Latin

Асмаран - 24

Total number of words is 3950
Total number of unique words is 2021
34.0 of words are in the 2000 most common words
48.0 of words are in the 5000 most common words
56.1 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
жеттирир. Билген Аллахты, аны Мокъаланы Матцидан кем къарыуу болмаз, - деди
Къазийланы Аслан-Бек.
Тутушханла, къапланлача, бир бирини жашыртын амалын билир ючюн, айлана келген заманда, тартып-тартып кёредиле.
Хаджи-Мурат, арыгъандан, сол билегин
бошлагъанды, терлегенлери, тамычыла
болуп, къургъакъ къыртышха тюшедиле, Аны къара къауракъ кёлеги жибигенди. Алайынлай ол, «хоп» деп, Кажокну,
кёкюрегине къысып, сол жанына атты.
Алай, экиси да тенг тюштюле да, АдилГерий экисин да къобарып, жангнгыдан
тутуштурду.
- Тейри, Кажок башха жашладан кючлюрек болур. Къарачай ёзенледе жарашхан чалдаула ангнга келишмезле, - деди
кюннюмлю Аслан-Бек.
- Оллахий, алайгъа ушайды, - деди Хам­
за кеси да. - Бек къаты тутушады Кажок.
Аны ич чалдауундан адам ычхынмагъанды, деп эштгенме. Ол керти болурму?
Ол сёзюн айтыр-айтмаз, Кажок, иги
жыйылып, Хаджи-Муратны кёкюрегине
къысылды да, ич чалдауну салыргъа онг
тапты. Бир кесек заманчыкъкъа ол сын
къатты, андан сора, саулай къарыуун са­
лып, му хо ллуну артха атты. Ол а бек тап
166
- Алтыуланы Къаншауну къызы Ариухан.
- Ариуханны анасы уа кимланы къызы
эди?
- Таукенланы Сауутлуну къызы Балдан.
- Алтыуланы Къаншау Балданны алгъан
заманда тепсегенме. Таукенлада Къаншау,
гоппан аякъ бла бозаны кёкге атып, аны
тёкмегенлей тутуп алып, ичхенде, ангнга
сейирсинмеген адам жокъ эди. Этип-этип
кёрдюле, туталмалла. Жигитлик, чёрчеклик ма алай болады!
- Сау бол, жашауунг узакъ болсун. Къа­
рыулу санларынг кёп заманны тозурамай
турсунла. Насыпдан толсун жаш ёмюрюнг!
Бу къамагъа къолунг тийген сайын мени да
сагъын. Биз сизге ышанабыз. Бизге кереги
энди неди?! Сиз сау жашагъыз! Аталаны
унутмагъыз. Кимден туугъаныгъыз эсте
болсун, - деди Асанланы Къынгнгыр.
тюштю, тюз сыртындан, киши да даулашмазча.
- «Ючге дери тепси-аякъ!» - деучюдюле, экинчи, ючюнчю кере да тутушургъа
боллукъсуз, - деп, Адил-Герий, экисин да
ортагъа келтирди.
- Угъай, мен энди тутмайма, Кажок
жыгъарыкъты. Аны къарыуу, амалы да
эркиндиле. Муну жыгъарыкъ бусагъатта
жер башында окъуна адам болмаз, Тей­
ри къызгъанмасын бу кишини тау элине!
Быллай нёгер бла не къыйын, уллу уруш­
та да хорлап чыгъаргъа боллукъту, - деп,
Хаджи-Мурат Кажокну къучакълады.
Ол заманда Къынгнгыр, белибауун тешип, пил сюек саплы къамасын Кажокну
белине къысты.
- Къарагъа боялып тургъан, хазыр чабырлыкъны да келтирчигиз. Сени Ышкынтыгъа Аллах къызгъанмасын. Жангнгыз
кесинг сау элни къорууларгъа тамамса!
- Ананг кимди, кимни къызыды?
УРУШХА
мен таныгъан орус, черкес жашла да бар­
дыла.
- Да сангнга уа андан не ж етеди да!
Урушсунла орус патчах бла герман пат­
чах, оруслула бла германлыла. Орус патчах
японлу бла уруш ханда - бардынг. Энди
башхала барсынла, - деп, къатыракъ окъу­
на айтты Къожакъ.
- Табы алай окъуна болур эди, атам. Сен
тюзсе. Болсада, урушну энттадакесикёзюм
бла бир кёрейим, - деди Хаджи-Мурат. Анда не эсе да бир аламатлыкъланы кёрюп
келлик сунуп турама. Жюрегим тарттырады. Бу жолдан сора бармам урушха. Ыразы
бол да, мени кетмеге къой.
- Ж ангнгыз жашым сенсе. Сенден да
айырылып, мен къалай жашайым? Мени
сагъышыммы уа эттингми? Анангнгы ол
сёзге ыразы боллугъ’а сунамыса? - деп,
жюрегини къаты къыйналгъанын билдиралмагъанча, уллу къолларын кёкюрегине
салып, къатыдан-къаты айтыргъа кюреше
эди атасы.
- Заммайланы Алий, Атабийланы Къаракиши бла Аскер, Огъары Малкъардан да
бир бёлек адам барыргъа оноулашханбыз.
Аллах айтса, ёлмебиз, атам. Бизге аны бир
буйругъу болур да, аны кёрмей къоярыкъ
болмабыз. Урушха баргъанны уа барысы
да ёлюпмю къалады? Анам Сыйлыны
къолундан къабар гыржыным, ичер сууум тауусулмагъан эселе, келирме. Не да
Хаджи-Мурат Налжикте кёп турмады.
Кеткен кюнюню ючюнчю эртенлигинде
Мухолгъа къайтып келди.
- Терк къайттынг да? - деген атасы,
сенекке тыянып, жашыны къара, ариу
кёзлерине къарады.
Ж ашы, бу жолча сюйдюмлю, Къожакъкъа бир заманда да кёрюнмегенди.
Тюк айыргъан акъсыл чепкени юсюне
тап жарашханына къарай: «Бу мени жашымды!» - деп да, бюгюнча эркин, кеси
ёмюрюнде ойламагъанды. Дуния жашауну
къыйынлыгъындан, сюерге, ариу айтыргъа, биргесине олтуруп, азыкъ ашаргъа
заманы да болмагъанды. Заманы болса
да, Тейриден уялмай, таудан, таштан ийменмей, кесини сабийине, кёзюн толтуруп къараргъа кёлю бармагъанды. Ангнга
алай тогъунуп къараса, жашын уллу Тейри
алып кетерикча, хар ким да ангнга аны
ючюн тырман этерикча, аныкъы болмай,
башханыкъы болуп къаллыкъча, аны
ючюн а бютюнда кёп палах келип къал­
лыкъча, жырлап айланнган къарылгъачла
да юйню жапмасында уя этмезликча, къатыны Сыйлы эрине ыразы болмазлыкъча
кёрюннгенди.
- Мыкалай патчах Герман бла уруш этеди. Ангнга уа кёп къыралла къошуладыла. Аны къыйынлыгъы бизге да жетмей
къаллыкъ тюйюлдю. Налжиктен аскерге
кёп адам кеткенди. Аланы биргелерине
167
болсун, кёлюбюзню аманнга бурмайыкъ,
ахшылыкъ болурун сакълайыкъ. «Ахшылыкъны береме десе», - Аллахны къолун­
дан келмейми къаллыкъты? - деп, жашы
къыйынлы атаны жюрегин жумушатыргъа
кюрешти.
Сора, акътуякъ ажирни къазыкъкъа
такъты да, атасыны къолундан агъач сенекни алып, биченни чачылгъанларын
жыя башлады. Арлакъта, кюн тууушта,
узатылып жатхан къолан киштикни къатына барып, иги кесек заманны къарап
турду.
- Къожа, атангнгы жаны ючю, бу киштикке бир къара! Къалай хычыуун, огъур­
лу затты! - деп, чёгюп, киштикке тюрслеп
къарады.
- Энди мени жюрегимми сен киштик
бла жапсарыргъа кюрешесе? Аллай бир
не аламатлыгъы барды киштикни? - деп,
Къожакъ, жашыны къатына келип, къызгъан ташха олтурду.
- Къожа, турчу ёрге, - деди да, ХаджиМурат, ташха салам салып, атасын олтуртту. - Киштик тюш кёре болурму? - деп
сорду Хаджи-Мурат дагъыда.
- Акъыллы затты киштик. Жылы сёз­
ню бек сюеди. Бир юйде ненча адам бар
эсе да, барысына да башха тюрлю къарайды, - деди да, Къожакъ сёзню барыр ж е­
рине бурду. - Жаш, сен мени киштик бла
булжутургъа кюрешме. Энди, бармай амалынг жокъ эсе, аны юсюнден сёлешейик.
Кертисин айт: не акъыл тюшхенди эсинге?
Не кёрлюксе сен анда, нек тыйылмайса
юйюнгде? - деп, жашыны акъылын билирден болду.
- Атам, айттырмай къоймай эсенг, билип
къал: бу уруштан сора дуния ахшы жанына
тюрленирге боллукъту. Не да болсун, ахшылыгъын, аманлыгъын да кеси кёзлерим
бла кёрсем сюеме. Жангнгы жашау бизге
кеси келмез. Аны ючюн таулулагъа кюреширге тюшер. Быллай уруш ёмюрде да
болмагъанды. Уллу урушту бу. Сау дуния,
экиге бёлюнюп; «не ёлюу, не къалыу» деп,
кюреширикти. Япон уруштан къайтхандан сора, мен айтхан эсингдемиди сени?
Орус халкъ ол заманда, патчахны тахтадан тюшюрюп, оноуну кеси къолуна алыргъа кюрешхенде, башчыларында бирлик
болмай, ишлери оюлуп, кёп ахшы адамы
да зыраф болуп, халкъкъа бютюнда аман
къыйынлыкъ келип къалгъанды. Ол за­
манда мен бир жанына да къатышмагъанма. Энди уа мен да халкъ баргъан жанына
къошуллукъма. Орус халкъ, башына бош
болса, патчахны дуниядан думп этсе, ах­
шылыкъ бизге да ма анда келликти. Таулу,
черкес да ма ол заманда кесин адам сунарыкътыла. Атам, кесинг хыйсап эт: къалай
жашайбыз биз? Не ашайбыз, не киебиз?
Жер, суу, агъач, тау да адам баласына тенг
болургъа керектиле. Бизде уа шёндю къалайды? Чаллыкъла, жазлыкъла да, жерни
агъачы, кийиги да байланыкъыладыла.
Абайлагъа, Жанхотлагъа, Мысакалагъа,
Айдаболлагъа, Бийкъаллагъа, Амырханлагъа сормагъанлай, адам отун этмейди,
бичен ишлемейди, юй ишлерге агъач кесмейди, жер сюрюп, тирлик жыймайды.
- Уруш болса, аллай терс ишле тюзелирлеми дейсе да?
- Угъай, уруш аланы тюзетмез. Адамла
тюзетирле, халкъ тюзетирикти. Урушну
нек чыкъкъанын, аны къалай башланнганын тюрлю-тюрлю тилледе сёлешхен
халкълабилселе, урушну башлап, халкъланы жаш адамларын бир бирлерине буруп,
къырдырыргъа кюрешхенлени бийликтен тайдырыргъа боллукътула. Тюзлюк
анда келир. Атам, мен сангнга къысха
айтханма, кесинг кенгден ангнгыла. Сиз
билмегенни киши биллик тюйюлдю. Энди
анам да келди. Ол да къайгъы этер. К е­
синг таплыгъынлай ангнгылат. Бизни уа,
тамбладан-бирсикюнден артха къалмай,
жолубузгъа ашыр, - деп Хаджи-Мурат,
ёрге туруп, атасына эки къолун узатты.
Къожакъ, кётюрюлюп, жашыны къарыулу билеклерине ышаннгылы къара­
ды, аланы къан тамырларыны тебиулерин
къулакълары бла эшткенча:
- Алай эсе, жаш, сен къоркъкъан этме.
Аланланы заманындан бери да тюзлюк ючю
кюреш тохтамагъанды. Кесинг айтханлай,
ким биледи, дуния ахшы жанына тюрленир кезиу келген эсе, бизни халкъладан
да ол аскерде адамла болургъа керектиле.
Кесибизни къыйыныбыз къатышмай кел­
ген быласт бизге огъурлу, халал да болмаз.
Энди юйге барайыкъ да, хапарны ананга
да билдирейик. Тенглерингнги жыйып,
сёлешхен да этейик, - деп, сенекни биченнге сюеп, Къожакъ къатыныны ызындан
юйге кирди.
- Азамат-къызы, жюрегингнги игиге
бирле да, сёзюме тынгнгыла: жашынг энтта
да урушха барады, - деди Къожакъ, кире
кел ген лей.
- Биз юйреннгенбиз урушха, тюйюшхе
да. Алай, келин къалай болсун да? Ол тёзерми? Биреуню ариу къызын бизни отоу
мюйюшюбюзге атып кетсе уа, Аллах ангнга
не айтыр? - деди да, Азамат-къызы уллу
сагъышха кирди.
168
заманыды. Тю-тю, кирли кёз къарамасын,
юлюшюнгнгю жер тюбюнден да аллыкъса. Къудуретте бир мадар болса, ёлмебиз
биз да. Таула ж ериндедиле, къыш, ж аз
да кезиу-кезиу келирле, халкъ бла бирге
къалабыз, хар зат да тап болур. Халкъ бла
кёрген иш байдамлыкъты. Мудах болма,
балам, - деп, керти кёлюнден сёлешти
Сыйлы.
Хаджи-Муратны бети жарымады. Сый­
лы алай айтхан л ыкъкъа, жашы, бети жарып, анасыны кёзюне да къараялмады.
Хаджи-Муратны жюреги экили болгъанын
сезип, анасы айтты:
- Жашым, ол мени кёлюм бла айтхан,
керти сёзюмдю. Бизге арталда жарсыма.
Сени кибикле кёп болурла. Мени кибик
анала да аз бол мазла. Аладан мен ахшы,
ол жаш ладан сен иги тюйюлбюз. Заманны
ангнгыларгъа керекти. Тауукъ ашыкъкъанлыкъкъа танг атмайды, биз къоркъкъанлыкъкъа да дуния тюрленмез. Тейри
жюрегинге батырлыкъ берип, хайт деп,
дунияны тюрлендирип кел, балам! Тур, э-э,
киши, былай олтургъандан магъана чыкъмаз. Халкъ аллында бедишлик болмазча,
жашны жарыкъ беттен жолгъа ашырыргъа кюрешейик, - деп, Сыйлы, гепкинин
къысып, тышына чыкъты.
Къожакъны тамата къарындашы Таучу, кичи къарындашлары Хамза, Баттай
да келип, арбазда сюелип тура эдиле. Ала
мудахтыла.
- Келин, «жаш урушха барады» дегенлери кертимиди? Не аламатты бу? - деди
Таучу.
- Кертиди, Тата, кертиди. Киригиз юйге.
Атасы, кеси да юйдедиле. «Кесим сюйюп
барама!» - деди, урушну не сюер жери бар
эсе да, - деп, жарыгъыракъ болургъа кюрешсе да, Сыйлыны бетинде къара мухурну
эслеген къыйын тюйюл эди.
Таучу, элтирден этилген уллу бёркюн
къолуна алып, юйге кирди да, сормагъанлай, Къожакъны онг жанында олтуруп:
- Жашы, бу ишингнги мен кереклиге
санамайма, Тейри кеси ахшыгъа жораласын ансы. Бир кере бардынг, болмадынгмы? Патчах ишми элтеди? - деди атасыны
тамата къарындашы.
- Угъай, Тата. «Бар!» - деп бизни киши
да къысмайды. Кесибиз, бир бёлек жаш,
аллай оноу эткенбиз. Арттан къалай боллугъун ким биледи? Болсада, бу урушта,
патчахны жанындан болуп, германлыланы
хорларгъа керекти. Капказ халкълагъа
да, алайсыз кюн боллукъ тюйюлдю. Мен
алай сунама.
- Жашынг бла мен кёп сёлеш хенме,
алай, аны башха оюмун билалмагъанма.
Азамат-къызы, тыймайыкъ бюгюн да аны
жолундан. Ким биледи, жашны насыбы,
намысы да алайдан башланырыкъ эсе уа?
Кеси айтханлай, дуния бир онгнгуна буру­
луп къаллыкъ эсе да, аны киши билмейди.
Ашхылыкъны келирине, тюзлюкню болуруна кесибизникиле да къатышсала, бизге
бетлик анда боллукъ сунама,- деди эри.
- Энди сиз оноу эткен эсегиз, бизни анг­
нга къошар затыбыз жокъту, аурунг. Ансы
уа, эндигиле аналары, аталары айтханнга
тынгнгылаймы юйреннгендиле? Биягъы
мен жылаулукъ болдум да. Энди уа ким
бакъсын бизни? Къаллай къула тюзде къалайыкъ? Жангнгыз жашыммы жокътан
бар этип, ёстюрюп, дуниягъа къошуп,
«ишине, ж аш аууна да къууанайы м »деп тургъанлай, отубузгъа сууукъ суула
къуюла турадыла да, - деп, Сыйлы сытыла
башлады.
Агъы бла къызылы къатыш бетинде
тёнгнгереп келген уллу кёз жашланы
ол жашыралмады. Ана энди ачыкъ жылады.
- Эй, Тейри, сангнга къурман болайым.
Жангнгыз жашны алып къайры элтесе?
Сытыла-сытыла тургъан жюрегиме ёмюр­
де кетмез кибик, ачы жара саласа! - деп
сарнады. Аны таууш у анда, арбазда да
эштиледи.
Хаджи-Мурат, анасыны жылагъанына
тёзалмай, кёлю толуп, кирип барды. Кеси
ёмюрюнде анасын жыл ап кёрмеген жашы,
сёзню неден башларгъа билмей, аллын­
да тобукъ л анып: «Была тюздюле. Къартлыкъларында атам бла анаммы къоюп,
къайры барама мен? Не керекти мангнга?
Бу тауланы арасында жер сюрюп, бичен да
ишлеп, жашасам а!» - деп, аны жюрегине
арсарлыкъ келди.
- Жашым, тур ёрге. Мен энди жылагъан
да этмейме. Сени кетерингнги мен бюгюннге дери да биле эдим. Кетмей болмай эсенг
а, ахшы жолгъа бар! Тенглеринг арасын­
да мудах болма. Дуния жашауу урушсуз
боллукъ тюйюл эсе, бизни жашла да къатышыргъа сюе эселе, аланы тыйгъандан
хайыр жокъту. Барыгъыз ахшы жолгъа!
- Патчах аскерге чакъыра эсе, керекти
ол да. Ангнга мадар ж окъту. Алай, ж а ­
шым, эсингде болсун, сен бизни жангнгызыбызса да, сау-саламат къайтыргъа кю­
реш. Уллу оттан бла уллу суудан кесингнги
яртха тарт. Андан сора, хар зат да, Аллах
кеси буюргъанлай болурла. Къарыуунгнгу, кючюнгнгю да энди аллына келген
169
- Ас-салам алейкум! - деп, юйге Таттиу­
ка кирип келди.
- Уо-алейкум ас-салам! - деп, тёрт къарындаш да, бири алгъаракъ, бирси артта­
ракъ, ёрге турдула. Хаджи-Мурат а къа­
тында жер къойду.
- Къалайды хал, Таучу? Неге жарайса?
Бу айда уа ныгъышха да чыкъмайса, - деп,
Таттиука, къоюн хуржунундан бюкленнген газетни чыгъарып, тобугъунда тюзете
баш лады.
- Да энди, бизге анда да не барды, - дейсе. Ныгъышта ол турургъа къарыууубуз да
къалмагъанды. Жыл санауум тёрт жыйырма бла ондан озгъанды. Энди биз, Тей­
ри, хазна болмабыз. Былтыр Фадауанда,
ёгюзле бла сабан сюрюп, ашлыкъ, зынтхы
да септим, быйыл а аны да эталмагъанма.
«Къартлыкъ деген» ол болур... Атаммы
атасы Сарыуек жюз бла къыркъ жылында, олтургъанда: «Энди эки атлагъаным
бир жерге тюше башлагъанды. Гыржын
къапсам, эки кириуюмде кезиу айландыра
кетип, жутама. Боза ичсем а, бир аякъны,
юч солумай, тауусалмайма, эзиуюмден акъкъан боза ёшюнюммю жибите», - дегени
эсимдеди. Къыденни да: «Ай, эки кёзюм
сокъурдула ансы, боза бла гыржынны уа,
хам-чом этип, бек сюйюп ашайма», - дегенин да унутмагъанма.
- Экисинден къайсы тамата болур эди? деди Таттиука, сейирсинип.
- Тейри, бизни аппа уллуракъ болур
эди. Алай, тенгбиз деучю эди, Сарыуек...
Къыден сауду. Сокъур болса да, жырлагъанын а къоймагъанды. Тейри, сизни
бий къарындашыгъыз Сары Аслан-Бекни
жырын Къыден жырласа, ашамайын тынгнгыларса. «Халыбыз - игиди» деп, алада
айталмагъандыла. Сен а бизден сораса...
Аллахха шукур болсун, кюнню жарыгъын
кёребиз, чабыр этип, аягъыбызгъа киебиз.
Не къарт болса да, ёлюрге уа киши да сюе
болмаз, жашаргъа сюебиз да! Дуниябыз
ышыкъ бола келгенлей, энтта да уруш башланды эсе... «Бу уруш а, ёмюрде да болмагъанча, уллу урушту» дейле. Ма, бизни
жаш да, урушха барама, дейди. Германны
кеси хорлап келликча. Сен ангнга къалай
къарайса, Айдабол улу? - деди Таучу.
- Болур аны да бир оюму. Хар кимни
акъылы кесине гюренгкеди. Сау сюекли,
тюз акъыллы, нёгерликни тута бил ген
адамды къарындашынгдан туугъан. Аныча
адамланы бири окъуна, сау аскерни бир
жанына буруп кетедиле. Аны аллай аскер
башчы болургъа заманы жетип тура эсе
уа?.. Тау элледен бу урушха адам кёп къа-
тышса, кесибизге тап боллукъту. Мыкалай
патчахны аллында намысыбыз кётюрюлюр, - деди Таттиука.
- Сен аны тюз окъуна айта болурса. Пат­
чахны аскерине мен бармасам, сен бармасанг, ол бармаса, ким барыр? Алай, къуру
да бизни кибик, къара ёзденледен бармагъанлай, сизни кибик бийлени жашлары нек
бармайла?.. Сен кесинг да нек бармайса,
Айдабол улу? - деди Таучу, уялгъан, буюкъгъан да этмегенлей.
Къолундагъы, къундуз кёзча жылтырагъан, жаухар мынчакъларын ашыкъмагъанлай, бирем-бирем санап башлады.
Таучуну башында къызыл хажи бёркюню
окъа чуукалы, мангнгылайына жетмей,
отча жанады. Аны мор къапталыны тюймелери да окъадандыла. Бу къапталын Таучу
хар заманда да, жыйылгъан жерде, кёбюрек олтурлукъ болса, кийиучюдю.
- Уруш къышха дери бошалып къалмаса, мен да барлыкъма. Жарамаз бармай.
Патчах таулулагъа хата этмегенди. Аны
бийлигин кючлерге керекти, - деди Тат­
тиука, Таучуну бёркюню окъа чуукалындан кёзюн айырмай
Таучу, ташны сууун сыкъкъанча, эки
бармагъы бла къысып-къысып, ж аухар
мынчакъланы санагъанын къоюп, къара
къурумлу чырдыгъа къарап, айтты:
- Ахшылыкъ этерикти деп, биз орус
патчахха да ышанмайбыз. Уллу Малкъар,
Жанхотланы зулмулукъларын кётюрал­
май, Къара суу бойнунда бийлик бурууларын бузгъанда, Мыкалай патчах, къа­
ра халкъны бир жанына тюртюп, аланы
къанат тюбюне къысхан эди да. Тулпарла
кибик кишилени тутмакъкъа атып, Сибирге жиберип, юй башындан тазир салып,
бек уллу ахшылыкъ эткен эди, Аллах алай
къурасын аны! Ол да къарыулугъа болушады.
- Хажи, мен кеси эллилеримми бек сюеме. Бир жерде жашагъан, бир сууну ичхен
ата-аналарыбыз, аланы аталары да, бир
бирни ариу кёрюп, сыйлап келгендиле. Ол
тёрени биз да бузмабыз деп, Аллах айтса,
алайды умутум. Асан л аны Сарыуекни ата­
сы Талгъыр сау заманда, Тазирет батырны
жырын бузмагъанлай жырлыгъаннга кёрпе бёркюн саугъагъа бергенди мени къарт
атам. Ол жырны уа Зан-Тууду такъкъанды.
Бизникилени арасында келишимлик, бир
бирни кёлюн сакълау, аллай бир хычыуун
кёрюннгенди! Болсада, айтайым: Кюнню
жарыгъын кёргюзтюп тургъан, кече тёшегибизде тынч жатаргъа онг берген тауларыбызны беллери бла жолла ишлетип,
170
улоуубуз, малыбыз да жюрюрча эткен,
уллу орус патчахха тийишсиз сёз айтханынгабюсюрмедим, - деп, Таттиука, къолундагъы къагъыт журунну тобугъунда
тюзетип, къанауат21къумачныча сылап
башлады.
- Патчахха мен, терс барып, этеригим
жокъту. Аны халкъкъа эткен терслигин
айтама. Тюзлюк ючю уа мени киши тутмакъкъа салмаз. Тюз сёзню уа мен Аллахтан да букътурмай айтырыкъма.
- Къойчу - къой, орус патчах а бизними
сагъынады, кесибизни юсюбюзден сёлешейик. Дуниядан хапар айт. Кертимиди
бу уруш? - деп, Таучу-хажи, мынчакъларын къаптал хурж унуна салды. Ол аны
хапаргъа тынгнгыларгъа сюйгенини белгиси эди.
- Бу сыйлы кюнню бизге тиерин къызгъаннган, орус патчахны кюнбатыштачегине сугъанакълыкъ этип, чапхан герман
патчах, оруслула бла бирге бизни да думп
этерге, дейди. Андан сора уа, адамыбызны
къырып, малыбызны сыйырып, тауубузну,
тюзюбюзню да тонарла. Ариу тауларыбызгъа, агъачларыбызгъа германлыла кеслери
ие болуп къалырла.
- Тохта, ол къагъытта алаймы айтады? деп Къожакъ сорду.
- Бу къагъытта ала этерик палахны
юсюнден жазылады. Германлыла Тау Артын, Тау Аллын да, орус патчахтан сыйырыргъа умут этелле. Жер тюбюнден чыкъ­
къан чыракъ суну, жауну да, уллу темир
кюштеллеге къуюп, шалонла бла кеслери­
не ташыргъа, алтыныбызны, кюмюшюбюзню да сыйырыргъады умутлары, - деп,
Таттиука сюйюп хапарлады. - Аны бла
бирге, патчахны аскеринде уруш этип,
германлылагъа жерибизни сыйыртмай,
сау-саламат къайтып келген жигитлеге
уллу ашау келлигине ыйнандырады.
- Уруштан сау къайтханнга ашау, ырысхы берсин, къайтмай къалгъаннга уа не
ахшылыкъ? - деди Таучу хажи.
- Ёлген, ёледи да, кетеди. Ол Аллахны
къолундады. Ёлгеннге, саугъада берирча
бир ырысхыны патчах къайдан тапсын?
Эки къанлы ж ау бир бирлери бла урушханда, адам ёлмей боллукъ тюйюлдю, алай
сау къалгъаннга уллу хакъ тёленирикти, деди да, Айдабол улу къагъыт дуккулну
бюклеп, хуржунуна сукъту.
Ол заманда къызыл шилли, кюлккюден
толу, биреу кирип келди да, къартлагъа са­
лам берди. Аны акъ къалпагъы бла къызыл
дарий кёлеги заманнга кёре кийине билгенини шагъаты эдиле. Къара сахтыяндан
бийик башлы чурукълары, Тау-Артында
гюржю усталаны къолундан чыкъкъанлары баян эди. Кюмюш кереклери бла белбауун, пилсюек саплы къамасыны налмаз
таш лары, жашны къубулургъа сюйгенине
дау къоймайдыла. Къарады, деп да тюйюл,
ушагъылы, эриу мыйыкълары, уллу бетине жарашып, бир тап сымарлай эдиле.
- A-а, Бий-Солтан, келдингми? Къалай ды Ышкантыда жашау? Гюлчю сууу къурумай турамыды? - деди, Таучу-хажи.
- Сау бол, хажи. Гюлчю сууу Эдил суугъа
къошулады. Ышкантыны камысык жаш­
лары уа кюл гюттюледен чагъын22къалмайдыла, - деп лакъырда этти келген.
- Къалай-къалай, дейсе? Гюлчю суу
Эдилгеми къошулады? Ха-ха-ха! - деп,
уллу-уллу кюлдю Хаджи-Мурат
- Хы-ы, мен а танг кесек къалдым. Алан,
керти алай бола кёреме, - деп, Бий-Солтан
ангнга ж ууап къайтаргъынчы, ХаджиМурат кеси «хоулады».
- Къалай иги билесе жерлени-сууланы.
Къара ол аламатлыкъкъа! Гитче суучукъ,
Гюлчю, Черекке, Черек - Теркке, Терк
суу а, къара кёмюк толкъунларын элтип,
Эдил суу къуюлгъан тенгнгизге къошады.
Алайды да, жашчыкъ, Сабанлыкъ-Тюбюню
къара кёзлеуюню ариу сууу Эдил бойнунда
къубулады.
- Къалай ариу сёздю «къубулады» деген!
«Гюлчю суу Эдил бойнунда къубулады!»
Ауузгъа бир тап жарашады ол сёз, - деп,
Бий-Солтан Таттиукагъа къарады.
Алайынлай, эшиктен жашчыкъ кирип:
«Тыгъырыкъта эки атлы сизни юйню сурагъандыла. Юйде адам бар эсе, чакъыр,
деп жибергендиле», - деп келди. Сёз айтмай, жалан кёлеклей, Хаджи-Мурат чы­
гъып кетти. Кюле-кюле, кенгден окъуна
танып, къучагъын керип, атладан тюшюп
тургъан, пелиуан л а кибик, эки жашны
юслерине кесин атты.
- Къара былагъа сен, ары жанлы жигит­
леге! Ажашмай къалай келалгъансыз? деди да, ючюсю да, тулпарлача, бирден
къучакълаштыла. - Аллах-Аллах, аланланы жаркъа ташладан ишленнген журтларына келип къалдыгъыз да! - деп, чексиз
уллу къууаннганын билдирди.
- Асыллы киши, къалайды хал, не ишлейсе, эрикмей турамыса? - деп, сёзню
22 Чагъын къалмайдыла - къуру къалмайдыла.
21 Къанауат - парча, сыйлы къумач.
171
неден башларгъа билмей тургъан ХаджиМырза, Хаджи-Муратха сорду.
- Хатабыз ж окъту. Бичен ишлеп бошагъанбыз да, урушха кетерге хазырланып
турабыз... Киригиз юйге, Хаджи-Мырза.
Бек тап келгенсиз. Сиз танымагъан жаш­
ла да бардыла, аланы да кёрюгюз, - деп,
атланы жашлагъа берип, кеси алларында,
арбазгъа кирип бардыла.
Алайгъа Бий-Солтан, Кыны, Кажок,
Адил-Герий, Таукенланы Окъуп, дагъы­
да бир бёлек жаш чыгъып, къонакъла бла
саламлаштыла. Андан сора барысы да уллу
юйге жыйылдыла.
- Ас-салам алейкум! Сау-саламат турамысыз, уллу дуниялыкътан умутлу огъур­
лу къартла? - деп, Хаджи-М ырза салам
берди, нёгери, ол айтханнга сёз къошмай,
экиси да, тёгереклешип олтургъан къартланы къолларын тутуп чыкътыла да, Таучу
хажи кёргюзткен жерге олтурдула.
- Уо-алейкум салам! - деп, къартла,
жерлеринден аз кётюрюлюп, бирем-бирем,
къонакъланы къолларын туттула.
- Ата, бу Агъайланы Асланны жашы
Хаджи-Мырзады. Япон урушта бирге болгъанбыз, энтта да, бирге болурбуз, - деп,
Хаджи-Мурат къонакъланы бёкемирегин
кёргюзттю.
- Ашхы. Огъурлу кюнде къонакъ бол­
сун! Нёгеринг а кимладанды, жигит? - деп
сорду Къожакъ, жукъаракъ болса да, къарыудан кем болмагъан, сары шилли, сюйдюмлю жашха, тюбюнден ёрге къарап.
- Гилястанланы Байрону уланыды мени
нёгерим. Урушха бирге барлыкъбыз. АкъТопракъты му ну эли, - дегенни айтты
Хаджи-Мырза.
- Къолайлы нёгеринг барды. Аллай адам
бла къайда да къыйынлыкъкъа тюшмезсе.
Ушкок ата билемисе, жаш? - деп, Къожакъ
ыразылыгъын билдире сорду.
- Ата, ушкок атаргъа уа таула бизни юйреткендиле. Атмасанг да, аттырмагъанлай
къоярыкъ тюйюлдюле. Андан-мындан ёткенле бла кюреширге тюшеди, - деп, Кёккез, Къожакъны къалын къара къашларында жашыны белги лерин табып, иги
кесек заманны къарап турду. «Жашы бла
атасы бирге къалай бек ушайдыла. Къо­
ж акъ къартыракъ, алашаракъ, ХаджиМурат бийигирек, жашыракъ, бёкемирек,
пелиуан кибик. Экисин да бирге олтуртуп,
кёзлерингнги къыссанг, атаны жашыракъ,
жашын а къартыракъ этип къарасанг, ала
эгизле кибиктиле. Быллай ата жашын
къаллай бир сюе болур? Аны сюйюмюню
чеги къайдады? Тейри, аны жюрегинде
сюймекликни учу-къыйыры да болмаз.
Быллай жашны кёрмей, эки-юч жылны
Къожакъ къалай турулукъту? Ж азыкъ
ата. Атала - жазыкъ, анала - харип. Бир
бирни кёрмегенлей, талай заманны къа­
лай турлукъбуз», - деп Кёккез сагъышха
къалды.
- Жашчыкъ, сагъыш этме. Аллах буюргъанны кёрюрсюз. Уруш да, тюйюш да
болур, ала да кетип, ырахат заман келир.
Хар къуру да былай бола тургъанды. Кетер
ол да, къоркъмагъыз сиз. Чегем сууу биягъыллай агъар. Кюз къойчу да, бара кетип,
чаллыкъта жумарукъ уясын табар, - деди
да, Кёккёзню сагъышларын бёлдю.
Ол а ичинден: «Бу къарт малкъарлы
мени сагъышыммы да къайдан билд и? » деп:
- К ъож акъ, Чегем аузунда болуп,
Хылам-Хулам тешикни кёргенмисе? -деп
сорду Кёккёз.
- Аны мен кёрмегенме. Алай хапарын а
эшткенме. Сен ары жанлыса, менден эсе,
аны хапарын сен устаракъ биле болурса.
Ингнгирде къонакъла жыйыллыкътыла
да, ол хапарны анда айтырса, - деп, Къо­
жакъ, Кёккёзге къарап, тап ышарды.
Анда, Асан улуну алашаракъ, кирсиз
тишлери кёрюндюле.
ИТ-КЪАЯ ШАГЪАТТЫ
жашла, энди Арисейде жангнгы плас къурала башлагъанды. Лелин деп бир киши
чыкъкъанды. Аны жанлыла кёпден кёп
бола келедиле. Бир кесекчик къыйналсакъ,
акъ итлени, Уллу Малкъаргъа жибермей,
тыяргъа боллукъбуз», - деди.
Ашадыла, ичтиле да, хар ким жерине
кетти. Къалауурланы сакъ эттиле. Андамында ат кишнеген, ит юрген тауушла эштиледиле. Мен да, кесибизни Локъманны
- Мен, онбеш-оналтыжыллыкъ жаш бо­
лур эдим, Сукан-тарын акъладан сакълап
тургъан, бир къауум адамны ичинде Таулуланы Бий-Солтанны таныдым. Бийик,
кенг жауурунлу адам, къарагъанда, къая
жарылгъаны кибик. Уллу къазанлада эт
бише, деу санлы кишиле, боюнларында
да ушкоклары бла, ары-бери жюрюйдюле. Атаммы къарындашы, Таукенланы
Окъуп, келе-келди да: «Къоркъмагъыз,
172
къатындачёгюп, къалкъыдым. Кюн узуну
асыры кёп айланнгандан чачылгъан чабырларыммы да тешип, киерге заман тапмай,
жатхан эдим да, кюн Къызыл-Къаяланы
башларына илине келгенде, адамланы дауурларындан уяндым. Кёзюммю юсюндеди:
Бёзеланы Бийнёгер, терк атлашлы, тири
кишичик, атындан тюшюп, бизни Окъупну
излеп кетти. Аны айтханына кёре, Акъла:
«Ауул бла ёрге чыгъып, Шыннган суу боюну бла энишге тюшюп, тарны сакълагъанланы жойгъандыла», деп, хапарны бардырады. Келгенле хапарчыны тёгерегине
басыныптыла.
- Энди уа былайны сакълагъандан хайыр жокъту. Окъуп, нёгерлерин да алып,
кёзге кёрюнмей, думп болсун. Жигитлени
башларына бош этсин, - дегенни айтып,
мени бери андан жибергендиле.
- Ол къууугъунну жибергенле кимле
болур эдиле? - деп сордум мен.
- Таукенланы Кыпык, Окъупну къарын­
дашы Мандалакъ, - деп Ахия сёзюн, андан
ары айтып, башлады.
Терк окъуна тёгеректен-баштан жыйылдыла, дуния дауурдан толду. Окъуп, тор
ажирге да мынип, кёнделен чабып кетти.
Кеткени кибик, терк къайтты. Ачы кючсюндю. Уллу бухар бюркюн къолуна алды
да, ат юсюнден сёлешти:
- Керти адамла, керти тенгле сизсиз!
Сизге ачыкъ айтыргъа сюеме. Къоркъкъан этмегиз. Сунмай тургъанлай, акъ
итле, киришле бла тюшюп, Тёбен-тарны
алгъандыла. Энди ала адам ахшысын къалдырмай къыйнарыкъларына сёз жокъту.
Мени айтырыгъым сизге - ушкокланы арт­
та табарча, тап букътуруп, бирем-бирем,
экеу-экеу: «Къоштан келебиз, малдан келебиз!» - деп, кирип барыгъыз. Ат л ары
билинмеген къара адамланы артыкъ созуп
да айланмазла. Алай, эсегизде болсун, бир
сёзде туругъуз, бир биригизни сатмагъыз, къаты болугъуз, кёлсюзлюк этмегиз.
Бу ара-гура кезиу кёп бармаз. Совет плас,
Къызыл Аскер саудула, аны алайлыгъына
мен сизни толу ийнадырайым. Бусагъатта
сизге айтыр сёзюм олду.
Ол заманда Бий-Солтан от таба келип
тохтады. Ючатар француз ушкогуну къалагъын жерге салды. Башындан тёнгнгереп тюшхен тамычыла, акъсыл чепкенини жагъасында жутулдула. Къой териден
эти л ген бёркню башындан тартып алып,
отха урду. Ариу-акъбаш хазырларындан
да бири жерге тюштю.
- Анасы бергенни тёгерик, бу зарауатлыкътан биз къачан къутуллукъбуз!? —
деп, кючсюндю.
Аны сёзюне киши зат къошмады. Къа­
тында сюелген, бёркню оттан сермеди.
Алай, бёрк хорусмак ийис этти. Жашны
эки инбашы энишге салындыла. Тогъай
билекле бошайдыла. Бир кесектен базыкъ бойну отча къызды, кёкюреги ёрге
кётюрюлгенча кёрюндю. Къазакъланы
Жюнюс, Тетуланы Хамзат - ала аны тат­
лы тенглери болур эдиле, аны биргесине
кетти ле...
А хы я, ёчюле баргъан отну мыдыхын
ортасына жыйыштырып, иги тап ышырды да:
- Ол тулпар эди. Къара тенгнгизни бла
Къумукъ тюзлени ортасында аны киши
сыртын жерге салмагъанды. Не уллу гебенни да къысып алып, бир дуппурдан бирси
You have read 1 text from Karachay-Balkar literature.
Next - Асмаран - 25
  • Parts
  • Асмаран - 01
    Total number of words is 3767
    Total number of unique words is 2059
    31.0 of words are in the 2000 most common words
    46.3 of words are in the 5000 most common words
    54.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 02
    Total number of words is 3921
    Total number of unique words is 2014
    32.9 of words are in the 2000 most common words
    47.5 of words are in the 5000 most common words
    54.9 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 03
    Total number of words is 3852
    Total number of unique words is 1942
    31.8 of words are in the 2000 most common words
    45.5 of words are in the 5000 most common words
    53.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 04
    Total number of words is 3873
    Total number of unique words is 1897
    31.6 of words are in the 2000 most common words
    45.8 of words are in the 5000 most common words
    53.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 05
    Total number of words is 3869
    Total number of unique words is 2055
    32.9 of words are in the 2000 most common words
    47.3 of words are in the 5000 most common words
    55.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 06
    Total number of words is 3905
    Total number of unique words is 1937
    34.1 of words are in the 2000 most common words
    49.5 of words are in the 5000 most common words
    57.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 07
    Total number of words is 3845
    Total number of unique words is 1931
    33.1 of words are in the 2000 most common words
    48.7 of words are in the 5000 most common words
    56.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 08
    Total number of words is 3895
    Total number of unique words is 1978
    34.2 of words are in the 2000 most common words
    50.6 of words are in the 5000 most common words
    57.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 09
    Total number of words is 3939
    Total number of unique words is 1977
    32.0 of words are in the 2000 most common words
    47.8 of words are in the 5000 most common words
    56.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 10
    Total number of words is 3869
    Total number of unique words is 1997
    35.5 of words are in the 2000 most common words
    50.1 of words are in the 5000 most common words
    58.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 11
    Total number of words is 3855
    Total number of unique words is 2085
    32.3 of words are in the 2000 most common words
    47.9 of words are in the 5000 most common words
    55.9 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 12
    Total number of words is 3776
    Total number of unique words is 1996
    32.5 of words are in the 2000 most common words
    47.1 of words are in the 5000 most common words
    54.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 13
    Total number of words is 3767
    Total number of unique words is 2075
    29.9 of words are in the 2000 most common words
    44.0 of words are in the 5000 most common words
    51.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 14
    Total number of words is 3869
    Total number of unique words is 1941
    33.2 of words are in the 2000 most common words
    48.0 of words are in the 5000 most common words
    54.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 15
    Total number of words is 3736
    Total number of unique words is 2144
    31.0 of words are in the 2000 most common words
    45.1 of words are in the 5000 most common words
    52.7 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 16
    Total number of words is 3723
    Total number of unique words is 2095
    30.1 of words are in the 2000 most common words
    45.3 of words are in the 5000 most common words
    54.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 17
    Total number of words is 3643
    Total number of unique words is 2050
    31.3 of words are in the 2000 most common words
    45.8 of words are in the 5000 most common words
    54.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 18
    Total number of words is 3824
    Total number of unique words is 1939
    32.1 of words are in the 2000 most common words
    46.9 of words are in the 5000 most common words
    54.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 19
    Total number of words is 3848
    Total number of unique words is 1971
    32.2 of words are in the 2000 most common words
    45.3 of words are in the 5000 most common words
    53.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 20
    Total number of words is 3791
    Total number of unique words is 2051
    31.6 of words are in the 2000 most common words
    46.1 of words are in the 5000 most common words
    53.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 21
    Total number of words is 3534
    Total number of unique words is 1917
    32.2 of words are in the 2000 most common words
    45.5 of words are in the 5000 most common words
    53.8 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 22
    Total number of words is 3847
    Total number of unique words is 1988
    34.0 of words are in the 2000 most common words
    48.7 of words are in the 5000 most common words
    56.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 23
    Total number of words is 3814
    Total number of unique words is 1978
    33.0 of words are in the 2000 most common words
    46.0 of words are in the 5000 most common words
    54.0 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 24
    Total number of words is 3950
    Total number of unique words is 2021
    34.0 of words are in the 2000 most common words
    48.0 of words are in the 5000 most common words
    56.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 25
    Total number of words is 3655
    Total number of unique words is 2077
    31.3 of words are in the 2000 most common words
    45.6 of words are in the 5000 most common words
    53.8 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 26
    Total number of words is 3775
    Total number of unique words is 1987
    32.5 of words are in the 2000 most common words
    46.0 of words are in the 5000 most common words
    54.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 27
    Total number of words is 3710
    Total number of unique words is 1969
    31.0 of words are in the 2000 most common words
    44.0 of words are in the 5000 most common words
    52.9 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 28
    Total number of words is 3777
    Total number of unique words is 1927
    33.4 of words are in the 2000 most common words
    48.0 of words are in the 5000 most common words
    56.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 29
    Total number of words is 3463
    Total number of unique words is 1717
    33.8 of words are in the 2000 most common words
    46.9 of words are in the 5000 most common words
    53.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 30
    Total number of words is 3308
    Total number of unique words is 1614
    31.7 of words are in the 2000 most common words
    45.6 of words are in the 5000 most common words
    52.7 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 31
    Total number of words is 3291
    Total number of unique words is 1633
    30.9 of words are in the 2000 most common words
    44.3 of words are in the 5000 most common words
    51.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 32
    Total number of words is 3568
    Total number of unique words is 1892
    31.6 of words are in the 2000 most common words
    45.4 of words are in the 5000 most common words
    53.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 33
    Total number of words is 3842
    Total number of unique words is 1956
    33.3 of words are in the 2000 most common words
    48.4 of words are in the 5000 most common words
    57.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 34
    Total number of words is 3819
    Total number of unique words is 1907
    34.0 of words are in the 2000 most common words
    47.0 of words are in the 5000 most common words
    54.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 35
    Total number of words is 3755
    Total number of unique words is 2019
    32.2 of words are in the 2000 most common words
    46.0 of words are in the 5000 most common words
    54.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 36
    Total number of words is 3863
    Total number of unique words is 2002
    32.3 of words are in the 2000 most common words
    46.2 of words are in the 5000 most common words
    54.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 37
    Total number of words is 3951
    Total number of unique words is 1948
    35.2 of words are in the 2000 most common words
    50.2 of words are in the 5000 most common words
    59.0 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 38
    Total number of words is 3869
    Total number of unique words is 2017
    34.9 of words are in the 2000 most common words
    49.3 of words are in the 5000 most common words
    57.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 39
    Total number of words is 3817
    Total number of unique words is 2017
    33.9 of words are in the 2000 most common words
    47.9 of words are in the 5000 most common words
    57.0 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 40
    Total number of words is 3770
    Total number of unique words is 2106
    32.3 of words are in the 2000 most common words
    45.8 of words are in the 5000 most common words
    53.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 41
    Total number of words is 3741
    Total number of unique words is 2088
    31.8 of words are in the 2000 most common words
    46.1 of words are in the 5000 most common words
    53.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 42
    Total number of words is 3796
    Total number of unique words is 2061
    33.4 of words are in the 2000 most common words
    46.6 of words are in the 5000 most common words
    54.1 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 43
    Total number of words is 3959
    Total number of unique words is 2026
    34.2 of words are in the 2000 most common words
    49.2 of words are in the 5000 most common words
    56.7 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 44
    Total number of words is 3823
    Total number of unique words is 1996
    32.3 of words are in the 2000 most common words
    46.9 of words are in the 5000 most common words
    54.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 45
    Total number of words is 3785
    Total number of unique words is 2127
    31.0 of words are in the 2000 most common words
    44.7 of words are in the 5000 most common words
    52.6 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 46
    Total number of words is 3798
    Total number of unique words is 2101
    32.4 of words are in the 2000 most common words
    48.3 of words are in the 5000 most common words
    56.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 47
    Total number of words is 3939
    Total number of unique words is 1907
    34.7 of words are in the 2000 most common words
    49.5 of words are in the 5000 most common words
    56.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 48
    Total number of words is 3892
    Total number of unique words is 2083
    33.2 of words are in the 2000 most common words
    46.8 of words are in the 5000 most common words
    54.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 49
    Total number of words is 3814
    Total number of unique words is 2109
    30.3 of words are in the 2000 most common words
    42.4 of words are in the 5000 most common words
    49.9 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 50
    Total number of words is 3769
    Total number of unique words is 2078
    30.7 of words are in the 2000 most common words
    44.6 of words are in the 5000 most common words
    51.8 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 51
    Total number of words is 3564
    Total number of unique words is 2141
    28.5 of words are in the 2000 most common words
    43.3 of words are in the 5000 most common words
    51.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 52
    Total number of words is 3443
    Total number of unique words is 1996
    26.3 of words are in the 2000 most common words
    40.3 of words are in the 5000 most common words
    48.0 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 53
    Total number of words is 3391
    Total number of unique words is 2038
    26.3 of words are in the 2000 most common words
    40.1 of words are in the 5000 most common words
    47.4 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Асмаран - 54
    Total number of words is 751
    Total number of unique words is 549
    34.5 of words are in the 2000 most common words
    48.2 of words are in the 5000 most common words
    57.0 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.