этер чакълы бир топуракъны
ташыгъан — ол ийне бла къабыр къазгъандан эсе къыйын
болур эди!
Аны ючюн болур, Нохтар бир бирде, ачыуланнган кезиуюнде: «Былайда мирзеу орунуна бизни терлеп акъгъан
сууубуз чыгъаргъа керек эди»,'— деучюдю. Кертиси бла да
алайды — бу жерге асыры кёп къыйын салыннгандан, бы­
лайда ишлеген адамланы терлегенлерин бирге жыйсанг —
черек болур эди!..
Азрет атасыны къошуна барып, андан къайтып келеди.
Жай кюн тауда да иссиди. Хауа айланмагъан кибикди.
Аны аллында кёксюл гырайт туугъанлы бери жюрюген
жолуну къалайына да устады. Аны себепли болур, жолну
къалайында къалай жюрюрюн биледи — бир жерде жортур, биринде жоргъалар, асламында уа атламы бла барыр. Былайда уа жоргъалап келеди.
Аны иерини бир жанында бишлакъла, бирси жанында
гыбыт бла жангы чайкъалгъан жау айран ичинде, юслерине бурду салам духла атылып. Гыбытда чайкъала келген
къош айран хар заманда да аламатды, алай жай иссиде
уа — бютюн да. Аны татыуу кимни да эсинде къалады.
42
Таш жолчукъда, энш ала жоргъалап келген эшек артйШ жанында элгенди. Азрет бу неди деп къарады. Алайда, жол жанында, котурну аз ауанасында кеси элли къартны намаз эте тургъанын кёрдю. Салам берирге онгу болмагъаны ючюн, ол намазын бошагъынчы, Азрет алайда
сюелгенлей турду. Баям, была тюбешген кезиуде къарт
намазын бошай тура болур эди, нек десенг, терк бошап,
къопду* Саламлашдыла.
— А, жигит, къошданмы келесе?
— Хау.
— Мен а ёрге чыгъып барама. Бираз суусап болгъанма.
Айранынг бар эсе, ичеригем,— деп, къарт киши эшек озуп
кетген жанына къарады.
Эшек а, аны ол сёзюн эшитген кибик, жюрюшюне
къошуп, теркирек баргъанча кёрюндю.
— Бусагъат, тамата! — деп, Азрет чапды да, эшекни
ызындан жетип, артха бурду.
Ол сейир-тамаша болду. «Бу мени артха нек бурду?
Была сейирдиле! Жюгюмю теркирек элге жетдирирни орунуна бу не этеди? Огъесе энди элде айранны сакъламаймыдыла? Къошха нек бурадыла мени? Огъесе салыргъа
жукъму унутхан болурла? Ерге баргъандан эсе баш энишге баргъан или тюйюлмюдю? Къужурдула была! Алайны
къалай билмейдиле!»
Азрет а алайда жол тюбюнде, къуругъан суу ызда ёсген мант башланы эслеп, ары бурулду да, къуруй баргъан
къаура кесип, ариулады. Сора, жолгъа чыгъып, узункъулакъны юсюнде гыбытны бир бухчагъын тешди да,
къаураны бир къыйырын ары сукъду.
—' Тамата, айып этме, къаура бла ичаллыкъ эсенг,
кёр,— деп, бир къолу бла гыбытны къаура сугъулгъан
бухчагъын тутханлай, бирси къыйырын анга тутдурду.
— А, аперим, жигит. Жолоучугъа мындан зауукъ къайда! — деп, къарт, солуп-солуп, тынгылы ичди.— Айрансыз
адамны жашар амалы жокъду. Бу къалай аламатды. Сен
анга ийнан, жигит, ма былай суусап къысып тургъанлай
быллай къош айрандан бир аякъны ичсем, санларым
женгил боладыла, учарыгъым келеди. Семи хайырынгдан
бусагъатда да биз алай болдукъ. Сау бол, аллах ыразы
болсун. Бар ЭНДИ ахшы жолгъа!
— Санга да халал болсун, тамата!
Экиси да саламлашып айырылдыла.
Къарт тыягъын да аркъасына кёнделен салып, эки
къолу бла аны къыйырындан тутуп, тынч ёр жолгъа ай43
ланды. Азрет а, ашыгъып тургъан гыраитын биягъы ЭЛ
жанына буруп, энишге атланды.
Узункъулакъ аланы сейирлерине тынгылай, энишге
айланнганларына ыразы болуп, биягъы жюрюшюне къоша,
элге жол алды.
Ингир алагъа была экиси да Ючкюмелни туура кёрдюле. Анда-мында ожакъладан узун тютюнле чыгъадыла.
«Быланы отунлары чий отунла кёреме. Асыры жанаргъа
унамагъандан болгъанны тютюннге алдырып»,— дейди
Азрет кеси кесине. Бир-бир юйледен а акъсылдым тю­
тюн ожакъдан чыгъа келгенлей, жайылып, думп болуп кетеди. «Быланы отунлары уа къургъакъладыла»,— дейди.
Бирледен а къап-къара тютюн чыгъады. «Была сыгын от
этедиле».
Алай эте, эшегини ызындан энип келеди. Жайлыкъгъа
чыгъармай злде къалгъан ийнекле, тоюп, юйге къайтып
келедиле. Элни баш жанындан кирип тебирегенлей, ала
кезиу-кезиу ёкюрюп башладыла. Бирлери бузоуларын сурайдыла, бирлери уа, желинлерибиз чатларыбызгъа сыйынмай, сютден толуп келебиз дегенча, келгенлерин пеле­
рине билдиредиле.
Азрет элге киргенлей, ийнекле къатыш сют ийис аны
бурнуна урду. Малланы аллай бир тауушлукъ ийислери
барды. Къуругъан дырынны ийиси кибик, адамгъа хычыуун тийген!..
Кюзю кибик, кюз арты да ахшы болду. Жауун, кирши
да болмай, адамла ташыуулдан къутулдула, картофларын
къаздыла, арпаларын ордула.
Кёп юйюрле сыра этдиле.
Налдюз сыра этерге элде усталадан бириди. Нохтар
тау артындан къайтып келгинчи, ол, ырыслап, сыра этмегенди. Ол къайтханлы этип башлагъанды. Налдюзню сырасы борбайгъа теркирек да, бегирек да жетиучюдю. Аны
сырасы бирсиленикиледен аны бла айырмады. Салатны ол
къалай эсе да кесича жарашдырады, бирсилеча этмейди.
Олмуду огъесе башха жашырынымы барды, билмейме,
алай къалай эсе да аны сырасын ичерге артыкъ сюедиле.
Быйылгъы сырасын да бек махтап ичедиле.
Къыш узуну ишлери, кючлери болмагъанла, узун кечелени оздурур амал излей, кеслерин къыйнамайдыла. Кимни сырасы иги эсе да, ары жыйылып келедиле. Ким къачан
чакъырады деп сакълагъан адет мында жокъду. Бюгюн
44
сенде бар эсе — санга, тамбла менде эсе — манга. Элде
жюрюген адет былайды.
Элде бу къылыкъны тутхучлугъун озайчыла бегитгендиле дерге боллукъду. Ингир сайын эки-юч озайчы элге
жайылып, озай айта, къакъ къабыргъала, бишлакъла келтиредиле, къакъ къабыргъаланы шишликле этдирип, сырадан аямай тартадыла.
Озайчыланы ишлери сейирди. Ингирде озай айтып
барыр юйлерин ала алдан белгилеп къоядыла. Къыш узунуна хар юйге не бир, не эки кереден сора бармазгъа. Барысына да тенг болурча. Алай, не сейир, не аламат, Нохтарлагъа озайчыла нек келмеучюдюле, келселе да юч-тёрт
жылдан бир кере келиучюдюле. Баям да, ол Налдюзню сырасыны хайырындан болур. Сыра ичерге былагъа бирсиледен эсе теркирек келиучюдюле. Хыйсабы — сыра Налдюзден, шишликликле — озайчыладан. Ётюрюк жарамаз; «Бу
ишигизни къоюгъуз! Шишликлик, аллах айтса, алыкъа
бизде да табыллыкъды»,— деп, Нохтар кюрешеди. Кертиси бла да — кийик, жугъутур къакъ къабыргъала, тузланнган башла былада бардыла. Алай озайчыла аны ючюн
ишлерин этмей къоймайдыла. Ала Налдюзню шишликлик
керекли этмейдиле. Бурундан бери жюрюген оюнларын
этерге сюедиле. Анга кимни дауу барды.
Ма, бу ингирде да, Масхут башчылары болуп, озайчы­
ла озай айта чыкъгъандыла.
Ой, Озай, Озай, Озай, Озай!
Чырды толу этигиз, Озай,
Андан юлюш этигиз, Озай,
Къууанч кюннге жетигиз, Озай,
Уялмасын бетигиз, Озай!
Ой, Озай, Озай, Озай, Озай!
От башында тузугъуз, Озай,
Эрге барсын къызыгъыз, Озай,
Берекетли ашыгъыз, Озай,
Къатын алсын жашыгъыз, Озай!
Ой, Озай, Озай, Озай, Озай!
Жюнлю болсун къоюгъуз, Озай,
Жарыкъ болсун тоюгъуз, Озай,
Семиз тууар сшогъуз, Озай,
Бизге юлюш къоюгъуз, Озай!
Ой, Озай, Озай, Озай, Озай!
Уллу кессенг — манга кес, Озай,
Гитче кессенг — бармакъ кес, Озай,
>Сау къалыгъыз, кетейик, Озай,
Къоншу юйге ётейик, Озай!
45
Ой, Озай, Озай, Озай, Озай!
Ойнай, кюле келгенбиз, Озай,
Алгъыш эте кетебиз, Озай,
Озайны жырын жырлайбыз, Озай,
Энтда къайтып келирбиз, Озай!
Къыш да, жаз башында да, кюз артында да, ишле бошалгъанлай, ингир сайын озайчыланы халлары былайды.
Бу ингирде Нохтарлада кёпле олтурадыла. Налдюз
ашарыкъ этеди, шишлик биширеди. Гыржынны эки жарып,
шишликледен акъгъан жауларын ары агъызады. Сел жаннган отну мыдыхында шишликле зауукълу чырылдайдыла.
Андан отха тамгъан жау тамычыла, отну тютюн этдирселе
да, тёгерекни татыулу ийисге алдырадыла.
Теммот къонакълагъа къарайды, сыра къуяды. Нохтар а ала бла олтурады.
Сырадан ахшы ичип, шишликден иги ашагъандан сора
жыр башларла. Хар замандача, бюгече да башладыла.
Бек аламаты олду.
Атны ат этер ючюн ёзенгиде аякъ болургъа керекди
дейдиле. Жырны жыр этер ючюн а эжиу керекди.
Аланы зынгырдагъан ауазлары юйден юйге, орамдан
орамгъа ёте барырла.
Быйыл къара къышды. Элни къарты анга жарсыйды.
Къышы къыш, жазы жаз болургъа керекди. Алай болмаса, жыл къыйын болады. Къарлы къыш — ол берекетди.
Къыш къышлыгъын заманында этмесе — аны къыйынлыгъы
жаз башына тыянады. Ол ^— кёплени биченлери жетмегени
себепли, малны арыкъ этеди, адамны да, малны да жунчутады. Ж аз башы къаллай бир созула эсе, малла жайлыкъгъа аллай бир кеч чыгъадыла. Заманында кырдык болмайды да. Къартла аланы барыны юсюнден да сагъыш
этедиле.
—А, жууукъларым, акъмыйыкъны бизге не эсе да бир
дерти барды, тейри,— дейди, сырадан ахшы тартхандан
бети къызарып, от жагъа аллында олтургъанладан бири.
— Алан, бизни бир гюняхыбыз зат болуп, аны ючюн а
болурму? — деп, ышарлыгъы келип, сорду бирлери да.
— Бирден сора болмаса эди, аны мен бойнума да алырем! — дейди бирлери да, нёгерини чам этгенин ангылап.
— Сиз ойнагъан этесиз, алай къыш созулса, мени биченчигим жетерик тюйюлдю да, мени адыргы этдирген ол­
ду,— деди биринчи къаугъа этип башлагъан киши.
— Жарсып тургъандан хайыр жокъду. Буюрулгъандан
киши да къутулмайды, биз да къутулмабыз, аллах айтханлай болурбуз!
46
— Хау, Дудай улу, аны уа керти айтаса. Анга бизни
къолубуздан келлик тюйюлдю.
Ол ууахтыда Масхут эшикден кирди. Жылы юйге аны
бла бирге сууукъ кирди, туман кибик.
— Кече ахшы болсун, аш да татлы болсун, таматала!
— Ой, сау бол, сен да сау кел!
You have read 1 text from Karachay-Balkar literature.
Next - Бахсан Жулдузу - 04
  • Parts
  • Бахсан Жулдузу - 01
    Total number of words is 3975
    Total number of unique words is 1903
    37.8 of words are in the 2000 most common words
    54.6 of words are in the 5000 most common words
    63.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 02
    Total number of words is 3939
    Total number of unique words is 1906
    38.2 of words are in the 2000 most common words
    54.5 of words are in the 5000 most common words
    63.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 03
    Total number of words is 3953
    Total number of unique words is 1892
    36.7 of words are in the 2000 most common words
    52.8 of words are in the 5000 most common words
    61.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 04
    Total number of words is 4042
    Total number of unique words is 1887
    38.0 of words are in the 2000 most common words
    53.8 of words are in the 5000 most common words
    61.9 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 05
    Total number of words is 4013
    Total number of unique words is 1851
    39.3 of words are in the 2000 most common words
    55.0 of words are in the 5000 most common words
    63.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 06
    Total number of words is 4040
    Total number of unique words is 1890
    40.0 of words are in the 2000 most common words
    56.1 of words are in the 5000 most common words
    63.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 07
    Total number of words is 4002
    Total number of unique words is 1852
    39.1 of words are in the 2000 most common words
    54.3 of words are in the 5000 most common words
    63.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 08
    Total number of words is 4083
    Total number of unique words is 1861
    39.2 of words are in the 2000 most common words
    55.2 of words are in the 5000 most common words
    63.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 09
    Total number of words is 3909
    Total number of unique words is 1959
    37.8 of words are in the 2000 most common words
    52.8 of words are in the 5000 most common words
    62.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 10
    Total number of words is 4036
    Total number of unique words is 1904
    39.6 of words are in the 2000 most common words
    55.9 of words are in the 5000 most common words
    64.0 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 11
    Total number of words is 4026
    Total number of unique words is 1878
    38.5 of words are in the 2000 most common words
    54.6 of words are in the 5000 most common words
    63.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 12
    Total number of words is 4023
    Total number of unique words is 1837
    38.9 of words are in the 2000 most common words
    54.5 of words are in the 5000 most common words
    63.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 13
    Total number of words is 4050
    Total number of unique words is 1875
    39.3 of words are in the 2000 most common words
    55.1 of words are in the 5000 most common words
    63.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 14
    Total number of words is 4048
    Total number of unique words is 1839
    40.1 of words are in the 2000 most common words
    54.8 of words are in the 5000 most common words
    63.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 15
    Total number of words is 4027
    Total number of unique words is 1771
    39.6 of words are in the 2000 most common words
    55.7 of words are in the 5000 most common words
    64.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 16
    Total number of words is 3991
    Total number of unique words is 1772
    39.4 of words are in the 2000 most common words
    55.8 of words are in the 5000 most common words
    63.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 17
    Total number of words is 3941
    Total number of unique words is 1973
    38.0 of words are in the 2000 most common words
    54.1 of words are in the 5000 most common words
    61.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 18
    Total number of words is 3934
    Total number of unique words is 1818
    40.5 of words are in the 2000 most common words
    55.6 of words are in the 5000 most common words
    63.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 19
    Total number of words is 4076
    Total number of unique words is 1826
    39.2 of words are in the 2000 most common words
    54.3 of words are in the 5000 most common words
    62.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 20
    Total number of words is 3956
    Total number of unique words is 1709
    39.7 of words are in the 2000 most common words
    57.1 of words are in the 5000 most common words
    65.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 21
    Total number of words is 3983
    Total number of unique words is 1819
    39.3 of words are in the 2000 most common words
    55.2 of words are in the 5000 most common words
    62.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 22
    Total number of words is 1621
    Total number of unique words is 991
    45.3 of words are in the 2000 most common words
    60.5 of words are in the 5000 most common words
    68.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.