Latin

Бахсан Жулдузу - 01

Total number of words is 3975
Total number of unique words is 1903
37.8 of words are in the 2000 most common words
54.6 of words are in the 5000 most common words
63.6 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
аткьаит
Ж.УЛАУЗУ
Жанакъаит Залиханов
БАХСАН
ЖУЛДУЗУ
РОМАН
«Эльбрус» китап басма • 1986
I КЕСЕГИ
бaшы
АСЛАНГЕРИЙ
Беш да тау элге атлары айтылгъан эки хапарчы киши
бардыла. Бири — Аслангерий, биз элли, бирси уа — Таумырза, Уллу Малкъардан. Быладан уста хапарчы хазна
адам болмагъанына кёпле шагъатдыла.
Насыбыма, мен экисин да эрттеден бери таныйма да,
анга бек къууанама. Экиси да, аллахха шукур, сексенден
атлагъан, намыслары жюрюген адамладыла. Ахшы юйдегили да болгъандыла, сабийлерини туудукълары да аякъланнгандыла. Хар бири жерин табып жашайдыла.
Аслангерий бла Таумырза уа, бир бирлерини хапарларын эшитген болмаса, таныш а бюгюн да тюйюлдюле. Ол
сейир тюйюлмюдю? Быланы бирге бир тюбетмей къоймам
деп, мен къаст этип айланнганма, алай тюбеталмагъанма.
Бири элде, юйюнде болса, бири болмаз: не биченде, не
тауда, не къонакъда, не жолда болур. Не болса да болсун,
быйыл экисин да бирге тюбетмей къоймам деп ант этгенме.
Сурай, сора кетип, Аслангерий жаз башында, Таумыр­
за уа кюзде туугъанларын тохташдыргъанма да, биз элли
тамата болуп чыкъгъанды. Аны себепли, барып, малкъарлыны элибизге алып келликме. Сакълап турургъа Аслан-
герийден сёз алгъзнма. Болжал да салгъанбыз
къыркъардан къутулгъанлай, биченнге чыгъарны аллында. Тап за­
мам тюйюлмюдю?
Быланы бирге жолугъуулары аладан эсе манга бек керекди. Нек десенг а, къарачайлы айтханлай, бири чегетде,
бири кёгетде болгъанлары себепли, бир хапарны экисине
да башха-башха айтдыраса да, сора артда уа тенглешдирген этесе. Бир игиликлери — экиси да бирге тиллешген кибик, хапарларын а, сиз анга ийнаныгъыз, эки аякъгъа бир
гыбытдан къуюлгъан айран кибик, бир бирден айырмазса.
Алай ушашдыла. Жалан да Таумырза бир-бир сёзлени кесича айтыргъа сюйюучюдю. Сёз ючюн: чыпчыкъчыкъ деген
сёзге ол цыфцыхцыкъ, жокъдугъа — зохду, зехлеге сехле
дер. Аллай сёзледен къалгъаны, айтама да, эгизле кибик
алай ушашдыла. Бирини хапарын биринден айырмазса.
Болса да, мен бюгюн Аслангерий бла жолугъургъа керекме, Таумырза уа юйюнде, терекле салкъынында ох деп
олтуруп, бизни сакъласын.
Аслангерийни мен сабий заманымдан бери да таныйма.
Ол кесини жумушакъ тапчанына олтуруп, асыры кёп жылка ичгенден сап-сары болгъан эки мыйыгъын эки жанына
сылап, хапарын бир башласа, солуууму бёлмей кёп тынгылагъанма. Не да ныгъышда айтса. Элибизге хар келгеним сайын аны бла тюбеширге аны ючюн сюйюучюме.
Аслангерий кеси да, билемисиз, былай ууакъ лакъырдасын бюгюн да къоймайды. Чамны бек сюйген, жарыкъ
адамды. Ол ныгъышда болуп, аллы бла ким озса да, анга
бир чам этмей къоймаз. Аллах сакъласын, адамны кёлюне
тиер чам а ёлсе да этмез.
— Кёрмейсиз Борчаланы бёрюкёзню! Аллай бир ашыгъып, ол къайры кёз ауана этип бара болур? — деди бир
жол, салам берип, алайны муштухул озуп кетген Мусосха.
— Па-па-па! Ийманыгъыз хакъына, бу желпегей этип
баргъанны кёрюгюз! Энди ол — менича ким барды деп, ай
кёрген эбизе кибик, башын кёкге кётюрюп, махтапып ба­
ра ды.
— Алан, гелефейинг бла Шаухалны хунасын ояса да,
таланнган!— дер эди гелефей кёнчек кийип, алайны адам
озса.
— Хамит, харип, эшеги ёлген таулу кибик, быллай бир
баштёбен нек болгъанса? — деди бир кюн бизни тюкенчибизни сагъыш этип келгенин жаратмай.
Тиширыугъа чамы уа, не айтырса, арталлы да башха
тюрлю болуучуду.
— Ай, сени бир ариу жигит алып къачсын огъесе,—
дер эди кеси жаратхан ариу къыз озса.
— Кюнюнг ахшы болсун, келин! Бизни бозанга термилте къойдунг да. Огъесе боза къалагъынг сыннганмы этгенди? Къысхачынгдамы жокъду аны орнуна!
Бир уллу киши ныгъышда ызындан алай айтса, ол тиширыу анга боза биширмей къалай къояр эди. Аны хайырындан аны нёгерлери ахшы бозадан аз тартмагъандыла.
Сиз анга ийнаныгъыз, Аслангерий ныгъышда болгъанын билселе, алайтын озмаз ючюн бир-бир тиширыула
башха орамны жюрюп тургъанларын мен кесим кёргенме.
Аны оюну, чамы алай кючлюдю. Ол аллай адамды.
Аны дагъыда бир къылыгъы барды: не да айт, не да эт,
къатында ёлюмню сагъынма ансы. Аны айтсанг — киштикни отха тартханлай болур. Жумуртха кибик тёгерек беги
созулур, бети-къаны тюрленир, гулоч тыягъы бла жерни ура башлар.
Мен Аслангерийге бек ыразыма — манга кёп таурухла
айтханды. Бу къыш тюбегенибизде — жаз башында, дуния
кёгерген заманда бир келирсе да, Талагъа да чыгъарбыз,
анда къыртишде бир олтурурбуз деген эди да, бюгюн ма былай эртте аны ючюн барама. Ким биледи, аллах берип, бир
ахшы, сейир таурух айтса уа! Умут этеме.
Аслангерийни бюгюн юйюнде боллугъун бла болмазлыгъын телефон бла сёлешип билмейин, тели Жаныбек Чегемге баргъанлай, салып, былай келин къалгъаныма жарсый барама. Адамны иши бир къуралса, онгуна баргъан­
лай турады. Зехлерини аллына барып машинадан тюшгенимлей, Аслангерийни эследим. Ол уллу, ариу арбазны
тёбен мюйюшюнде отун жара тура эди. Мени къууанчымы
ахыры болмаз эди. Мени кёргенде, ол да къууанды.
— Ин1 къолай болсун, тамата!
— Ай, сау бол, сау да кел, сен да, ахшы улан! — деп,
гидасын тюккючге урду да, къолуму тутду.
Ётюрюкден не асыу, бармакъларымдан бошадым дедим кесим кесиме. Ол аланы алай къаты къысхан эди!
Болса да билдирмезге кюрешип, сермеп гиданы алайым да
отун жарайым деп узалдым. Балтаны тюккючден, къыйналып, кючден-бутдан чыгъардым. Отунларын да жардым.
Андан-мындан хапар айта, бир кесек турдукъ.
Эрттенлик кюн Харахураны башындан къызарып къарады. Аны жарыгъы бла Аслангерийни бет нюрю — эгизле
кибик, бир бирге алай ушайдыла. Аны саргъылдым-жукъа
кёлеги, кёрпе териден этилген, кёк ысхарла бла тышланнган женгсиз къапталы, аллай ысхарладан кёнчеги, керти
да уста адам тикген сахтиян меслери юсюне ариу жарашадыла. Жаланбашды. Башы, баям, кёп болмай жюлюннген болур эди, энди тюк чыгъа келеди. Суу бетли кёксюлдюм кёзлери, узун къара къашлары, тау бурну, кенг мангылайы бетин сюйдюмлю этедиле.
— Ахшы улан, былай нек турабыз?— деп, ол мени билегимден тутду.— Юйге кирейик.
— Къонакъ хазыр кибик, къонакъбай хазыр болмайды,— дедим мен, кеси аллай чамгъа ёч болуучусун биле.
— А, ахшы улан, аны ючюн сен къоркъма. Езденланы
къызлары бизге бир аякъ акъсуу табар, юйюнге, жюр.
Биз юйге кирдик. Аны къатыны Батай жарыкъ болду.
Ол манга бек тансыкълап сакълагъан кеси адамынача тюбеди. Айтханымча, мен эртте келгенем. Ол тиширыу, жыл
санына да къарамай, юйлерин алай таза, алай тизгинли
тутханына сейир этдим.
— Жашчыкъ,— деди ол, мени атым бла тамата къайыныны аты бирча болгъаны себепли, атымы жашыра,— алгъын терк-терк келиучю эдинг да, бек ыразы болуучу эдик
къайсыбыз да. Туугъан, ёсген жеринги, жамауатынгы, бу
къартланы унутмагъанынг ючюн. Энди уа, аллах бирди,
нек эсе да, аз келип тебирегенсе.
— Ол, Батай, къартлыкъ хорлап башлагъанны шагъатыды,— дедим, ышара-ышара.— Кёремисе, башым нечик акъ
болуп башлагъанды?
— Асыры окъугъанданды ол а, аны уа, аллах бирди,
уста билеме,— деди Батай, ол алай болгъанына чырт да
ишекли болмагъанын билдире.
— Ахшы улан, сенича заманымда мен чаришде хорлап,
кёп саугъа алгъанма,— деп, къарт болама дегеними хыликкя этип кюлдю Аслангерий.— Сени атангы туугъанын мен
бюгюи кибик билеме. Алыкъа къартха мен кесими да санамайма. Алаймыды, Езденланы къызлары? Кертимиди?!
Эрини алай соргъаны, эшта да, юйдегисини жюрегине
жау сюртгенча кёрюннген болур эди. Батай анга къалай
эсе да бир сюйдюмлю, бир татлы къарады.
— Сен а, э киши, алай эте турурса!
— Етюрюкмюдю да? Келчи, ахшы улан, бир тутушайыкъ! — деп тохтады Аслангерий.
Батай да, мен да кюлдюк. Ол ууахтыда мени эсиме Та­
рас Бульба бла аны жашлары тюшдюле.
— Талада тутушурбуз, Аслангерий, былайы тарды,—
дедим мен, сёзню башларгъа таи тюшгенине къууана.—
Мен, тамата, сени сёзюнге кёре келгенме.
_ Ол дегенинг? Не сёздю ол? — деп, Аслангерий жукъ
да билмегенча къысха сорду.
_ д;аз башында, дунияны кёгерген кезиуюнде экибиз
да былай Талагъа да барып бир олтурурбуз дегененг да,
мен да бюгюн, бу ариу кюн, аны ючюн келе келгенем,—
дедим, былтыргъы тауусумубузну унутхан сунуп.
— А, эсимдеди, эсимде. Мен сёзюне табылыучуланы
бек сюеме, ахшы улан,— деп, тамата жюрегинден биягъы
татлы ышарды.
Айтыргъа унутуп барама; Аслангерий — уллу сёлешиучю адамды. Бютюн да аны кюлгенин, бахсанчыла айтыучулай, жар оюлгъан сунарса.
— Э жаш, не тала хапарды ол? — деди, бизни был­
тыргъы оноуубуздан бир тюрлю хапары болмагъан Батай.— Мында олтуругъуз, мен да кёрюрге сюеме. Хычинлигим хазырды, бусагъат отха эт да салайым.
— Шеша уа, шеша, Езденланы къызлары? — деп сор­
ду эри, шешадан аузун алмаучу кибик.
— Аны тюбюндеми къаллыкъбыз? Жашчыкъ сау болса,
аны да табарбыз, аллах бирди.
— Ахшы улан, Езденланы къызларыпы азыгъын да
бир кёрюрмю ЭДИК? Таланы оноуун да анга кёре этер
ЭДИК,— деп, Аслангерий кёзюме къарады.
Аны кёлюне тиерге да сюймедим. Атанг, ананг кибик
адамла алай жарыкъ болсала, угъай деп къоймакълыкъ
адамгъа ушамайды. Аны себепли сагъыш этдим.
— Угъай демейме. Алай мен Батайны къыйнаргъа сюймей эдим.
— О, ахшы улан, мунуча уста азыкъ эте билген битеу
элибизде да жокъду. Езденланы къызларыпы къоллары
азыкъ этгенден арый билмегендиле. Азыкъ этерге ма былай
кюсеп, кеслерин тегенеге тартдырып туралла. Охо, несин
айта турама, бусагъат кесинг кёзюнг бла кёрюрсе.
— Э киши, сен а бир башласанг, мардангда тохтаймы
билликсе,— деп, Батай биягъы ышарды.
— Ахшы улан,— деди Аслангерий, мени къулагъыма
шыбырдап,— сен тиширыуну махтар кезиуюн не да ариу
айтыр заманын оздурсанг, сен анга ийнан, кёп затдан къуру къалырса. Иги жаш кибик, сен алайчыкъны унутма,
эсингде тут. Эй, быланы иш этме! Быланы къылыкъларын
толу билген адам алыкъа туумагъанды дуниягъа!
Мен Аслангерийни акъылына тамаша этдим. Батай
печь аллында сюелип, жаудан толгъан жалгъауучха хычин
салады. Къайнагъан жауда аланы айландыра туруп, ала
шыр-шыр эте бишедиле. Болса да, Батайны бир къулагъы.
баям да, бизни ушагъыбызда болур эди ансы, Аслангерий
манга алай шыбырдап шош айтханын ол эшитгенине мен
артал да ишексиз болдум. Нек десенг, ол кезиуде аны
ышаргъанын эследим.
Бу ЭКИ къартны алай татлы жашауларына ким да сукъланыр эди. Была бир юйюр болуп жашагъанлы быйыл
алтмыш жыл болады. Аллай бир заманны ичинде бир бирлери бла бюгюн тюбешген кибик, сюймекликлерин бийикде, юслерине тюк чакълы бир кир къондурмай, алай ариу,
алай таза жюрютедиле. Кеси ёмюрлеринде «сен а» деп бири бирине терс къарамагъандыла, не айтаса да, не этейим
деп бир бири ауузларына къарагъанлай жашайдыла.
Адамгъа андан уллу насып къайда! Бу экисини чынтты
адамлыкълары, бир бирни намысын кётюргенлери, жюрек
халаллыкълары кимге да юлгю эди.
Жарыкълыкълары уа, жарыкълыкълары! Мени жауум
да ёмюрюнде мугурайып жашасын. Ол жашаумуду? Жарыкълыкъ адамны оаулугъуна да жарайды деген сёзге ме­
ни ийнанырым келеди. Алай тюйюл эсе, сексенжетижыллыкъ Аслангерий акъылбалыкъ болгъанлы бери ауруп,
бир кюн тёшегинде жатмагъанды. Тиш ауруу дегенни эшитген болур, алай кеси бир заманда да сынамагъанды. Жю­
рек ауруу дунияны башын алгъанда да, ол жюреги къайсы жанында болгъанын, сиз анга ийнаныгъыз, бюгюн да
биле болмаз.
Адамгъа намыс бериу а! Уллугъа — уллу, гитчеге —
гитче! Аслангерий кеси ёмюрюнде бир адамны намысын
сындыргъан болмаз, бир адамны юсюнден не аз да бир
ушамагъан сёзчюк да айтхан болмаз! Ол не адамды, кимди деп сорсанг, аламат адамды, аллах кесими аныча этге
эди, кеси къол къыйыны бла жашагъан, ахшы юйюр ёсдюреди, ишчи адамды, элибизде бек айтылгъан малчыды,
чалгъычыды дегенден башха сёз сен аны аузундан эшитмезсе. Адамны юсюнден Аслангерийни акъылы алайды.
Батай жаугъа кёмюлген, тылпыу эте, исеи хычинлени
аллыбызгъа салды. Аланы да ашай тургъаныбызлай, табада
къууурулгъан эт да столгъа салынды. Шеша да чыгъарды,
алай ачхан да этмей къойдукъ. Аслангерий, кеси ичмегенликге, манга уртлатыр ючюн ачайыкъ деп аямай кюрешди,
алай мен унамадым. Сылтауум аламатды — машинаны
кесим жюрюте эдим.
Шишлик къозу этден болгъанын бир къапханлай билдим — аузумда эрип къалады. Къозу этни татыулулугъу
кимге да белгилиди, бютюн да шишлик этилсе уа. Мени
Аслангерий бла бираз безирерим келди.
10
— Тамата, айып этме, къозуланы семизчиклерин кесигизге къоясыз да, бизге уа, шахарчылагъа, арыкъдан ёле
тургъанларын жибересиз да, бир тюрлю бир татыулары
болмайды,— дедим, энди не айтырыкъ болур деп, аны сынап.
— Э, ахшы улан, тау жайлыкълада отлагъан къозу
бла башхала бир болмагъанын сен къалай билмейсе? Аны
Ёзденланы къызлары да биледи да! — деп, жериме олтуртуп къойду.
Ахшы тойгъандан сора, Батайгъа да берекет берсин деп
ыспас этип, Аслангерийни да онг жаныма олтуртуп, мен
машинаны Тапшиннге айландырдым. Тапшинни мен туугъанлы бери да сюеме. Ариу жерди. Адамны жюреги олтургъан. Жашла ойнаучу, Ташлы терек, Орта къол, Къодулу къол, Орта сырт. Бирин айт да, бирин къой! Тёгерек
асыры ариу чакъгъандан, къарап тоймазса. Эменли кюнлюмден уку къычырды. Жол юсюнде, къумда, чыпчыкъчыкъла нени юсюнден эсе да ачыкъ даулашадыла — сабийлеча, гузаба этедиле, бирлерини уа къанатчыгъы да салыныпды. Анга игирек жетгеннге ушайды. Аллыбыз бла кёхтюй, амалсыз болуп, жолну хыны ётдю. Ол кезиуде
къушну ауанасы андан да терк, аны ызындан къутулду.
Арбала тохтаучугъа жетдик. Жаратылгъанлы бери
къурумагъан сары желим топуракъ машинабызны тёрт чархын да гам къысып тохтады. Алайда кёп арба сыннганы
дыркъ деп эсиме тюшдю. Андан ары баралмазлыгъыбыз
ачыкъ болду. Аны себепли, машинаны алайдан артха чыгъарып, жолну огъары жанында, жауундан кёплени сакълагъан уллу кертме терекни тюбюнде къойдукъ да, экибиз
да жыяулай кетдик. Алайдан Талагъа дери узакъ тюйюлдю.
Дорбун аллы хазна тюрленмегенча кёрюндю. Болса да,
чертлеуюк чырпыла иги да къалын болгъандыла. Тёберлагъында терекле кёбейгендиле. Мен алагъа бек къууандым. Тауну, тёшню, ёзенни да къудуретин, бетин чыгъаргъан агъач бла суудула. Мында ала экиси да эркиндиле.
Былайы -кёп затны эсиме тюшюрдю. Адыхамны эшеги
отунлары бла тёшден кетиучюсюнден башлап, Османланы
къартлары бла Чёпе, къойну къуйругъундан эшекни иер
къашына байлап, тёшден энишге тюшюрюрге кюрешгенлерине дери да! Э, Дорбун аллы кёп жашны жилятханды...
Къол ичинде шаудан суудан ичдик. Аны сууукълугъу
адамны мыйысына жете болур. Аламат хычыуун кёрюндю.
Тала ичи тауушлукъду! Кём-кёк кёгерип, кёпню кёрген ал11
ма, кертме терекле шууулдайдыла. Биз эски ыстауат болгъан жерде тохтадыкъ.
— Э, ахшы улан! Бу тереклени шууулдагъанларына бир
тынгыла. Была бизни бери келгенибизге къууанып жырлайдыла,— деп, Аслангерий алагъа ыразы болгъанча
къарайды.
Мен а анга къарайма. Былайны таза хауасы бла бери
келгенине жюрегини ыразылыгъы аны бет сыфатына нюр
чапханча, кесин да бираз жаш болгъанча кёргюзтедиле.
Бетинден нюр тёгюлген адам деп, сёзсюз, Аслангерий кибик адамлагъа айтхан болурла. Адамны бети аны жюреги­
ни кюзгюсюдю деген сёзню бек алгъа айтхан таулу нечик
закий адам эди! Ол къалай тюз айтылгъанды, къалай сыналгъан сёздю.
— А, ахшы улан,— деди Аслангерий, терен солуп,— мени былайдан сюйген жерим жокъду. Бу къудуретни ариулугъун кёремисе? Бу терекле мен таныгъанлы бери былайдыла. Былагъа адам къалай сейир этмесин! Я аллах, дуния дегенинг нечик сейирди. Билемисе, быланы, бу терек­
лени, былай туруулары, мени жарты акъылыма кёре, жерни
майлыгъынданды. Жерни биз билмеген, биз эслемеген
жауу барды. Жерни байыкъдырып тургъан олду. Сора кюн
бла жауун. Ала жашаудула. Кюн, жер, суу—^дунияны тутуругъудула дейме мен. Бизде, аллахха шукур болсун, ала
барысы да элпекдиле. Бизни жерлерибизден ахшы жер
болургъа къыйынды. Кертиди, тардыла, тауу, ташы кёпдю,
болмагъанча къыйын жерледиле, болса да, бай жерледиле.
Мен, билмей бир зат айтып, аны сёзюн бёлюрме деп
къоркъгъандан, шум болуп тынгылайма. Анга адам къалай
тынгыламаз. Жюрекге ырахатлыкъ салгъан музыка кибик,
алай тёгюлюп келген сёзлеге. Аслангерий а бардырады:
— Быллай къыйын жерле адамны адам этерге болушадыла, этген да этедиле Сёзюне табылгъан, тенгликни тутхан, ётюрюк не да урлагъан деген аманлыкъны билмеген,.
бир бирине болушхан — чынтты адамлыкъ олду. Мен бюгюн, ахшы уллн, ыразы эсенг, аллай эки жашны — Жаммотну бла Теммотну юсюнден бир хапар айтайым.
Ол сагъатны мен эрттеден бери сакълагъанымы Аслан­
герий кеси да биледи, болса да, алай айтыргъа сюйюп
айтханлыгъы эди ансы. Къачан башлайды деп сакълагъандан, шулпучукъ этгенин да эслемей къойгъанем.
— Тамата, алай бош ыразы угъай, болмагъан кибик
бек ыразыма. Къулакъларым угъай, битеу жаным, саным
бла да тынгылайма! — дедим.
Аслангерий хапарын башлады.
12
II башы
НОХТАР
Бахсан, биз анга къарт Бахсан дегенлигибизге, ахшы
улан, беш да тау элни къайсысындан да жашды. Аланы
арасьшда жаш болгъанлыкъгъа уа, буруннгулу мурдорладан бириди. Ол орналгъанлы къаллай бир замам болгъанын киши да биле болмаз. Кёп жашагъан къартлагъа сорсанг да, «нелляй бир болгъанын кесинг бил, алай Бахсан
ёмюрден бери жашайды» дегенден башха жууап тапмазса.
Бахсан кёп ахшы адамлары бла белгилиди. Тау артына
бек алгъа Иммолатланы Къараш аууп, андан жибек чилле келтиргенини хапары тауусулмай, бюгюн болгъан иш
кибик, айтылып, кёп заманланы тургъанды. Андан сора,
ары жол ызланнгандан сора, тау артына башхала да ба­
ра, гюржюле да бери ауа, араларында алыш-бериш жюрюте, бир бирлерин таный тургъандыла. Ол иш бюгюн да
алайлай барады.
Малчыланы Нохтар, жер ючюн Амырхан бий бла сёз
болуп, тау артына аууп кетип, анда он бир жыл туруп
къайтханды. Ол кетген заманда къагъанакълай къалгъан
жашчыгъы Теммот, атанг келеди, аллына чап дегенлеринде, асыры терк чапхандан, эки аягъы басханны кёзю кёрмей бара, суугъа кетген эди. Сабий болса да, кёп аналаны,
кёп эгечлени сарнатхан, Бахсан суудан аны алай тири
къармашып чыкъгъанын кёргенле, битеу эл да анга алгъыш эте эдиле. «Э, бу жашчыкъ сау къалса, кёрюрсюз,
къалай жигит болур! Аллах онгдургъанладан болсун, харип»,— деп, алгъыш эте, ариу сёзле айта эдиле.
Нохтар а юйюне, жамауатына, туугъан элине Амырхан
бий ёлгенден сора къайтханды. «Хау санга, иги сакълагъыз, ол ЭНДИ бери къайтырыкъды деп! Ол анда эндиге
дери юйдегили болмаймы турады!»— дегенле ол къайтып
келген кюн, ауузларында къууутлары болгъанча, шум болдула. Нохтар а кетгени кибик, къайтханында да алай жашлай, тюрленмей тура эди.
Аны башында эбизе къалпакъчыгъы, имбашында артмакълары, ышымлары, чабырлары. Аны келгенин бек
алгъа сюрюучю Нуху кёрюп, элге чапханлай келди да,
сюйюнчюлюк алды. Алмай а, алай бош хапар келтирмегенди да!
— Э, жамауат,— деди къайсы эсе да бир уллу ауазлы
киши.— Аллахха шукур болсун, атасы да сау-саламат
13
къайтды, жашчыкъ да бу огъурсуз суудан ачымай чыкъды. Къурманлыкъ керекди, къурманлыкъ!
Ол сёзлеге, алайгъа Нохтарланы арбазгъа жыйылгъанла, барысы да ыразы болдула. Жашла кими бичакъгъа,
ними отуннга узалдыла. Къарап-къарагъынчы бир семиз
ирикни бойнун тартдыла да терк окъуна терисин сыдырып,
къазаннга салдыла. Аны жанында от этдиле да, къакъ
жугъутур, къочхар къабыргъаланы шишлик этип башладыла. Шишликни ийиси саулай Бахсан аузуна жайыла болур эди.
Арбазгъа къангала салдыла. Бек алгъа кеслерини юйлеринде табылгъанланы чыгъардыла. Б1зы бла ахлулары,
хоншулары — хар бири юйюнде болгъан хазыр затны келтирди. Къангала жаудан, бишлакъдан, тузлукъдан чыкъгъан ёгюз, ийнек башладан, гыржындан толтула. Боза, сы­
ра да чыгъардыла.
Жамауат, абаданла, хар бири жыл санына кёре олтурдула. Жашыракъла уа, таматала кёрмезча башхаракъ болуп,
тенг тенги бла бирге. Шапа жашла, женглерин артха къайырып, кимге боза, кимге сыра къуядыла, ашарыкъланы жангыртадыла.
Арбазда олтургъанланы ичинде бир бирге намыс бериу
темирболатдан къатыды. Арбаз толу адам олтургъан жерде — таматадан бла алгъыш этген адамдан башха бир сёз
эшитилмейди. Арбаз алгъышдан толуду. Шапала, не айтады деп, кёзлерин таматадан алмай сюеледиле.
Къурманлыкъ келди. Тамата алгъышладан сора бисмилля этди да, къалгъанла къурманлыкъгъа алай узалды­
ла. Ашайдыла, ичедиле. Нохтаргъа хапар айтдырып да
тынгылайдыла. Тамата, къайсына эсе да айланып, бир зат
шыбырдады. Олсагъат Къарашауай бла Гемуданы жыры
башланды. Тёгерек бютюн да шум болду.
Ол тауушлукъ жырны жырчы къарт керти да аламат
жырлайды. Аны жумушакъ, алай ётгюр ауазына адамла
угъай, жаныуарла да тынгылай болур эдиле. Эжиу аны
бютюн кючлю, бютюн ариу этеди. Тиширыула абаданладан уялып, юй мюйюшледен къарап, сабийле да хуна башларына МИНИН тынгылайдыла. Жыр башланнгандан бошалып кетгинчиге дери адамла солуу алмай тынгылагъанча
кёрюнедиле.
Ол адамны акъылына бла кючюне махтау берген жыр
эди.
Жыр бошалгъанда, жыр башчыгъа алгъыш этедиле,
ыспас этип, аякъ бла бозаны къолуна тутдурадыла. Олтургъанла да ашайдыла, ичедиле.
14
Тамата жауурунну къолуна алды да, къатында олтургъан бир-эки къартха тигим этди. Сора, ёрге тутуп, бир
кесекге къарап турду.
_ Не барды, не кёресе, тамата! — деп сорду къартладан къайсы эсе да.
— Аллахха шукур. Мен мындан ангылагъан бар эсе,
дуния ырахатды, ыстауатларыбызда хата жокъду, юй берекетден толуду. Элибизде ачыу-бушуу жокъду,— деп,
жауурунну ал жанын бичакъ бла эки кере уруп, алайчыгьын бармагъы бла сындырды да, арлакъ салды.
_ Аллах айтсын, аллах! Элибиз ырахат болса, андан
уллу ахшылыкъ къайда! — деди не барды деп соргъан
къарт киши.— Аллах палахдан сакъласын!
Ахырында къурманлыкъны башы таматаны аллына
келди. Ол аны къолуна алыргъа сакълап тургъанча, шапаланы бек гитчеси жанында ийленнген тери бла тышланнган къынындан бичагъын чыгъарды да, бурнундан тутуп,
сабын таматагъа узатды. Ол аны алды.
— А, ахшы кишиле,— деди тамата, баш жартыны къо­
луна алып, олтургъанлагъа къарай,— бизни аталарыбыздан къалгъан адет бла, къурманлыкъны башы аллыбызгъа
келгенди. Муну бойну тартыла туруп этилген алгъыш да,
бюгюн былайда, бу эки да къууанчны юсюнде айтылгъан
алгъышла да къабыл болсунла!
— Амин! — дедиле къартла.
— Бу арбазгъа, бу юйге биз къуру да къууанчха келиучюле болайыкъ. Бу юйню да, саулай жамауатыбызны
да, битеу элибизни да къууанчдан аллах айырмасын!
Къууанч — бери, бушуу — кери! — деп, тамата алгъышын
бошады.
— Амин! — дедиле биягъы къартла.
Тамата къолуна бичакъны алды да, баш жартыны
къулагъын кесди:
—Жашым,— деди, бичакъны берген шапа жашха айланып,— сени ёмюрюнг жюз жылла бла болсун. Ёмюрюнгде
сени къулакъларынг ахшы хапар болмаса, ачы хапар
эшитмесинле! — деп, къулакъны анга узатды.
Жаш, эки къолун да алгъа узатып, сол къолуну юсюне
онг къолун салды. Тамата аны онг къол аязына ирикни
къулагъын салды.
— Тамата, сен да, жашлагъа къулакъла бергенден
башха къыйынлыкъ кёрмей, энтда да жюз жыл жаша! —
деди бек гитче шапа.
— А, аперим, жашым, аперим! — деп, тамата эки
къолу бла баш жартыны юч юлюш этди да, кёзю болгъан
15
кесегин онг къолуна алып, кесини сол жанында олтургъан
к и ш и г е къарады.
— А, Саламгерий улу! «Бёрю атар бёркюнден белгилиди»,— дегенлей, элибизде сенден уста мараучубуз болмагъанды. Къартлыгъынгда кёзлеринг бютюн жютю, хар
заманда къууанчны кёрюучюле болсунла. Алчы, эгечден
туугъан.
— Эй, биз да сенсиз болмайыкъ, Боракъа улу, таматабыз,— деп, Саламгерий улу, ёрге кётюрюлюп, тигимни
алды.
Тамата алгъыш эхе, тигим алгъанла ыспас зте, баш
жартыны юлешип бошап, мыйысы болгъан кесегин кеси
къолуида къойду.
— Бу уа, ахшы кишиле, былай бир кесек жетмеген,
жартыракъ къалгъаннга тийишли болуучуду,— деп, ышарып, олтургъанлагъа къарады.
Ала, ЭНДИ манга узатады деп, тынгысызгъа къалдыла,
амалсыз болдула. Таматагъа къарамазгъа кюрешедиле.
Ол а аны да къолуна алгъанлай, аланы биринден бирине ёте,
тюрслеп къарайды: арбаз асыры шош болгъандан чибин учса да эшитилир эди. Ол кезиуде Боракъаланы хуна башындан бир уллу, къызгъылдым сары къытай бир ачы
къычырды да, адамланы элгендирди. Жаш къауум олтур­
гъан жерден къайсы эсе да: «Юш, аллахны палахы жетерик! Ай, сени бойнунга Масхутну бичагъы жетсин!— деди
да, анда-мында пырх-чырх этдиле.
Арбаз биягъы шум болду.
— Болса да,— деди тамата, андан кёп быланы быллай
бир амалсыз этмейим дегенча,— болса да, ахшы кишиле,
мен биреуню да кёлюне тиерге сюймегеним себепли, муну
кесиме къояма. Алай жетмейди да, кесине аны ючюн къояды деп да сунмагъыз! — деп, ахыр сёзлени теркирек да,
барысы да эшитирча абадан да айтып, татыулу ышарды.
Таматаны алай этгенине бары да ыразы болдула, солуу
алдыла. Палахдан къутулдукъ дегенча, олтургъанла да
бир бирлери бла шыбырдашдыла.
Кюн битеу жарыгъын да, жылыуун да Малчыланы арбазгъа къызгъанмай бере, тау башындан къарап турду.
Сора, мен бюгюн борчуму толтургъанма дегенча, ашыкъмай, аны артына аууп кетди. Ингир сериуюнчюк хычыуун
кёрюндю.
— Жамауат, биз былайда тангнга дери да, тамбла,
бирси кюн олтурсакъ да, Малчылары ашыбыз, сууубуз тауусулгъанды, туругъуз, юйюгюзге барыргъыз дерик тюйюлдюле. Аллахны ахшылыгъындан, ашарыкълары да, ичерикле16
ри да барды. Берекетлерип аллах къызгъанмасын. Болса
да, сиз не айтасыз ансы, энди къобар заман болгъанды
дейме,— деп тамата олтургъанлагъа къарады.
Аланы кими — алайды, тюз айтаса, юйге, малгъа къарар
заман болгъанды, кимле — охо да, аллай бир къайры ашыгъабыз дей башлагъанлай, Саламгерий улу шапагъа
къарап, кёз къысды. Ол, мычымай, уллу гоппанны бозадан
топпа-толу этип, аны къолуна узатды.
— Жамауат, айып этмегиз,— деди ол, ёрге къобуп, гоп­
панны ЭКИ къолуна алып. Таматадан къалгъанла бары да
къопдула.— Бурундан жюрюй келген адетибиз бла мен бу
аякъны бу юйню насыбы ючюн, берекети ючюн, бу берекетни бизни аллыбызгъа салгъан тиширыуланы намыслары
ючюн, бизни таматабызны намысы ючюн кётюреме. Я ал­
лах, бу юйню берекети ёмюрде да тауусулмасын, къууанчдан аллах айырмасын. Бюгюн этилген алгъышла барысы
да къабыл болсунла. Бизни таматабыз, битеу да Бахсан
аузунда аты айтылгъан таматабыз, ёмюрюнде бюгюнден
уллу къыйынлыкъ кёрмесин, энтда кёп жылланы быллай
къууанчлада таматалыкъ этсин. Мен кёп алгъыш эте билмейме, аллах иги алгъыш этсин. Саулугъунгду, Боракъа
улу, тамата. Барады!
— Амин, амин!
— Саулугъунгду, Саламгерий улу! Ол баргъан жерге
ауруу да, талау да бармасын!
Алгъышындан сора Саламгерий улу бозаны тартып,
гоппанны таматаны ары жанында олтургъаннга узатды.
Ол да, тартып, къатындагъына берди. Алай бла, барысы да
ичип, гоппан тёгерек айланып, биягъы Саламгерий улуна
къайтды. Ол, ёрге къобуп, аны таматагъа берди.
— Жамауат, ахшы кишиле, сау болугъуз, берекет берсин! Мен сизни барыгъызны да саулугъугъузну тартама! —
деп ичди да, гоппанны къанга юсюне салды. Эки мыйыгъын да сылап, кюмюш кереклери болгъан бел бауун
тюзете, жеринден къопду. Тиширыула бла саламлаша,
алагъа ыспас эте, арбаздан чыкъды.
Аны ызындан къалгъанла да кетдиле.
Азанчы азан къычырып, аллахны сюйген къулларын
ахшам намазгъа чакъырды...
Нохтар келген кюн Баймырза къошда болгъанды. Аны
келгенин айтыргъа элден жаш жибергендиле. Баймырза
2 Ж. Ж. Залиханов
17
сюйюнчюлюкге сайлап сюрюуден бир ирик берди. Экинчи
кюн ала экиси да элге келдиле.
Баймырза ары-бери бурулмай, тюзюнлей Нохтарлагъа
келди. Ол кезиуде Нохтар халжарларыны башында кюреше тура эди. Къайынын кёргенлей, ол андан терк тюшдю
да, экиси да, бир сёз да айтмай, къарындашлача къаты
къучакълашдыла. Баймырзаны кёзюнден къууаннган жилямукъ да акъды.
— А, Нохтар, аллынга кёп къаратдынг!
— Амалынг алай болса, не этериксе да. Саулугъунг,
эсенлигинг, Баймырза?
— Аллахха, Тейриге шукур! Алыкъа хата жокъду.
— Азретчикни тюнене кёргенем. Уллу жаш болгъанды.
— Аны къой, къой! Кесинг къалайса, къалай жашадынг, не кёрдюнг?
— Аны хапары узунду, Баймырза. Бир сёз 5ла айтсам •— къыйналмагъанма. Гюржюле асыл адамладыла.
Мени бир къарындашлары къонакъда болгъандан башха
кёрмегендиле. Сау болсунла. Менден къайтмаса да аллахдан къайтсын. Бек ыразыма. Мен ары баргъан кибик,
аладан бирлери бери келсе, мен алача къараяллыкъ тюйюлме, алай къараргъа онг да жокъду. Къайда къууанч,
той болса,— ары, кимде иги ушхууур болса — ары чакъыргъанлай турдула. Жарыкъ адамла. Сардион деп къонакъбайым, не айтаса, туугъан къарындашым болса да, манга
андан артыкъ эталлыкъ тюйюл эди. Аны къарындаш этгенме. Бир жыл мен ары барыргъа, бир жыл а ол бери келирге деп ант этгенбиз. Келликди, кёрюрсе. Сора, не сейирим, Баймырза, бизнича сёлеширге Сардион бир терк юйренип къалды. Аланы жашагъан жерлери тюз да бизнича,
тау жерди, тарды. Мал кютедиле, тиширыулары жюн ишлейдиле. Арпа, зынтхы, ашлыкъ ёседи. Кёгет кёпдю. Мындан эсе ары жаны жылыды. Адамлары, айтханымча, ахшы
адамладыла. Тенгликни бек жюрютедиле, къаты сакълайдыла.
— Ол адамлыкъны уллу илишаныды. Сау болсунла
санга алай иги болгъанлары ючюн.
— Сен бек къыйналгъанса, Баймырза. Сау бол, къыйынсыз къал.
— Ол бош эди. Тыш адамгъа да этеди да адам аллай
бир жумуш. Сен болмагъан заманда эгечим бла жашчыгъынг адам къолуна къарамасынла деп кюрешгенме. Аллахны ахшылыгъындан, малчыкъларынг да хазна къорамагъандыла. Бузоулары бла эки ийнекчигинг, беш да тууарчыгъынг, жыйырмагъа жете къойчукъларынг бардыла.
18
Энди санга, бир ат мажаралсанг, бюгюн башха кереклинг
барды деп билмейме.
You have read 1 text from Karachay-Balkar literature.
Next - Бахсан Жулдузу - 02
  • Parts
  • Бахсан Жулдузу - 01
    Total number of words is 3975
    Total number of unique words is 1903
    37.8 of words are in the 2000 most common words
    54.6 of words are in the 5000 most common words
    63.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 02
    Total number of words is 3939
    Total number of unique words is 1906
    38.2 of words are in the 2000 most common words
    54.5 of words are in the 5000 most common words
    63.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 03
    Total number of words is 3953
    Total number of unique words is 1892
    36.7 of words are in the 2000 most common words
    52.8 of words are in the 5000 most common words
    61.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 04
    Total number of words is 4042
    Total number of unique words is 1887
    38.0 of words are in the 2000 most common words
    53.8 of words are in the 5000 most common words
    61.9 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 05
    Total number of words is 4013
    Total number of unique words is 1851
    39.3 of words are in the 2000 most common words
    55.0 of words are in the 5000 most common words
    63.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 06
    Total number of words is 4040
    Total number of unique words is 1890
    40.0 of words are in the 2000 most common words
    56.1 of words are in the 5000 most common words
    63.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 07
    Total number of words is 4002
    Total number of unique words is 1852
    39.1 of words are in the 2000 most common words
    54.3 of words are in the 5000 most common words
    63.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 08
    Total number of words is 4083
    Total number of unique words is 1861
    39.2 of words are in the 2000 most common words
    55.2 of words are in the 5000 most common words
    63.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 09
    Total number of words is 3909
    Total number of unique words is 1959
    37.8 of words are in the 2000 most common words
    52.8 of words are in the 5000 most common words
    62.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 10
    Total number of words is 4036
    Total number of unique words is 1904
    39.6 of words are in the 2000 most common words
    55.9 of words are in the 5000 most common words
    64.0 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 11
    Total number of words is 4026
    Total number of unique words is 1878
    38.5 of words are in the 2000 most common words
    54.6 of words are in the 5000 most common words
    63.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 12
    Total number of words is 4023
    Total number of unique words is 1837
    38.9 of words are in the 2000 most common words
    54.5 of words are in the 5000 most common words
    63.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 13
    Total number of words is 4050
    Total number of unique words is 1875
    39.3 of words are in the 2000 most common words
    55.1 of words are in the 5000 most common words
    63.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 14
    Total number of words is 4048
    Total number of unique words is 1839
    40.1 of words are in the 2000 most common words
    54.8 of words are in the 5000 most common words
    63.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 15
    Total number of words is 4027
    Total number of unique words is 1771
    39.6 of words are in the 2000 most common words
    55.7 of words are in the 5000 most common words
    64.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 16
    Total number of words is 3991
    Total number of unique words is 1772
    39.4 of words are in the 2000 most common words
    55.8 of words are in the 5000 most common words
    63.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 17
    Total number of words is 3941
    Total number of unique words is 1973
    38.0 of words are in the 2000 most common words
    54.1 of words are in the 5000 most common words
    61.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 18
    Total number of words is 3934
    Total number of unique words is 1818
    40.5 of words are in the 2000 most common words
    55.6 of words are in the 5000 most common words
    63.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 19
    Total number of words is 4076
    Total number of unique words is 1826
    39.2 of words are in the 2000 most common words
    54.3 of words are in the 5000 most common words
    62.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 20
    Total number of words is 3956
    Total number of unique words is 1709
    39.7 of words are in the 2000 most common words
    57.1 of words are in the 5000 most common words
    65.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 21
    Total number of words is 3983
    Total number of unique words is 1819
    39.3 of words are in the 2000 most common words
    55.2 of words are in the 5000 most common words
    62.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Бахсан Жулдузу - 22
    Total number of words is 1621
    Total number of unique words is 991
    45.3 of words are in the 2000 most common words
    60.5 of words are in the 5000 most common words
    68.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.