Şyñğyshannyñ Aq Būlty

Hikaiat
Aziiänyñ ūly dalasyn köktei ötip, Batys älemin jaulap aluğa
attanğan Şyñğyshan Saryözek dalasynda jasy da, kärisi de atqa
qonğan sarbaz bolyp sanalatyn tūtas halyq – myñ san äskerin
iırip qoiyp, dästürden attap künäğa batqan jüzbasy men jeñis
toiyn toilağanda ğana köteriletin altyn tindi jauyngerlik tularğa
auzynan jalyn şaşqan aidahar beinesin kesteleitin äieldi
jazalady – qaharly qağannyñ būiryğyna bağynbağan i̇eki bätşağar
darğa asyldy…
Būl kezde İerenqabyrğadan Oral tauyna deiingi ūlan-ğaiyr
dalany alyp jatqan alyp Aziiä Şyñğyshannyñ aldynda tolyğymen
tize bükken bolatyn. Özine deiin birde-bir ämirşi tolyq biligin
jürgize almağan osy tūtas älem – jer betindegi i̇eñ ülken qūrlyqty
ūldary men nemereleri, odan qaldy, qolbasylary basqaratyn
ūlystarğa bölip berdi. İendi tek İedil özeniniñ arğy beti – İevropa
Şyñğys Aitmatov
jerin mekendeitin i̇elder men halyqtardy bağyndyru ğana qalğan
i̇edi.
Saryözek dalasyna sary küz kelgen uaqyt. Jazdyñ aptabynda
qūrğap ketken özen-kölderdiñ arna-aidyny ağyl-tegil jauğan aq
jañbyrdan keiin köz jasyndai möldir de taza suğa toly, demek,
qalyñ äsker jol boiynda at suarudan qiyndyq körmeidi. Dala
äskeri asyğys-tūğyn. Joryqtyñ i̇eñ qiyn da auyr kezeñi – osy
Saryözek dalasyn kesip ötu.
Ärqaisysy on myñ jauyngerden tūratyn üş tümen äsker – üş
auyr qol qanatyn jaia jortyp, alda bara jatty. Otyz myñ attyñ
tUiağynan köterilgen qalyñ şañ dala örtinen keiingi tütindei
būrqyrap, kökjiekti kölegeilep tūryp aldy, tümenderdiñ quaty
osynyñ özinen-aq bilingendei. Joryqqa kerekti san aluan qūraljabdyqtyñ saqadai sai tūruy üşin jauapty i̇eki tümen äsker jolda auystyryp minetin qosarly attar men qalyñ äsker kün saiyn
qorek i̇etetin üiir-üiir qysyraqty aidap artta keledi – olardyñ
keiindep qalmağanyna köz jetkizu üşin ainalyp artqa qarasa jetip
jatyr – ol jaqta da kökke şūbatylğan qalyñ şañ seiilmeuge
tiıs. Onyñ üstine, köz jetpeitin qaşyqta qatar kele jatqan basqa
da jasaqtar bar. Qalyñ äskerdiñ qos qanatyndağy ärqaisysy üş
tümennen tūratyn i̇eki qolğa habar jetkizu üşin saltatty şabarman
üş-tört künde äzer jetedi. Būl i̇eki qol İedilge qarai jeke-jeke bet
alğan. Osy on bir tümenniñ qolbasşylary suyq tüskenge deiin İedil
özeniniñ jağasynda hannyñ joryq şatyrynda kezdesuge tiıs, sol
jerde aldağy qimyldyñ josparyn qūryp, Şyñğyshannyñ özi de,
onyñ qolbasşylary da, ärbir jauynger de armandap jürgen aty
jer jarğan bai i̇elderdi bağyndyryp, tabanyna salyp taptau üşin
İedil mūzyn basyp ötetin uaqytty belgileu kerek.
Aibarynan ai tolqyğan auyr qol joryq barysynda i̇eşteñege
alañdamai, kidirmei, uaqytty tekke ötkizbei alğa jylji berdi.
Äskermen birge şaruaşylyqpen ainalysatyn äielder de kele jatyr, bar päle osydan bastaldy.
Tau qūlağan
Janynda jarty myñ jasauyly men kezeuili bar Şyñğys
qağannyñ özi kök aidynda qalqyğan jüzbeli araldai, qalyñ qoldyñ
qaq ortasynda keledi. Biraq mūnda da basqalardan oq boiy ozyq,
jalğyz özi jeke jortyp kele jatyr. Dünieniñ tört būryşyn tügel
bağyndyrğan qūdiretti ämirşi janyna jan juytpaityn, äsirese,
köp söilemei, aldy-artyñdy birdei bağamdap, bärin mūqiiät oilastyrudy kerek i̇etein joryq kezinde būl tärtip qatañ saqtalady.
Qağannyñ mingeni – jarty älemdi birge şarlağan, jotasy
teñizdiñ tasyndai jūp-jūmyr, keudesi şyğyñqy, jaly küdireigen,
jürisi jibektei jūmsaq qara qūiryq, aqjal jorğa. Hannyñ
jylqyşylary altynmen aptalyp, kümispen küptelgen i̇er-tūrmany
jarqyrağan i̇eki birdei i̇eruli atty jetektep keledi. Astyndağy atynan ter şyqsa-aq boldy, qağan dereu basqasyna auysyp minedi.
Biraq, būl joryqtağy i̇elden i̇erek närse Şyñğyshannyñ
almastyñ jüzindei jarqyldağan, ärqaisysy jüz jigitke tatityn,
qağany üşin janyn beruge daiyn tūrğan jaujürek jasauyldary
men kezeuilderi de, olardyñ som altyndai sirek kezdesetin
säigülikteri de i̇emes i̇edi. Joq, būl joryqtağy ğajap närse müldem
basqa bolatyn. Jol boiy Şyñğyshannyñ basyn künnen kölegeilep
bir şoq būlt i̇erip kele jatty. Qağan qaida barsa, älgi būlt ta soñynan
i̇ere jüredi. Auqymy alty qanat aq ordadai şoq būlt beine bir jandy maqūlyqtai-aq Şyñğyshannyñ artynan i̇erdi de otyrdy. Biraq,
sony añğarğan i̇eşkim bolğan joq: aspanda jürgen būltta kimniñ
qandai şaruasy bar – al, ol Kök täñirisiniñ Jer betindegi bileuşige
degen şarapatynyñ belgisi bolatyn. Mūny tek Şyñğyshannyñ özi
ğana biletin, sondyqtan mūnyñ şynymen de özin bäle-bäterden
saqtau üşin Täñiriniñ būiryğymen jiberilgen jebeuşisi i̇ekenine
közi anyq jetkendei iştei masattanyp kele jatty.
Şoq būlttyñ paida bolatynyn äldebir kezbe köripkel boljağan
i̇edi, Şyñğys qağan birde ony şatyryna şaqyryp qonaq qylğan.
Jatjerlik balşy basqalardai mūnyñ aldynda qūldyq ūryp qūrdai
jorğalağan joq, jağynyp-jağympazdanudy da oiyna ala qoimağan,
Şyñğys Aitmatov
tek özine ğana mälim qūpiiä syrdy būğan i̇eş bükpesiz aityp berdi.
Altyn şatyrdyñ işinde qūrylğan han tağynda şalqaia otyrğan
dala bileuşisiniñ qaharly kelbetinen yğa qoimağan syidiğan aryq,
jūpyny kiıngen, äielderdiñ şaşyndai ūzyn da jalbyr şaşy
iyğyna tüsken köripkel basyn iıp täjim i̇etpep i̇edi. Jatjerlik ötkir
közdi, qauqiğan saqaly bar, qaratory, aşañ jüzdi adam i̇eken.
– Ūly qağan, – dedi ol tilmaş ūiğyr arqyly öz tilinde, – men
sağan Kök Täñiriniñ köñili tüsip, öziñe arnap i̇erekşe şarapat
jibergeli otyrğanyn aituğa keldim.
Mūndaidy kütpegen Şyñğyshan bir sät müdirip qaldy. Myna
kelimsek ne aqylynan aljasqan, nemese būl söziniñ özine qandai
päle bolyp jabysatynyn tüsinbei tūr.
– Ol ne şarapat, sen ony qaidan bilesiñ? – dep sūrady ämirşi
älgi sözdiñ qityğyna tigenin jasyrmaq bolğandai mañdaiyn
tyjyryp.
– Qaidan biletinimdi aita almaimyn. Būl qūpiiänyñ şarty –
osy. Al, onyñ belgisi qandai i̇ekenin aituyma bolady – töbeñde bir
şoq būlt üiirilip jüredi jäne qaida barsañ da artyñnan qalmaidy.
– Şoq būlt pa?! – dep qasyn kerdi Şyñğyshan tañdanğanyn
jasyra almai. Hannyñ qahar töguin kütken şatyrdağylar tügeldei
işterinen tyna qaldy. Qoryqqannan tilmaştyñ i̇ernine deiin
bozaryp ketti. İeger älgi kezbe jazalanar bolsa, mūnyñ da aman
qalmasy anyq.
– İiä, şoq būlt, – dep jauap qatty balşy. – Ol seniñ jer betinde
ämir jürgizuiñdi Kök Täñiriniñ özi qoldaitynynyñ belgisi bolmaq.
Biraq, sol būltty köziñniñ qaraşyğyndai saqtauğa tiıssiñ, i̇eger odan
aiyrylar bolsañ, onda barlyq aibar-quatyñdy da joğaltqanyñ…
Altyn şatyrdyñ işinde jym-jyrt tynyştyq ornady. Sol
sätte Şyñğyshannan bärin kütuge bolatyn i̇edi, biraq oşaq basyndağy ottyñ ölimsirep baryp jalp i̇etip öşe qalatynyndai, hannyñ
aşuy da kenetten basyla qaldy. Aduyn aşuyn äzer tejegen
ol qañğyğan äulieniñ sözin astamdyq dep bağalamau kerektigin,
Tau qūlağan
sondyqtan ony jazağa tartu dūrys bolmaitynyn tüsingen i̇edi,
äitpese öziniñ han atyna kir keltirui mümkin. Sonda Şyñğyshan
jymysqy jymiysyn jez mūrtymen jasyryp bylai dedi:
– Jaraidy, būl sözdi auzyña Kök Täñiri saldy delik. Osyğan
men de sengen bolaiyn. Biraq, mağan mynany aitşy, kemeñger
kezbe, aspanda jüzip jürgen būltty qalai saqtamaqpyn, oğan meniñ
ämirim jüre me? Älde atqa qanat bitirip, üstine senimdi baqtaşymdy
otyrğyzyp älgi būltty qarauylda dep aspanğa ūşyraiyn ba? Olai
bolsa, ony nege birjola auyzdyqtap almasqa?! Sonymen, qalai
oilaisyñ, jel quğan aspandağy būltty qalai saqtasam i̇eken?
– Būl seniñ şaruañ, – dedi kelimsek qysqa qaiyryp.
Tağy da bäri tym-tyrys bola qaldy, şatyr işinde öli tynyştyq
ornady, tilmaştyñ i̇erni tağy da bozaryp sala berdi, i̇esuastyğynan
ba, älde basqa bir sebebi bar ma – özin-özi ölimge kesken beişara
köripkelge qarauğa batpai bäri de közin tömen saldy…
– Tartu-taralğysyn berip şyğaryp salyñdar, – dep ämir i̇etti
Şyñğyshan, qağannyñ būl sözi qorqynyştan qaltyrai bastağan
qosşylarynyñ janyna qañyryğy kepken şöl dalağa tamğan
jañbyr tamşysyndai äser i̇etti.
Osy bir yñğaisyzdau oqiğa köp ūzamai ūmytylyp ta ketken.
Būl älemde neşe türli jarymester bar i̇emes pe, älgi köripkel
de solardyñ biri bolar. Özin tylsym dünieden syr ūqqan jaña
paiğambar sanap dünie kezgen bireu de. Degenmen, älgi kezbe
tek öziniñ aqymaqtyğynan ğana ömirmen qoştasa jazdady deu
dūrys bolmas i̇edi. Özin ne kütip tūrğanyn bilse kerek i̇edi ğoi!
Han jasauyldary taban astynda qol-aiağyn qaiyryp, astamdyğy
men arsyzdyğy üşin at qūiryğyna bailap öltirui äbden yqtimal
bolatyn. Aidalada arystanmen oñaşa jolyqqandai, aibarly
ämirşiniñ aldynda jüzi şimirikpei osyndai sözdi aituğa birdeñe
türtti i̇emes pe ony?! Sol türtki tek aqylynan adasqan beibaqtyñ
i̇essiz qylyğy ğana ma, älde şynymen Täñiriniñ būiryğy ma?
Qūiyndai ūitqyğan dauyldy künderdiñ tasasynda ūmyt qalğan
Şyñğys Aitmatov
sol bir kezbeniñ aitqan sözin Şyñğyshan arada i̇eki jyl ötken soñ
ğana i̇esine aldy. Batys joryğyna daiyndaluğa tura osynşa uaqyt
ketken bolatyn. Keiinnen Şyñğyshan öz ūlysynyñ auqymyn
qaitsem keñeitem degen armanyn jüzege asyru maqsatynda älemdi
tabanyna salyp taptau üşin qajetti küş-quat pen qarajat jinau, kökeiin tesken mūraty – äli at tUiağy jetpegen jerler men
ölkelerdi basyp alyp, jeñilis degendi bilmeitin saiypqyran äskeri
basyp ötken barlyq jerdi tügel özine bağyndyryp, Dünieniñ tört
būryşyn tügel bileu turaly aşköz armanyn oryndau jolyndağy
i̇eñ bir qauyrt qimylğa toly kezeñ osy i̇eki jyl i̇ekenin paiymdağan
bolatyn. Dala bileuşisiniñ qatigez bolmysy men tarihtan alatyn
orny onyñ bükil älemdi jalğyz bilep, teñdessiz qūdiretke qol
jetkizsem degen i̇esirik qiiälyn iske asyruğa ūmtylysynan tuyndaityn. Sondyqtan, onyñ qol astyna qarağan Aziiänyñ ūlan-ğaiyr
dalasyndağy nebir ūlystar men olardy mekendeitin jandardyñ,
asqan qataldyqpen bir adamnyñ qol astyna toptastyrylğan san
aluan taipalardyñ tirlik-tynysy, barlyq qalalar men köşpeli
auyldardağy bai-bağlan men joq-jitikterdiñ, ainalyp kelgende,
kim i̇ekenine de, nemen ainalysatynyna da qaramastan, qağannyñ
qūzyryna bağynğan barşa adamnyñ ömiri jaña jerlerdi jaulap
alyp, jaña halyqtardy bağyndyrsam degen osy i̇essiz qūmarlyqqa
qyzmet i̇etetin. Sondyqtan da olardyñ bäri bir ğana maqsatqa, bir ğana
josparğa – Şyñğyshannyñ äskeri quatyn arttyruğa, jetispegenin
toltyruğa, baryn būrynğydan da jetildire tüsuge bağyştalğan
i̇edi. Jer qoinauynan qazyp alyp, qaru jasauğa jaraityn ken
ataulynyñ bäri, bükil jasampaz i̇eñbek Şyñğyshan jauyngerleriniñ
ärqaisysy mol oljağa kenelsin dep kütip jatqan İevropağa sūrapyl
şabuyl jasap, onyñ i̇ertegidegidei bai qalalaryn, atty kisiniñ
beluarynan keletin kökoraily qalyñ ormandaryn jaulap aluğa
arnalğan i̇edi; ol jerlerde qymyz degen özen bop ağyp jatady,
Şyñğyshannyñ auzynan ot bürikken aidahar beinelengen tuy
astynda joryqqa şyqqan är şerik ystyq qūşağy läzzatqa toly
Tau qūlağan
ğaşyğyn jūmarlağandai, älemdi bileudiñ rahatyna bölenedi i̇eken.
Sondyqtan, irkilmei alğa basyp, bärin jaulap alyp, dünieni tügel
bağyndyru kerek! Ūly qağan osylai būiyrğan, al, onyñ būiryğy
sözsiz oryndaluğa tiıs…
Al, Şyñğyshan meilinşe köregen äri i̇esepşil, öz isine jetik
adam bolatyn. Ol İevropağa basyp kiruge daiyndyq barysynda ūsaq-tüiekke deiin bärin i̇ekşep, i̇elekten ötkizgen i̇edi. Ol
öziniñ jansyzdary men basqa halyqtardan şyqqan satqyndar,
köpester men saiahatşylar, kezbe däruişter, şaruaqor qytailar
men ūiğyrlar, arabtar men parsylar arqyly qalyñ äskerdiñ
joryğyna qajetti mälimetterdi, neğūrlym qolaily joldar men
ötkelderdiñ qaida ornalasqanyn bilip aldy. Äsker ötetin jerlerde tūratyn halyqtardyñ ädet-ğūrpy men salt-dästüri, dini,
sauda-sattyğy, nemen ainalysatyny mūqiiät zertteldi. Qağan
jazu-syzudan maqūrym bolatyn, biraq osy derekterdiñ bärin jadynda saqtap, ärqaisysynyñ paidasy men ziiänyn oilastyryp
ta qoiğan.
Tek sonda ğana bar şaruanyñ üilesimdi boluyna, i̇eñ bastysy – būljymas temir tärtipti saqtauğa qol jetkizuge bolatyn i̇edi,
osy arqyly ğana tabysqa jetuge bolatyn. Şyñğyshan i̇eşqandai
qamsyzdyqqa jol bermeitin, öziniñ basty maqsaty, ömirlik mūraty
– Batys joryğyna i̇eşkim de, i̇eşteñe de kedergi keltire almauğa
tiıs. Naq sol kezde, öziniñ aldağy ädis-amalyn oilastyra kelip,
Şyñğyshan būryn-soñdy bolyp körmegen qatal būiryq şyğardy:
jasy men kärisi tügel äsker bolyp tabylatyn halyqtyñ arasynda
joryq kezinde bala tuuğa tyiym salyndy. Mäsele mynada,
köptegen jauyngerdiñ jükti äielderi men jas balalary äskermen
birge köşip, joryq şatyrlarynda tūratyn, qalyñ qolmen birge
i̇erip jüretin. Būl da ömirlik qajettilikten tuğan salt i̇edi, öitkeni,
i̇eşqaşan bitip bolmaityn ruaralyq, taipaaralyq şaiqastar
kezinde jauyqqan ūlystardyñ äskerden bölinip, qorğausyz qalğan
qatyn-balany qyryp ketui jiı kezdesetin. Äsirese, ata dūşpannyñ
Şyñğys Aitmatov
tūqymyn tūzdai qūrtu üşin birinşi kezekte i̇ekiqabat äielderdiñ
işin jaryp öltiretin.
Biraq, uaqyt öte kele ömir de özgere bastady. Būryn özara
qyrqystan köz aşpaityn qyryq ru taipalar Şyñğyshannyñ
tūsynda ūly handyqtyñ Altyn tuynyñ astyna toptasyp, i̇ejelgi
jaulyqty ūmyta bastady. Şyñğyshan jas kezinde, äli Temuçin atalyp jürgen şağynda tuystas taipalarmen talai şabysqan, özi de
teperiş körip, talailardy tepkige de tüsirgen, tipten, osyndai bir
şapqynşylyqta süiikti äieli Börte körşiles merkitterdiñ qolyna
tüsip qalyp, biraz uaqyt solardyñ tūtqyny da bolğan-tūğyn.
Bilikke qoly jetkennen keiin Şyñğyshan işki alauyzdyqty aiausyz qataldyqpen basyp tastady. Işki tartys i̇eldi basqaruğa kedergi
keltirip, memlekettiñ birligin älsiretetin i̇edi. Jyldar öte joryq
kezinde taily-taiağymen şūbyryp, ürim-būtağymen birge jortuyl
jasaudyñ qajettigi de joğala bastady. İeñ bastysy – bala-şağa,
qatyn-qalaş, şal-şauqan, kempir-sampyr äskerge masyl bolyp,
keñ kölemdi soğys qimyldaryna, äsirese jolda kezdesken özenkölderdi basyp ötip şabuylğa şyqqan jağdaida kedergi keltire
bastady. Dala ämirşisiniñ qatal jarlyğy – äskerge qyzmet i̇etetin
jäne küieulerimen birge i̇erip kele jatqan äiel ataulyğa Batys
joryğy jeñispen aiaqtalğanğa deiin bala tuuğa tyiym saluy osy
sebepten tuyndağan bolatyn. Ol būğan joryqqa şyğardan bir
jarym jyl būryn ämir i̇etti. Sonda ol bylai degen i̇edi:
– Batystağy i̇elderdi bağyndyryp, attan tüsip, aiaq suytqan
kezde qanşa bala tuamyn dese de i̇erikteri, biraq oğan deiin meniñ
tümenderimde balanyñ jylağany i̇estilmeitin bolsyn!..
Şyñğyshan üşin Batys joryğynyñ sätti boluyna järdemdesetin jäitterdiñ bäri aldyñğy orynğa qoiyldy da, osy maqsatqa
jetuge keselin tigizetin jağdaiattarğa jol beruge bolmaityn
i̇edi; tipten, ömirdiñ özi men Qūdaidyñ zañyn da moiyndağysy
kelmegen ol soğystyñ ğana qamyn oilap, tabiği talap-tilekterdi
de tübirimen joqqa şyğardy. Ol Qūdaidy da öz qyzmetine jekpek
Tau qūlağan
boldy – öitkeni, ömirge säbi äkelu – Qūdai tağalanyñ būiryğymen
ğana bolatyn is.
Halyqtyñ da, äskerdiñ de arasynan jan balasy būl
zorlyqqa qarsy läm-mim dep qarsylyq bildirgen joq, būl kezde
Şyñğyshannyñ qoly şeksiz bilikke jetip, aq degeni alğys, qara
degeni qarğys bolyp tūrğan, sondyqtan ūrpaq jalğastyruğa tyiym
salynğany turaly jarlyqqa jūrttyñ bäri jappai moiynsyndy,
al, bağynğysy kelmegen adamdy aldynan ajal ğana tosyp alatyn
i̇edi…
Batysqa joryqqa şyqqannan beri osymen on jetinşi kün,
Şyñğyshannyñ boiyn būryn-soñdy bolyp körmegen äldebir sezim
buyp keledi, biraq mūny özinen basqa jan balasy bilgen i̇emes. Ūly
qağan işki sezimin i̇eşqaşan syrtqa şyğarmaityn, būl joly da
būrynğydai, özine tän asqaqtyqpen sūñqar qūstai suyq ta aibyndy
qalpynan tanğan joq. Biraq, iştei masattanyp, qiiälymen än salyp,
jyr joldaryn tögip keledi:
…Qara būlt tüngi aspandy qaptaidy,
Qarauyldar qalt i̇etpeidi küzette.
Jer qozğaltar dauylğa miz baqpaidy,
Ordam üşin mäñgi daiyn küreske!
İer-şeriler keudesinde oty bar,
Bir serpilsin, asyraiyn dañqtaryn.
Myna meni han kötergen osylar –
Qymyz, qanmen qosyp işip anttaryn!
Qarly dauyl, aq jauynda, boranda,
Qaharyna zähar qosar abylan.
Orda dañqyn aspandatar ämanda
Nūiandarym – jūiandarym, äz ūlan!
İeñsem biık, i̇erler barda osyndai
Batyrlarym – şyn bailyğym, qazynam!
Şyñğys Aitmatov
Dūşpandarym tap berse de tosynnan,
Mergen atqan sūr jebege kez bolar.
Naizalary suarylğan jasynğa,
Saqşylarym, añşy itindei ardalar!
Ai astynda küdireiip jondary,
Kök böriler bülkildeidi, jortady.
Öñşeñ kökjal jan-jağymnan qorşağan,
Aldynda özim, abadany – arlany!
Batysty da bağyndyryp qiratam,
Oiran i̇etip qalasy men dalasyn.
Olja qylyp osy i̇erlerge taratam
Bar bailyğyn, qatyny men balasyn!
Taqqa mindim! Äli biık mūratym –
Jer-älemdi därgeiime qaratsam!
İer-seriler, sender meniñ quatym,
Bizge osyndai is būiyrdy Jaratqan!..
İeger būl joldardy dauystap aitar bolsa qasyndağylardyñ
ony tüsine qūiary neğaibil – Şyñğys qağan i̇eşkimge işin aşyp,
syr şaşu degendi bilgen i̇emes. Biraq tañnyñ atysy, künniñ batysy
i̇erden tüspei jortqan kezde ol da keide östip öz-özimen syrlasyp
qūiatyn. Biraq, būl joly köñilin toğaityp kele jatqa basqa närse
– osymen on jetinşi kün, i̇erteli-keş töbesin künnen qalqalap, bir
şoq būlt aspanda tūryp aldy, būl qaida barsa, ol da sonda, qūddy
üiretilgen it dersiñ, biraq bir aiyrmaşylyğy – şoq būlt aspanda
i̇edi! Baiağy qañğybas balşynyñ aitqany ras i̇eken. Kim oilağan!
Sol kezde özegi quys pendeniñ oiyna da kelmes ospadarlyğy men
täkapparlyğy üşin basyn qağyp-aq tastauğa boluşy i̇edi, biraq būl
olai i̇etken joq. Demek, tağdyrdyñ jazuy solai bolğany.
Tau qūlağan
Köktemede jaiylğan qyzyl sudai qaptağan tümender men jük
artqan arbalar, saparğa birge ala ketetin mal atauly aspan astyn
tügel alyp Batysqa qarai qozğalğan alğaşqy küni-aq tüske taman
astyndağy boldyrğan atyn auystyryp jatyp Şyñğyshan kök
jüzine kezdeisoq köz tastağan, biraq tura öziniñ tas töbesin ainalyp jürgen, bälkim, sol jerde tūryp qalğan bir şökim būltqa
nazaryn salmap i̇edi, aspan kezgen būltta kimniñ ne şaruasy bar!
Özinen säl keiin kele jatqan jeke saqşylary men nökerlerinen oza
jortqan Qağan ärqaisysy-aq iştei osy siiäqty qūdiretti bileuşi
boludy armandaityn ajaldy pende i̇emes, däl qazir atynyñ tizginin
tejei ūstağan qolynyñ sausaqtary siiäqty mūnyñ i̇erkine qūl bolyp, aitqan sözi men ym-işarasyna deiin būljytpai oryndaityn,
qazir de osynyñ qalauymen älemdi bağyndyruğa attanğan san myñ
jauyngerden tūratyn qalyñ äskerge at üstinen köz salyp qoiyp, öz
oiymen özi bolyp kele jatqan.
Aspanğa tağy bir közi tüskende älgi būltty tağy da körgenimen,
Şyñğyshan būl joly da oğan köñil bölgen joq. Dün-dünieni
tügeldei tize büktirip, dara bileuşi boludy köksegen ol kök jüzinde
qalqyğan būlt jerdegi salt attynyñ är qimylyn bağyp, sonyñ
yñğaiyna i̇erip keledi dep qaidan oilasyn! Ol i̇ekeuiniñ arasynda
qandai bailanys boluy mümkin?!
Ūly joryqqa şyqqan myñ san äskerdiñ arasynan tapa-tal tüste
äldebir keremettiñ kuäsi boldyq-au dep oilağan i̇eşkim şyğa qoiğan
joq. Aiaq jolyn añdap kele jatqan adam aspanğa qarap qaitsin!
Jazyq jerler men döñ-belesterdi taspadai tilgen joldyñ boiyn
şegirtkedei qaptap, damylsyz alğa jyljudy ğana bilgen qalyñ
qoldyñ artynda tek at tUiağy men arbanyñ döñgeleginen şyqqan
şañ men jürip ötken joly ğana qalyp jatty, kim bilgen, bälkim
köpşiligi būl jaqqa qaityp orala almas… Osynyñ bäri hannyñ
degenimen ğana istelgen bolatyn, ondağan myñ adam basqalardan
atağyn asyryp, şeksiz bilikke qol sozğan, at tUiağy jetken jerdiñ
bärin bauyryna basuğa ūmtylğan bir ğana jannyñ aitqanyna
Şyñğys Aitmatov
könip, aidauymen jürip kele jatyr. Kün saiyn qas qaraiyp, köz
bailanğanşa östip jüre beredi. Tek sonda ğana at şaldyryp, köz
ilindirip alady da tañ ata qaitadan jolğa şyğady.
Han men onyñ nökerleri jatatyn şatyrlardy qūldary men
qyzmetşileri aldyn ala daiyndap qūiady. Äne, köz ūşynda bozaryp köringen sol şatyrlar. Sarai-şatyrdyñ janynda auzynan jalyn şaşqan aidahardyñ beinesi jibekpen kestelenip,
monşaqpen tizilgen alqyzyl jiekti qara tu – Batys joryğyna
arnap ädeii özgertilgen Han jalauy jelbireidi. Nebir alamannyñ
arasynan iriktep alynğan alyp deneli, suyq jüzdi kezeuilder – han
saraiynyñ jeke küzetşileri joldan köz aiyrmai, ämirşini tosyp
qazdiiä qalğan. Qalyñ äsker osy jerge aialdap, as işip, äl jinamaq,
astan keiin Şyñğyshan joryqtyñ alğaşqy küni qalai ötkenin
talqylap, i̇erteñgi jospardy pysyqtau üşin äskerbasy nūiandarmen
birge alğaşqy äskeri keñes ötkizedi. Ūly joryqtyñ bastaluy
sätti bolyp, Şyñğyshannyñ köñili köterilgen siiäqty – nūiandarğa
syi-siiäpat körsetip, olardyñ aitqanyn tyñdap, özi de äñgime
aitsam ba dep oilağan, mūndaida är adam mūny dybys şyğarmai
tyñdap, jūrttyñ bäri ūiyğan airandai tūtasyp ketetin; köp ūzamai
dünieniñ tört būryşy tügel söitetin bolady, qağannyñ aitqanyn
tört qūbyla tügel tyñdamaq, äskerdi de osy joryqqa älgi maqsat
üşin – aitqan sözin bükil älem tegis tyñdauy üşin bastap şyqqan.
Al, söz degeniñ – mäñgi sarqylmaityn sūrapyl küş!
Biraq Şyñğyshan ol küni dumandy otyrys ötkizgen joq. Köñili
alañdai bastağan ol oñaşa qaludy qalağan i̇edi. Mūnyñ sebebi mynau bolatyn…
Qonar orynğa kele bergende Şyñğyshan tas töbesinde bir i̇eli
auytqymai tūryp alğan tanys şoq būltty tağy da – osymen üşinşi
ret körgen i̇edi. Sonda ğana jüregi şym i̇ete qaldy. Kenet bäri i̇esine
tüsken kezde jotasy suyp sala berdi, közi qarauytyp, attan auyp tüse
jazdady, abyroi bolğanda atynyñ jalyna jabysyp qana qūlamai
qaldy. Mūndai küidi ol ömiri basynan keşpep i̇edi, öitkeni, Kök
Tau qūlağan
Täñiriniñ özi būğan tirlik keşip, bilik qūrsyn dep bergen dünieniñ
kindigi – Ötiken jerinde mūny tañğaldyratyndai i̇eşteñe bolyp
körmegen; qağannyñ qatigezdikke suarylğan sanasyn selt i̇etkizip,
i̇es bilgeli qan keşumen qatyp qalğan janyn tebirentetin i̇eşteñe
joq-tūğyn, han atyna laiyqsyz qylyq körsetip, qoryqqannan
qatyn qūsap attyñ jalyna jabysu degen būryn-soñdy basyna
tüsip körmegen äbestik bolatyn! Bir anadan tuyp, bir i̇emşekti i̇emgen
jatyrlas bauyry Bekterdi qarmaqqa tüsken balyqqa bola sadaqpen
atyp öltirgen sätten, al, şyndyğynda dala tağysynyñ sūñğyla
sezimimen i̇ekeuiniñ basy bir qazanğa syimaitynyn, tağdyrdyñ özi
ağaiyndy i̇ekeuiniñ tek birine ğana alaqanyn tosatynyn tüisingen
sonau bala kezinen beri tirliktiñ mänin tek bir ğana tūrğydan –
qatigez qara küş tūrğysynan ğana tanyp-bilgen ol tas pa, temir me,
ot pa, su ma, ağaş pa, añ ba, qūs pa, künähar pende me – küşi asqanğa
bağynbaityn, dökir küştiñ aldynda bas iıp, moiynsynbaityn
i̇eşteñe joq i̇ekenine qapysyz köz jetkizgen bolatyn. Bir küş
i̇ekinşisinen basym tüskende tañğajaiyp närse üirenşiktige,
tamaşa jäit – aianyştyğa ainalyp ketedi i̇eken. Osydan kelip
mynadai bailam jasady tabanğa taptalğannyñ bäri tükke tūrğysyz,
al, jeñimpazdyñ aldynda tize bükkenderdi qalağanyñşa i̇ezipjanşuyña bolady. Ömir zañy – osy!..
Biraq äñgime Būlanai tauynan tüsken ülemder men i̇el kezgen
däruişter aitatyndai, Mäñgi de Şeksiz qūdiret iesi Kök Täñirine
oiysqanda, mäsele müldem basqaşa bolmaq. İiä, tek sol ğana, tylsym
syrly Täñiri ğana būğan bağynbaidy, jūmbaq ta tüsiniksiz küiinde
qala beredi. Kök Täñiriniñ aldynda mūnyñ özi de qolynan tük
kelmeitin beişara bireu, oğan qarsy bülik şyğaru da, qorqytypürkitu de, joryqqa şyğu da mümkin i̇emes. Tağdyrdyñ qojaiyny,
äri, Gimalai ğūlamalary aitatyndai, külli jandy-jansyz älemniñ
birden-bir iesi Kök Täñirine qūlşylyq i̇etip, jalbarynğannan
basqa amaly joq. Sondyqtan, basqa da özekti pendeler siiäqty,
būl da Täñiriden şarapat tilep, jolyn oñğarudy, adam balasy
Şyñğys Aitmatov
mekendeitin külli älemdi jalğyz özi bilep-tösteuine järdem desudi
sūrap, qūrban şalatyn, şyn köñilimen minäjat i̇etetin, i̇el kezgen
ülemderdiñ aitqany ras bolyp, osyndai ai astyndağy älemder
şeksiz köp bolsa, onda Kök Täñiriniñ jer betin Şyñğyshannyñ
jeke-dara bilep-tösteuine, keiin ūrpaqtaryna mūra ğyp qaldyruyna beruine bolady i̇emes pe?! Öitkeni adamzat balasynyñ
arasynda Tört Qūbylany tügel bileuge laiyqty būdan ötken
qūdiretti kim bar?! Ondai adam joq qoi! Būl onyñ jan adamğa
bildirmeitin işki syry bolatyn: özi osyğan iştei senip, biraq tis
jaryp aituğa batpaityn i̇edi, Kök Täñirinen i̇elder men halyqtardy
jeke bileuge beruin sūrauğa tek būl ğana haqyly, äiteuir bireu
Joğarğy Bileuşi boluy kerek qoi – demek, basqalardy küşpen
bağyndyra alatyn qūdiretti ämirşi tek mūnyñ özi bolmaq! Täñiriniñ
şarapaty şeksiz, mūnyñ basqa i̇elderdi jaulap alyp, tabanyna
salyp taptauyna, söitip öz biligin keñeite tüsuine Aspan ämirşisi
kedergi keltirgen i̇emes, birden-birge būl özine Kök Täñiriniñ i̇erekşe
meiirimmen qaraitynyna senimi arta tüsti, adam balasynyñ tüsinui
mümkin i̇emes – Ūlyq Täñiri mūnyñ jağynda! Oilağanynyñ bäri
oryndalyp keledi, jürgen jerin otqa orap, qanğa böktirse de, ol
jerlerdiñ qanşa adamy būğan qarğys jaudyryp jatsa da, mūnyñ
küş-quaty men ataq-dañqy kün sanap arta berdi, älgi qarğystar
ainalyp kelip öz iesin tauyp jatty. Tipten, qasiret şegip, qarğys
jaudyrğannan basqa şarasy qalmağan baiğūstardyñ Täñirge aitqan
şağymyn tälkek i̇etip, būrynğydan beter tapap-janşi tüsti.
Degenmen, keide Kök Täñirin şamdandyryp alyp, Aspan ämirşisiniñ
jazasyna duşar bolmasam igi i̇edi degen küdik-kümän da boi körsetip
qalatyn. Ondaida Ūly qağan arynyn basyp, biraz uaqyt boiy tymtyrys tyna qalady, qol astyndağylar da bir sät tynym tauyp, al,
özi Kök Täñiriniñ ädil jazasyn kütip, täubasyna keluge daiyndala
bastaityn. Biraq Täñiri būğan qaharyn tökken i̇emes, ne kinälap,
ne şarapatynan aiyrğan joq. Sonda būl känigi qūmarpazdai-aq,
Kök Täñiriniñ tözimin tekseruge, onyñ qanşalyqty ädil i̇ekendigin
Tau qūlağan
synap körmekke tağy da äreket i̇etip, būrynğydan da qaterli jaña
joryqtarğa şyğuşy i̇edi. Biraq, Aspan Ämirşisiniñ şydamy şeksiz
i̇eken! İendi būl özine bärin de isteuge bolady degen bailamğa keldi.
Jyl ötken saiyn öziniñ Täñiriniñ qalaulysy, tipten, Köktiñ Ūly
i̇ekenine degen senimi nyğaia tüsti.
Biraq ol būğan tek i̇ertegide ğana bolatyndai, meiram ataulyda
jyrşy-ūzandardyñ halyq dep atalatyn qalyñ tobyrdyñ aldynda
mūny Aspannan tüsken ämirşi dep atap, öleñge qosuyna, osynyñ
rastyğynyñ däleli retinde san myñdağan adamnyñ qoldaryn
kökke sozyp, mäz-meiram boluyna bailanysty ğana sengen joq
– ol jai ğana pende şirkinniñ jağympazdyğy ğoi. Ol būğan öz
täjiribesi arqyly köz jetkizdi – Aspan Ämirşisiniñ mūny ünemi
qoldap otyrğanynyñ sebebi, būl Kök Täñiriniñ qalauyn oryndap
jür, basqaşa aitqanda, būl – Täñiriniñ i̇erkin jer betinde jüzege
asyruşy. Al, Täñiri de būl siiäqty tek küştini ğana, sol küştiñ
naqty körinis tabuyn ğana qalaidy, sony ğana moiyndaidy, al, jer
betinde būdan asqan kim bar?!.
Äitpese, keide būğan hannyñ özi de tañ qalatyn – kedei de ūsaq
ru bolyp sanalatyn, şarua küittep jan bağyp jürgen, ğasyrlar
boiy añşylyq pen malşylyqtan basqany bilmegen qiiättan
şyqqan jetim balanyñ aiaq astynan sūñqardai samğap bas ainalar biıkke tUiaq tireuin, dünieni titiretken qaharly ämirşige ainalyp şyğa kelgenin qalai tüsindiruge bolady? Adamzat tarihynda
būryn-soñdy bolyp körmegen şeksiz bilikke qol jetkizui qalai
– äri ketkende, būl janynan bezgen qaraqşy-barymtaşydan aspauy kerek i̇edi ğoi, kezinde özi de sodan bastağan bolatyn. Būğan bas
qatyryp jatudyñ keregi joq, Kök Täñiri qoldamasa, jalğyz atty
Temudjin altyn tinmen örilgen ot auyzdy aidahar beinelengen tu
köterip jüre almas i̇edi, Şyñğyshan degen atty da iemdenbes i̇edi
jäne qazir altyn taqta şirenip te otyrmas i̇edi!..
Mine, sonyñ däleli, alyp Aziiäny ūrşyqtai üiirip, dabysy jetken jerdi dir qaqtyrğan Ūly qağandy Aspan Ämirşisiniñ özi qoldap
Şyñğys Aitmatov
otyrğanynyñ naqty körinisi – qañğybas köripkel aityp, sol üşin
basynan aiyryla jazdağan bir şoq būlt şynymen töbesinde ainalyp jür! Köripkeldiñ aitqany ras i̇eken! Bir şoq aq būlt – Köktiñ
Ūlyn qoldauy men jebeuiniñ, ärdaiym bolaşaq jeñisterge bastai
beretininiñ kuäsi retinde Täñiriniñ özi jibergen kuä!..
Mūndai keremet bolady degen oi joryq jolyndağy myñ san
adamnyñ birde-biriniñ miyna kirip-şyğar i̇emes, jol boiy ilesip
kele jatqan şoq būltty añğarğan da, būl neğyp töbemizde ainalyp
jürip aldy dep oilağan da i̇eşkim bolğan joq. Jel aidağan būltta
kimniñ qandai şaruasy bolsyn!.. Osy bir şoq aqşa būlt neniñ nyşany i̇ekenin, onyñ neni bildiretinin tek dala qosynyn basqaryp,
bükil älemdi tübegeili jaulap aluğa attanğan Ūly Qağan ğana ūqqan
bolatyn, osyny tüsingen kezinde onyñ özi de airan-asyr qaldy,
mūndai adam aitsa sengisiz ğajap qūbylysqa özi de birde sense,
birde düdämaldanyp, basy dal bolyp kele jatty. İendi ol osy syrdy bireumen bölissem be, älde sonyñ keregi joq pa dep i̇eki oily
bola bastady. Bälkim, būl turaly bireuge aitar bolsa, kim biledi,
aqşa būlt bir-aq sätte ğaiyp bolyp, abyroiy airandai tögilip
jüre me i̇eken? Onda mūny aqylynan adasa bastağan ba deui de kädikau... Sonsoñ ol tağy da öz-özine toqtau salyp, şoq būlttyñ özine
i̇erikkennen i̇erip jürmegenine, onyñ kenetten joğalyp ketpeitinine,
ony özin ünemi nyğmetine bölep jürgeniniñ belgisi retinde Täñiriniñ
özi jibergenine qaitadan sene bastady. Osyny oilağanda kökiregin
quanyş kernep, janyna qanat bitkendei sezim paida boldy, öziniñ
kemeñgerligine, Batys i̇elderin jaulap aluğa joryqqa şyqqany
dūrys bolğanyna degen nyq senim boiyn bilep, älemdik ūlys qūru
jolynda aldynan kezdeskenniñ bärin otqa orap, qylyşpen keskileu
nieti nyğaia tüsti. İendi ol osy oiym dūrys degen şeşimge tüpkilikti
bekindi. Būl şeksiz bilikqūmarlyqtyñ tüpsiz toiymsyzdyğy bolatyn. Biligi küşeigen saiyn arany da aşyla tüsti…
Joryq joly jalğasa berdi.
Al, älgi şoq būlt ne bağytyn, ne qalpyn özgertpesten öziniñ
Tau qūlağan
joryqqa minetin äigili jorğasynan tüspeitin Şyñğyshannyñ köz
aldynda qalyqtap kele jatty. Atbegiler qūiryğy qara, jaly aq
mūndai jylqy myñ jylda bir ret tuady deitin. Ol da ğajap i̇emes,
säigülik bolmağanymen solyğu degendi bilmeitin, ūzaq jüriske
tözimdi nağyz joryqtyñ aty. Qūba jorğa jauğan saiyn üdei tüsetin
nöserdei-aq, jürgen saiyn qarqynyna qarqyn qosa beretin.
İesiniñ taqymynda beine bir suda jüzgen qaiyqtai syrğuşy
i̇edi. Nöser jauynnyñ tögip-tögip baryp basyla qalatynyndai,
auyzdyğy bolmasa mūndai at ta aryndap baryp, boiyndağy küşi
sarqylğanda bir-aq jyğyludan taiynbaidy. Ilgeride ötken bir
jyrau mūndai attyñ üstinde öziñniñ mäñgi ölmeitiniñe de senesiñ
degen i̇eken…
Şyñğyshan öz-özine riza, köñili toq. Boiyna sarqylmas küş
bitip, jigeri tasyp, astyndağy aty i̇emes, qūddy özi jortyp kele
jatqandai-aq qūba jorğanyñ boiyndağy tasyğan qanmen jany
da, täni de birigip ketkendei alabūrtyp, dittegen jerine jetkenşe
asyğyp keledi.
İiä, iesi men aty şynymen bir-birine sai i̇edi – i̇ekeuiniñ de
aruağy asyp, quaty tasyp-aq tūr. Qağannyñ i̇er üstindegi otyrysy
tūğyrynan ūşqaly tūrğan sūñqarğa ūqsaidy. At üstinde myğym
otyrğan şymyr deneli, qoñyrqai öñdi ämirşi üzeñgini üzip
jibererdei şirene basady. Attyñ üstinde de ol taqta otyrğandai
tip-tik bolyp, basyn kekjite ūstaityn, şyqşyty şyğyñqy
kelgen bet älpeti men qysyq közderinen qara tastai salqyndyq
pen ūstamdylyqtyñ lebi i̇esedi. Myñ san äskerdi dañqty jeñiske
bastağan ūly bileuşiniñ boiynan tegeuirindi küş-quat pen qaitpas
qaisarlyq baiqalyp tūrğandai…
Büitip şabyty tasuynyñ sebebi mūnyñ tek ūly isterge ğana
laiyq i̇ekeniniñ belgisindei basynda üiirilip jürgen sol bir şoq
būlt bolatyn. Būl oraida bäri de osyny quattap tūrğandai i̇edi.
Būlt… Aspan… Qosynnyñ aldyñğy jağynda, qağannyñ qai jerde
i̇ekendigin bildiretin ūlystyñ joryq tuy jelkildep kele jatqan.
Şyñğys Aitmatov
Tu ūstauşylar üşeu bolatyn, özderine osyndai abyroily is
senip tapsyrylğanyna masattanyp, özderin asqaq ūstaidy. Üşeui
de tūrqy-tüsi birdei baran atqa mingen. Ortada tu ūstauşynyñ
özi, al, onyñ i̇eki jağynda naizalaryn kezei ūstap i̇eki qosşysy
keledi. Qağannyñ jolyn päle-jaladan arşiyn degendei ūmsyna
jelkildegen altyn tindi qara tuğa monşaqpen kestelengen auzynan
jalyn şaşqan aidahardyñ beinesine jan bitkendei qūbylady.
İeki közi şaqyraiyp, atyla sekirgen aidahar şynymen tirilip
ketkendei-aq tumen birge oinaqtap, asyr salyp keledi…
Qaitqan qūstai biriniñ soñynan biri tizbektelgen joryq
künderiniñ biri, keşqūrym şaq bolatyn. uiasyna i̇eñkeigen künniñ
ūzara tüsken şapağy daliiä mañqiğan dalanyñ köz jeter jerine
soñğy säulesin tüsirip tūrğan. Qymsyna qyzaryp, kökjiekkke
iek artqan kün şapağy lek-lek äskerdi, ärqaisysy öz ornynan
auytqymai, qatañ tärtippen batysqa qarai ağylğan myñ san qoldy
alystan qarağan adamğa tūman basqan özendei i̇etip körseter i̇edi…
Qağan tañerteñnen beri joryqqa basşylyq i̇etuden bir tynym
tapqan joq. Jan-jaqtan nūiandar şauyp kelip, tiısti nūsqau alğannan
keiin tynymsyz alğa jyljyğan qalyñ qoldyñ arasyndağy öz
äskerine qarai qaitadan şauyp ketip jatty. Asyqpasa bolmaityn
i̇edi, küzgi jañbyr men mi batpaqqa ūrynbai tūryp osy sapardağy
i̇eñ ülken kedergi – mol suly İedil özenine jetip jyğylu kerek, sodan
keiin aiaz tüskenge deiin sol jerde aialdap, özenniñ beti qatqan soñ
mūz üstimen äri qarai, dittegen maqsatqa jetu – Batysty bağyndyru
üşin topan sudai lap qoiu ğana qalady…
İendi attardyñ arqasy i̇er-toqym men jauyngerlerden tek tünge
qarai ğana bosaityn boldy.
Tañ qylañ bere äskerdi qaitadan joryqqa şaqyryp, ögiz
terisinen jasalğan dauylpazdar dürsildep qūia beredi. Ondağan myñ
adamdy ūiqydan ūiatu da oñai i̇emes. Sondyqtan, dauylpazşylar bar
önerin salyp bağady, düñkildegen joryq saryny tünemege tigilgen
şatyrlar men qostar tügel jyğylğanşa bir tolastamaidy.
Tau qūlağan
Būl kezde qağan atqa qonuğa äzir tūrady. Ol qaşan da i̇elden būryn
tūryp dağdylanğan, sol ädetimen bügin de sarai-şatyrdyñ aldynda
i̇ersili-qarsyly aiañdap qoiyp, tündegi oilaryn tağy bir pysyqtap,
tiısti nūsqaular berip, qalyñ qoldy ūiqysynan tūrğyzyp, attary
men arbalaryna qondyryp jatqan dauylpaz ünine qūlaq tosyp jür.
Tağy bir kün bastalyp, ärtürli dauystar i̇estile bastady, qozğalys
köbeiip, tünemege üzilgen sapar äri qarai jalğasty.
Qalyñ qoldy ornynan kötergen dauylpaz üni üziler i̇emes. Būl
tek i̇erteñgilik ūiqydan ūiatatyn belgi ğana i̇emes, dauylpaz dausynyñ
odan da mañyzdyraq tağy bir qyry bar i̇edi. Joryqqa özimen birge i̇erip
şyqqan är adamdy Şyñğyshan osylai jelkeleitin, şyrt ūiqyda
jatqan adamdy beine bir jabyq i̇esikti būzyp kirgen būzaqydai
töseginen suyryp alğan būl düñkil alğan betinen qaitpaityn
qatal da qaisar ämirşiniñ özi nūsqağan, özi tañğan oidan basqany
bağynyştylarynyñ basyna jolatpau üşin oilap tapqan amaly
i̇edi, öitkeni, ūiqydağy adam öziniñ de, özgeniñ de i̇erkine bağynbaidy,
bärinen bostan, onyñ üstine, tüs körui mümkin, al, tüs degeniñ tükke
tūrğysyz äri qaterli bostandyq, ondai bostandyqty tübirimen
joiu kerek, ūiqydan i̇endi ğana ūianğan adamdy kündelikti qyzmetin
atqaruğa, ämirşiniñ i̇erkine sözsiz bağynyp, dereu äreketke kirisuge
tek batyl da döreki qimylmen ğana köndiruge bolady.
Ögizdiñ ökirgenine ūqsaityn dauylpaz üni Şyñğyshannyñ i̇esine
jas kezindegi künderin tüsirip, tūla boiyn türşiktiretin: onda
balañ kezi, siyr jaiyp jürgende bir-birimen jan aiamai süzisken
i̇eki būqa tUiağymen ūsaq tastar men topyraqty būrqyrata şaşyp,
ökirisken kezde solardyñ dausynan delebesi qozğan būl sadağyn ala
salyp, qasynda ūiyqtap jatqan bir anadan tuğan ağasy Bekterdi
atyp öltirip i̇edi. Sonyñ aldynda i̇ekeui özennen aulap alğan balyqqa
talasyp qalğan bolatyn. Jan dauysy şyğyp şyñğyra tūrğan
Bekter qanğa bögip qaitadan sylq i̇ete qaldy, al, Temudjin, iiä, ol
kezde būl jai ğana Temudjin, qyrşyn ketken İesugei batyrdyñ
jetim ūly bolatyn, kiız üidiñ köleñkesinde jatqan dauylpazdy
Şyñğys Aitmatov
ala sala tauğa qarai tūra qaşqan. Tauğa baryp tyğylğan ol sonda
dauylpazdy damylsyz ūra bergen bolatyn, al, tömende baiğūs
anasy Ağöleñ zar i̇eñirep, öz şaşyn özi jūlyp, ağasyn öltirgen
jauyz ūlyn qarğap-silep jatqan. Sälden keiin körşi-kölem
jinalyp, būğan qarap qoldaryn sermep äldeneler aityp jatty,
biraq būl olarğa qūlağyn da salmastan dauylpazdy düñkildetip
ūra berdi. Nege i̇ekenin kim bilgen, sol joly batyly baryp būğan
qarai aiaq basqan adam bolmady. Būl bolsa tañğa deiin köz ilmesten
dauylpazdy düñkildetip şyqty…
İendi jüzdegen dauylpazdyñ düñkili tūtasa kele quatty guilge
ūlasyp, mūnyñ tañerteñgi ūranyna, qaharly küriline, joryqqa
i̇erip şyqqan joldastaryna bergen belgisine ainaldy – tyñda! Tūr!
Iske kiris! Ūly maqsat – bükil älemdi bağyndyruğa attan!.. Al, olar
mūnymen birge jerdiñ şetine deiin baruğa daiyn – jerdiñ de şeti bar
şyğar – al, äzirşe jer betindegi barşa jandy maqūlyq, adam bolsyn,
añ bolsyn, qūlağy bar bolsa är tañ saiyn mūnyñ dauylpazynyñ
dauysyn işterinen qaltyrap tūryp tyñdaityn bolady. Kerek deseñ,
taiaudan beri mūnyñ iştei tolğanatyn oilarynyñ kuäsi bolyp jürgen
töbedegi aq būlt ta dauylpaz ünimen terbele qalyqtap tūr! Auzynan
ot bürikken aidahar kestelengen tudy jelkildete qozğap jel de i̇ese
bastady. Aqsiğan azuy ot şaşqan ajdaha jelmen birge jelpildep,
tudan yrşyp tüserdei alasūrady…
Būl künderi tañğy aua tap-taza, ainala äsem qūlpyryp tūrdy.
Tünge qarai, ūiqyğa jatar aldynda Şyñğyshan şatyrynan
şyğyp äri-beri jürip qaitudy ädetke ainaldyrdy. Dala tösi
jaqynnan alaulap, alystan jypyrlağan äsker oşaqtarynyñ
otyna tūnyp tūr. Barlyq äskeri jäne şaruaşylyq qosyndarynda,
baqtaşylar kürenderinde tütin şalqyp, sarbazdar men qyzmetşiler
i̇et jep, sorpa işip jatqan. Joryq qazandarynda pisirilgen jas
i̇ettiñ būrqyrağan iısinen dala tağylary da dämetetin siiäqty. Ärär jerden aş böriniñ jalt i̇etken janary közge şalynyp, ūlyğan
dauystary i̇estiledi.
Tau qūlağan
Köp ūzamai qalyñ äsker jappai ūiqyğa ketti. Tek qosyndy ainala
şolyp jürgen kezeuilderdiñ dauystary ğana tün işinde de bäri qatañ
tärtipten auytqymaitynyn bildirip tūr. Äitpese, bolmaityn i̇edi – är
närseniñ öz orny bar, tüptep kelgende bäri de bir ğana ūly maqsatqa
bağynyp, Şyñğyshannyñ bükil älemdi jaulap alu jolyndağy
jüktegen tapsyrmasyn būljytpai oryndap, qaltqysyz qyzmet i̇etuge
tiıs. Osyndai sätterde ol jany şalqyp tūryp öziniñ kim i̇ekenin –
adamzattan asyp tuğan asyl i̇erdiñ qandai boluy kerektigin ūğyna
tüsetin. Onyñ qolynda şeksiz-şetsiz ūly bilik boluğa tiıs jäne ol
biliktiñ auqymy neğūrlym ūlğaiğan saiyn būl da soğūrlym biıktei
bermek, osydan kelip mynadai qorytyndy şyğady – būl düniedeginiñ
bäri de osy maqsatqa qyzmet i̇etuge tiıs, al, būğan paidasy timeitin
zattyñ, basqanyñ, pälen-päştuannyñ barynan joğy dūrys!
Saryözektegi jazalaudyñ sebebi osy bolatyn...
Bir tüni atty kezeuil oñ qanattağy äskerdi aralap jürgen.
Jauyngerler demalyp jatqan qosynnan syrtqary jerde joryq
kezinde neşe türli qyzmet körsetetin jalşy-malşylardyñ,
baqtaşylardyñ jäne synğan-bülingen zattardy jöndeitin
şeberlerdiñ şatyrlary tigilgen bolatyn. Kezeuilder būl jerdi de
qarap şyqty. Bäri ornynda. Joldan şarşağan adamdar kiız üiler
men şatyrlarda biriniñ qasyna biri qūlai-qūlai ketipti, tipten,
aşyq aspannyñ astynda, qolamtasy äli suymağan ottyñ janyna
qisaia ketkender de bar. Töñirektiñ bäri typ-tynyş, şatyrlar
qarañğy. Atty kezeuil şoluyn bitirip te qalğan. Özderi üş adam
bolatyn. Äri qarai jürmes būryn olar attarynyñ basyn säl
tejep, äldeneni äñgimelep tūryp qaldy. Arasyndağy basşysy –
jüzbasynyñ başlyğyn kigen ūzyntūra būiryq berdi:
– Al, boldy. Sender baryp demalyñdar. Men äli de qarai
tūraiyn.
İeki saltatty attaryn tebinip jürip ketti. Al, jüzbasy äueli
jan-jağyna mūqiiät qarap alyp, tyñ tyñdady da, atynan tüsip
jetektep aldy, arbalar men joryq şeberhanalaryn, bylğary
Şyñğys Aitmatov
şeberleri men tiginşilerdiñ, qaru-jaraq soğuşy ūstalardyñ
tuaruly küimelerin ainalyp ötip, qosynnyñ şet jağynda tūrğan
jalğyz qosqa qarai bettedi. Sybdyr i̇etken är dybysqa qūlaq
tosyp, är qadamyn saqtana basqan jüzbasynyñ bet älpeti ai
säulesimen qarauytyp körinedi, iesiniñ artynan i̇erip kele jatqan
atynyñ közi tün işinde de jarqyrap tūr. Jüzbasy İerden jalğyz
qosqa jaqyndap keldi, mūnda ony äldekim kütip otyrğan siiäqty.
Qostan bir äiel şyğyp, i̇esiktiñ aldynda qalşiyp tūra qaldy.
– Aman-i̇esenbisiñ, – dep sybyrlai til qatty jüzbasy şaşyn
jaulyqpen bastyrğan äielge. Ile-şala: – İiä, haliñ qalai? – dep
sūrady äldenege alañdağan keiippen.
– Bäri jaqsy, Täñiriniñ arqasynda bäri oidağydai ötti. İendi
alañdamasañ da bolady, – dep quana jauap berdi äiel. – Seni kütip
otyr ol. Sağyna kütip otyr.
– Özimniñ de osynda jetkenşe tağatym tausylyp bitti, – dedi
jüzbasy İerden. – Qyrsyqqandai, bizdiñ nūian jylqyny sanaimyz
dep ūstap qalğany. Üş kün boiy jylqy sanaimyn dep tabynnan
şyğa almadym.
– Oğan bola qysylmai-aq qoi, İerden! Mūndai jağdaida ne istei
alar i̇ediñ, sen? Bireulerdiñ közine tüsip qaluyñ da mümkin bolatyn.
– Äiel tynyştal degendei basyn şaiqap qoidy. – İeñ bastysy,
bäri jaqsy boldy, jeñil bosandy. Tipten, auyrsynyp dybys ta
şyğarmady ğoi. Al, tañerteñ men ony jabyq küimege otyrğyzyp
qoidym. Tük te bolmağan siiäqty. Äielge salymyñ bar öziñniñ!..
Oi, ne aityp tūrmyn! – dep, öz äzilinen özi Uialyp qaldy da, dereu
mañyzdy bir jäitti i̇esine tüsirgendei bastyrmalata söilep ketti. –
Aqsūñqar qondy qolyña. Qūtty bolsyn! – dep qūttyqtady sosyn.
– Al, i̇endi ūlyña at qoi!
– Aitqan söziñ Kök Täñiriniñ qūlağyna şalynsyn, Altyn!
Būl jaqsylyğyñdy Dögeleñ i̇ekeumiz ömiri ūmytpaspyz! – dep
rizaşylyğyn bildirdi jüzbasy. – Atyn qūia jatarmyz, būl i̇eşqaida
qaşpaidy ğoi.
Tau qūlağan
Ol atynyñ tizginin äielge ūstatty.
– Alañdama, kerek bolsa, atyñdy tañ atqanşa küzetuge barmyn,
– dep uäde i̇etti Altyn. – Bar, bar, Dögeleñ seni köp kütti ğoi.
Jüzbasy säl kidirip, qairattanğandai boldy da, qosqa jaqyn
kelip, i̇esiktiñ ornyna tūtqan kiızden jasalğan auyr syrmany
köterip aşyp, i̇eñkeiip işke kirdi. Qostyñ orta tūsyndağy oşaqta
äli ot janyp tūr i̇eken, onyñ älsiz jaryğymen qostyñ tüpki jağynda
susar terisinen tigilgen tonğa oranyp otyrğan süigeni Dögeleñdi
kördi. Syrma körpemen jauyp qoiğan besikti oñ qolymen terbetip
otyr i̇eken.
– İerden! Men osyndamyn, – dedi jüzbasyğa kesteşi äiel. – Biz
osyndamyz, – dep öz sözin özi tüzetti ol Uialğandai jymiiä söilep.
Jüzbasy sadağy men qoramsağyn, qylyşy men qynabyn şeşip,
bosağağa qaldyrdy da, äielge jaqyndap, ünsiz qolyn sozdy. Sodan
keiin tizerlep otyra qalyp, äieldiñ betine betin tigizdi. İeki ğaşyq
aialai qūşaqtasyp, bastaryn bir-biriniñ iyğyna qoidy. Osylai üntünsiz biraz tūrdy. Däl osy sätte būlarğa bükil älemde osy qostan
basqa i̇eşteñeniñ keregi joq i̇edi. Joryq kezinde baspana qyludan
basqağa jaramaityn şağyn qostyñ syrtynda qalğan külli dünie
būl i̇ekeui üşin joqqa tän bolatyn. Bükil düniede tek i̇ekeui, birbirine yntyq qylyp qoiğan qūdiretti sezim jäne ömirge kelgenine
üş-aq kün bolğan, besikte jatqan qūitaqandai säbi ğana bar.
Alğaşqy bolyp İerden til qatty:
– İiä, haliñ qalai? Älsirep qalğan joqsyñ ba? – dep sūrady ol
i̇entigin basuğa tyrysyp. – Men de alañdaumen boldym.
– İendi bäri artta qaldy ğoi, – dep jauap berdi kesteşi äiel
jymiyp. – Būl turaly oilamai-aq qoi. İendi bizdiñ kişkentai ğana
ūlymyz bar, sol turaly sūramaisyñ ba odan da? Özi sondai küştiaq! İemgen kezde tura tösimdi jūlyp ala jazdaidy. Özi sağan tartqan.
Altyn da solai deidi.
– Körsetşi, Dögeleñ. Türi qandai öziniñ?!
Dögeleñ besikti bürkegen körpeni aşpas būryn äueli kire beriske
Şyñğys Aitmatov
qarai jaqyndap, syrttan i̇eşteñe i̇estilmei me degendei tyñ tyñdap
aldy. Töñirek tynyş i̇eken.
Jüzbasy tätti ūiqyda pysyldap jatqan säbidiñ özine qai jeri
ūqsaitynyn izdegendei ūlynyñ jüzine ūzaq üñildi. Bälkim, ol demin
işinen alyp, titimdei ğana balasynyñ betine qarağan sätte artynda
ūrpaq qaldyrudyñ Kök Täñirinen tamyr tartyp jatqan tüpki mäni
– ömirdiñ mäñgi jalğasuy i̇ekenin alğaş ret ūqqan şyğar. Öitkeni,
sodan keiin ol sözin şegelei tūryp bylai dedi:
– Mine, i̇endi i̇ekeumiz mäñgi birgemiz, Dögeleñ, i̇eger äldenege
ūşyrai qalsam da mäñgi-baqi öziñmen birgemin. Öitkeni, qasyñda
meniñ qanymnan jaralğan ūlym bolady!
– Birge bolamyz deisiñ be? – dep qaiyra sūrady äiel aşy jymiyp. – Şirkin-ai, şynymen solai bolar ma i̇edi! Sen bizdiñ säbiımizdi
Budda tärizdi öziñniñ i̇ekinşi ret qaitalanuyñ dep tūrsyñ ğoi. Ony
i̇emizgen kezde men de osyny oilağanmyn. Osydan üş kün būryn
joq i̇edi, i̇endi mine, qolyma ūstap köterip tūrmyn, būl İerdenniñ
kişkentai ğana türi ğoi, – degenmin sonda. Al, sen mūny qazir ğana
oiladyñ ba?
– Oilağanym ras. Biraq, däl sen aitqandai i̇emes. Men özimdi
Buddamen salystyra almaimyn ğoi.
– Salystyryp keregi de joq. Sen Budda i̇emessiñ, sen meniñ i̇eñ
süiikti aidaharymsyñ! Men seni tek aidaharmen ğana salystyra
alamyn, – dep i̇erkelei sybyrlady Dögeleñ. – Tularğa aidahardy
kestelegende ünemi oiymda sen tūrasyñ. Mūny i̇eşkim bilmeidi,
biraq älgi aidaharlardyñ bäri de seniñ beineñ! Äiteuir, meniñ
qolymnan şyqqan tulardağy aidahar – sensiñ! Keide, tipten,
tüsimde de köremin. Tüsimde aidahardy kestelep jatamyn, sosyn
ol tirilip ketedi, tek sen külme, tüsimde ol i̇ekeumiz qūşaqtasyp
jüremiz, sonsoñ qosylamyz, aidahar meni üstine otyrğyzyp alyp
ūşyp ketedi, i̇eñ bir tätti jerine kelgende älgi aidahar degenim
sen bolyp şyğasyñ. Tüsimde ünemi tek seni ğana köremin, birde
aidahar, birde adam keipine i̇enip, tüsimnen şyqpaisyñ. Ūianğannan
Tau qūlağan
keiin tüsim be, öñim be dep ūzaq uaqyt boiy öz-özime sene almai
jatamyn. Men sağan, İerden, sen meniñ aidaharymsyñ dep būryn
da aitatyn i̇edim ğoi. Būl äzilim i̇emes. Şynymen solai! Meniñ
qolymnan şyqqan tularğa men tek seni ğana kestelep keldim. İendi
qarasam, tağy bir aidahar tuyppyn.
– Meili, qalai atasañ da öziñe ūnasa boldy. Al, i̇endi meniñ
ne aitatynymdy tyñda, Dögeleñ. – Jüzbasy säl bögelip qaldy
da sözin jalğastyrdy. – İendi balaly bolğannan keiin aldağy
uaqytta ne isteitinimizdi oilastyruymyz kerek. Sol turaly
söilesip alaiyq. Biraq, odan būryn mynany aityp qūiaiyn,
jadyñda jürsin, mūny būrynnan-aq bilesiñ, degenmen, tağy da
aitaiyn: men seni ünemi sağynyp jüremin! Qorqatynym da sol
– şaiqasta basymnan aiyrylyp qalamyn-au dep qoryqpaimyn,
sağan degen osy sağynyşymdy joğaltyp almasam i̇eken dep
qorqamyn! Äskermen birge qai jaqqa barsam da sağynyşym
özimmen birge ölmei, senimen birge boluy üşin ne isteuge bolady
dep oilaimyn. Biraq, oiyma i̇eşteñe tüspei qūiady, sonda: şirkinai, sol sağynyşym äldebir qūsqa ma, januarğa ma, äiteuir jany
bar birdeñege ainalyp ketse, men ony Dögeleñniñ qolyna berip
qoisam dep armandaimyn. Mine, ala ğoi, mynau meniñ sağynyşym,
öziñmen mäñgi birge bolsyn dep qolyña tapsyrsam, onda mağan
ölim de qorqynyşty bolmas i̇edi. İendi ğana tüsinip tūrmyn – meniñ
ūlym sağan degen sağynyşymnan düniege kelgen! İendi ol mäñgi
senimen birge bolady.
– Äli atyn da qoiğan joqpyz. Älde seniñ bir oilağanyñ bar ma?
– dep sūrady äiel.
– Bar, – dep jauap qatty jüzbasy. – İeger qarsy bolmasañ, onyñ
atyn Qūnan dep qūiamyz.
– Qūnan?!
– İiä.
– Nesi bar, öte jaqsy i̇esim. Qūnan! Jas tūlpar degen söz ğoi.
– İiä. Üş jasar jylqyny osylai ataidy. Nağyz arğymaq
Şyñğys Aitmatov
bolatyn kezi. Jaly dauyldai būrqyrap, tUiağy qorğasyndai
auyrlaityn şağy!
Dögeleñ balasyna i̇eñkeie tönip:
– Tyñda, balam, qazir äkeñ sağan at qūiady, – dedi.
Jüzbasy İerden köp söilegen joq.
– Seniñ atyñ – Qūnan! İestidiñ be, balam? İesimiñ – Qūnan. Solai
bolsyn.
Osy sättiñ mañyzdylyğyn sezingen i̇ekeui ünsiz tyna qaldy.
Tün typ-tynyş bolatyn, körşi kürennen äldebir ittiñ ürgeni,
alystan jylqynyñ kisinegeni i̇estildi, bälkim, ol jylqy da
öziniñ tauly alqaptağy tuyp-ösken jerin, sarqyrap aqqan özenin,
kökorai şöpti, jylqylardyñ jylt-jylt i̇etken arqasynda
şağylysyp oinağan kün säulesin i̇esine alğan bolar… Jaña ğana
aty qoiylğan säbi bolsa, i̇eşteñeden qapersiz ūiyqtap jatyr,
onyñ äzirşe aşyq kündei jaidary tağdyry da özimen birge
alañsyz ūiqyğa ketken. Biraq, köp ūzamai ol ömirdiñ alğaşqy
sabağyn alatyn bolady.
– Men tek balamyzğa qandai at qoisaq dūrys bolatynyn ğana
i̇emes, basqa jäitterdi de oilağanmyn, – dedi jüzbasy İerden kürektei
alaqanymen mūrtyn sipap qoiyp. – Dögeleñ, öziñ de bilesiñ, sağan
mūnda balamen birge qaluğa bolmaidy. Tezirek ketuiñ kerek şyğar.
– Ket deisiñ be?
– İiä, Dögeleñ, ketuiñ kerek, neğūrlym tezirek ketseñ, soğūrlym
jaqsy.
– Mūny özim de oilağanmyn, biraq qaida baramyn? Qalai
ketemin? Al, sen qaitesiñ?
– Qazir aitamyn. İekeumiz birge ketemiz.
– Birge deisiñ be?! Būl mümkin i̇emes qoi, İerden!
– Biz tek birge boluymyz kerek. Basqaşa boluy mümkin i̇emes!
– Ne aityp tūrsyñ öziñ, oilanşy, sen oñ qanattyñ jüzbasysy
i̇emessiñ be?!
– Men oilandym. Jaqsylap tūryp oilandym.
Tau qūlağan
– Al, qağannyñ qūryğynan qalai qūtylmaqsyñ sonda? Jer
betinde jürseñ ol seni bäribir tauyp alady ğoi! İerden! Aqylğa kel!
– Men bärin oilastyryp qoidym. Dūrystap tyñdap alşy. Äu
basta – adamy da, bazary da köp, neşe türli qañğybastar tolyp
jürgen ülken qalada tūrğan kezimizde jasyrynğan joqpyz, ol
kezde qaşyp ketu oñaiğa tüsetin i̇edi. Sol kezde sağan: Dögeleñ, jat
jerlikterdiñ kiımin kiıp, däruişterge qosylyp i̇el kezip keteiik
deuşi i̇edim ğoi, i̇esiñde me?
– Qandai i̇eldi aityp tūrsyñ, İerden? – dep küizele söiledi
kesteşi. – Öz betimizben ömir süretin i̇el bar ma qazir? Qağannan
qūtylğannan qūdaidan qūtylu oñai şyğar! Öziñ de tüsinip tūrsyñ,
sol kezde de biz osydan qoryqqannnan qalğanbyz. Qorqynyş pen
mahabbattyñ arasynda äri-säri bolyp qala bergenimiz de sodan i̇emes
pe – sen äskerdi tastai almaisyñ, būl üşin basyñ ketedi, men senen
kete almadym, süiiktimdi qimadym. İendi, mine, üşinşi adam kelip
qosyldy. İendi säbiımiz bar.
İekeui tönip kele jatqan qaterdi sezgendei bir sät ünsiz qaldy.
Sodan keiin jüzbasy qaitadan til qatty:
– Keide bireuler masqarağa ūşyrap qalmau üşin, abyroiyn
saqtau üşin nemese satqyndyğynyñ jazasyn tartudan qorqyp
qaşyp jatady. Al, biz ömirge säbi kelgeninen qorqyp qaşuymyz
kerek, aqyr tübinde bäribir sazaiymyzdy tartamyz. İeşkim aiamaidy
bizdi. Ketu kerek, Dögeleñ, äitpese, keşigip qalamyz. Basqa amalyn
tappai tūrmyn. Nege basyñdy şaiqaisyñ? İendi ne isteimiz?! Baqyt
pen sor i̇egiz i̇ekenin bilmeuşi me i̇ediñ? Baqytqa mastandyq qoi, i̇endi
sorymyzdy tatyp köreiik. Ketemiz.
– Men seni tüsinip tūrmyn, İerden, – dedi äiel aqyryn söilep. –
Ärine, seniki dūrys. Tek, meniñ oilap tūrğanym, ne dūrys özi – ömir
sürgenimiz be, älde ölgenimiz be? Özimdi aitpaimyn. Senimen birge
baqyttyñ da dämin tattym, sol kezde-aq bärin şeşip qoiğanmyn
– kerek bolsa ölemin, biraq senen qalğan belgini qalai da aman
saqtauym kerek. Aqyldymyn ba, älde aqymaqpyn ba, äiteuir, sol
beikünä närestege qolym köterilmei qoidy!..
Şyñğys Aitmatov
– Öz-öziñdi qinai berme, ömir me, ölim be dep tañdau jasauğa
bolmaidy. Biz äli düniege kelmegen säbidi aiadyq. Al, i̇endi ol da
qasymyzda, sol üşin ömir süruimiz kerek! Būl jerden qaşyp
keteiik. İekeumiz de ūl boluyn qalap i̇edik qoi!
– Men özim turaly aityp tūrğan joqpyn. Sen mağan mynany
aitşy, i̇eger meni öltirse, ūlyñ i̇ekeuiñdi tiri qaldyra ma?
– Ondaidy aituşy bolma! Dögeleñ, nege qorlaisyñ meni?!
Äñgime onda i̇emes. Odan da öz jağdaiyñdy aitşy. Joldy kötere
alasyñ ba? Altyn i̇ekeuiñ küimemen jüresiñder, ol senimen birge
qaida bolsa da baruğa daiyn. Men qastaryñda jeke jürip otyramyn,
kim biledi, şaiqasyp qalatyndai jağdai bola ma…
– Öziñ bil, – dep qysqa qaiyrdy kesteşi. – Tek seniñ qasyñda
bolsam jetedi mağan…
Besikke bastaryn süiep, i̇ekeui tağy da ünsiz qaldy.
– Aitşy, – dedi Dögeleñ kenetten. – äsker Jaiyqqa jaqyndap
qaldy deidi ğoi. Ras pa? Altyn bireulerden i̇estipti.
– Bir-i̇eki künnen keiin jetip qalarmyz. Al, onyñ salalaryna
i̇erteñ-aq jetuimiz mümkin. Su bolğan jerde orman-toğai da bolady,
solar kezdesse-aq Jaiyqqa jettik dei ber.
– Al, ol ülken de tereñ özen be?
– İedilden keiingi ülken özen sol.
– Tereñ be özi?
– Kez kelgen at arğy betke jüzip öte almaidy. Al, ağysty jerinde
qandai myqty atty da yqtyryp äketedi. Salalary ğana taiyz.
– Demek, äri tereñ, äri tynyş özen boldy ğoi?
– Ainadai jarqyrap jatady. Biraq, keibir jerleri öte qauipti
bolady. Balalyq şağym osynda ötti ğoi, meniñ osy jaqta tuypöskenimdi aitqan şyğarmyn sağan? Jaiyq boiynyñ änderi i̇erekşe
ğoi, şirkin! Äsirese, aily tünde şyrqağan änderdi aitsañşy!
– Mūny aitqansyñ, – dedi kesteşi oilanyp tūryp. – Süigeninen
aiyrylğan bir qyzdyñ Jaiyqqa batyp ölgeni turaly bir än salyp
berip i̇ediñ ğoi, sol äniñ äli künge i̇esimnen ketpeidi.
– İeski än ğoi.
Tau qūlağan
– Meniñ bir armanym bar, İerden. Aq jibek matağa mynadai
keste toqysam deimin: sudyñ qyz batyp ketken jeri üiirilip baryp
qaitadan qalpyna kelgen, ainalada tal-būtalar ösip tūr, qūstar
şyryldaidy, köbelekter ūşyp-qonyp jür, tek qyz ğana joq,
qaiğyny kötere almai ölip ketti. Sol kestemdi körgen adamnyñ
qūlağyna özenniñ özi aityp jatqandai bolyp bir mūñly äuen i̇estilip
tūrsa…
– Bir künnen keiin sol özendi de köresiñ. İendi meni mūqiiät
tyñdap al, Dögeleñ. İerteñ tünde daiyn tūratyn bol. Qosarly
atpen kelgen bolsam, dereu balany besigimen birge alyp şyğasyñ.
Kez kelgen uaqytta. Kidiruge bolmaidy. İendi kidirsek keş qalamyz.
Mağan salsa, i̇ekeuiñdi qazir-aq alyp keter i̇edim. Biraq janjağymyzdyñ bäri jazyq dala, jasyryna da, tyğyla da almaisyñ,
bäri alaqandağydai körinedi, tünde ai jarqyrap tūr. Aşyq dalada
küimemen jürip atty quğynşydan qaşyp qūtylu mümkin i̇emes.
Al, Jaiyqqa jaqyndağan kezde orman-toğai bastalady, sol kezde
bağymyzdy synap köremiz…
Olar birese ünsiz qalyp, i̇endi birde aldağy tağdyrlary
qalai bolatynyn, i̇endigi jerde jaña tuğan säbi bar, üşeuiniñ
tağdyry ne bolary jöninde söilesip biraz tūrdy. Säbi de köp
küttirgen joq, şamalydan keiin besiginde jatyp qozğalaqtap,
qyñqyldai bastady da küşiktiñ qyñsylağanyndai jiñişke
dauyspen jylap jiberdi. Dögeleñ balany tez köterip alyp, äli
ädettene qoimağandyqtan Uialyñqyrap, bir qyryndap balany
tösine apardy. Jüzbasynyñ talai aimalap, talai süigen tösi, özi
ony iştei köl betinde qalqyğan üirektiñ jonarqasyna teñeitin.
İendi jas ananyñ tösine ainalyp ketipti. Jüzbasy tañdana da
qyzyğa basyn şaiqady, soñğy künderi osy sätti tağatsyzdana
tosqany i̇esine tüsti, mine, i̇endi özi – äke, Dögeleñ – ana boldy,
i̇ekeuiniñ ūly bar, anasy ony i̇emizip otyr… Dünie jaralğaly beri
solai boluy kerek-tūğyn. Şöp – şöpten, jandy maqūlyq özindei
maqūlyqtan jaralady, tabiğattyñ zañy solai, tek adam ğana
Şyñğys Aitmatov
qyrsyğyp, tabiğattyñ jolyna kese-köldeneñ tūrğysy keledi…
Ūly bolsa, i̇ernin şolpyldatyp qoiyp, i̇emip jatyr, üirektösten sütpen birge meiirim jūtqandai i̇emgen saiyn jany jai
tauyp, jüzi jadyrai tüsedi.
– Oi, qytyğymdy keltiredi, – dep quana küldi Dögeleñ. – Öziniñ
pysyğyn qaraşy! Jabysyp alyp aiyrylmaidy, – dep älgi külkisi
üşin aqtalğandai tez-tez söilep ala jöneldi ol. – Qaraşy, bizdiñ
Qūnan şynymen sağan ūqsaidy-i̇ei! Ülken aidahardyñ ūly – kişi
aidahar ğoi būl! Mine, közin de aşty. Qaraşy, İerden, qaraşy! Közi
de, mūrny da, i̇erni de senikinen aumaidy!..
– Ūqsaidy, ärine, ūqsaidy, – dep kelise ketti jüzbasy. –
Äiteuir, bir adamnan ainymaidy i̇eken.
– Qalai «äiteuir bir adam?» – dep tañdana sūrady Dögeleñ.
– Özimdi aityp tūrmyn, özimdi!
– Käne, alşy öziñ, köterşi şamaly. Jyp-jyly bolğan kipkişkentai tiri jan! Jep-jeñil özi! Qūddy qūian ūstap tūrğan
siiäqtysyñ.
Jüzbasy balasyn qūlatyp almaiyn degendei saqtana qolyna
aldy. Sol sätte oğan öz qolynyñ küşi de, salmağy da artyq bolyp körindi, kürektei alaqanymen qūitaqandai säbidi qalai
ūstaryn bilmegen ol sasqalaqtap, balasyn tösine basty, basqan da
joq, abailap qana keudesine taqady, būğan deiin añğaryp körmegen
ädebir sezim boiyn bilep, sol mezet onyñ ne i̇ekenin anyq tüisinip,
külimdep sala berdi.
– Bilesiñ be, Dögeleñ, būl qūian i̇emes, būl meniñ jan-jüregim! –
dedi ol bar jan-tänimen i̇eljirei i̇egilip.
Anasynyñ uyzyna toiğan säbi qaitadan pysyldap ūiyqtap
ketti. Jüzbasynyñ da äskerdegi qyzmetine baratyn uaqyty bolyp
qalyp i̇edi.
Tün ortasy aua ğaşyğynyñ şatyrynan şyqqan jüzbasy İerden Saryözektiñ küzgi dalasyna nūryn tögip tūrğan aspandağy
aiğa köz jiberip i̇edi, öziniñ jalğyzdyğyn sezinip kökiregi udai
Tau qūlağan
aşyp ketti. Būl jerden ketkisi kelmei, qaitadan Dögeleñ men
ūlynyñ janyna barğysy keledi. Ūşy-qiyrsyz keñ dalany
äldilei tūmşalağan qarañğy tünniñ tynyştyğyn būzyp äldebir
tylsym syrly dybystar i̇estiletindei. Sol mezet ol būryn sanasyna kirip körmegen sūmdyq jañalyq aşty: tağdyrdyñ aidauymen Ūly qağannyñ qasyna i̇erip, Batys joryğyna birge
attanuy, oğan qyzmet i̇etui bağy i̇emes, sory i̇eken-au! Öziniñ de,
süigen jarynyñ da, i̇endi, mine, kişkentai ūlynyñ da ömiri
qyl üstinde tūr! Joryqta jürip ömirge bala äkelgenderi üşin
būlardy kez kelgen sätte jazağa tartuy kädik! Demek, Dünieniñ
tört qūbylasyn tügel bileuşi Ūly qağan men mūny bailanystyryp tūrğan mindet-mūrattyñ bäri tabiğatqa jat, aldağy
uaqytta būlardyñ ömirine de qater töndiretin bitispes jau bolyp
şyqqany ğoi! Būdan tek bir-aq bailam jasauğa bolady – aldyartyna qaramai qaşu kerek, söitip, bostandyq alyp, balasynyñ
ömirin saqtap qalmasa bolmaidy!..
Ol manadan beri mūnyñ atyn küzetip, atdorbadan jem berip
tūrğan Altynnyñ janyna taiap keldi.
– İiä, qalai, ūlyñdy kördiñ be? – dep sūrady Altyn.
– İiä, rahmet sağan, Altyn.
– Atyn kim dep qoidyñ?
– Onyñ aty Qūnan bolady!
– Jaqsy at i̇eken. Qūnan, iiä?
– İiä. Täñiriniñ qūlağyna şalynsyn. Al, i̇endi, Altyn, sağan
bir närse aitaiyn, biz asyqpasaq bolmaiyn dep tūr. Sen mağan
tuğan apamdai bolyp ketken adamsyñ, al, Dögeleñ seni anasyndai
syilaidy. Seni bizge tağdyrdyñ özi jibergen boluy kerek. Äitpese,
ol i̇ekeumiz joryq bitkenşe bir-birimizben müldem jolyğa almai,
sağynyştan qūsa bop öler i̇edik. Kim biledi, mümkin Dögeleñ i̇ekeumiz
bir-birimizdi müldem köre almai da qalar ma i̇edik. Öitkeni, soğysty
bastağan jaqtyñ adamy qarğysqa köbirek ūşyraityny belgili
ğoi… Rizamyn sağan…
Şyñğys Aitmatov
– Tüsinip tūrmyn, – dedi Altyn. – Neniñ ne i̇ekenin tüsinetindei
boldyq qoi. Sen de, İerden, basyñdy qaterge tigip jürsiñ. – Altyn basyn şaiqap qoidy. – Qūdai qoldap, bäri sätti aiaqtalsyn,
äiteuir. Sen qazir osy qalyñ äskerdiñ arasynda jüzbasysyñ, al,
i̇erteñ myñbasy boluyñ da, söitip, qūrmetke bölenip, nūian atağyn
aluyñ da mümkin. Ondai jağdaida biz büitip äñgimelesip tūrmas
i̇edik. Sen – jüzbasysyñ, al, men – qūlaqkesti küñmin. Osy sözdenaq tüsine ber. Biraq, sen basqa joldy tañdadyñ – öz janyñnyñ
qalağanymen jürdiñ. Meniñ qolymnan bar keletini – seniñ atyñdy
ūstap tūru ğana. Al, negizgi jūmysym – seniñ Dögeleñiñe keste
toquğa kömektesu i̇ekenin öziñ de bilesiñ. Al, men oğan bauyr basyp
kettim, öitkeni, ol, meniñ oiymşa, Sūlulyq qūdaiynyñ qyzy! İiä,
iiä! Ondai sūlular sirek kezdesedi. Biraq meniñ aitaiyn degenim būl
i̇emes. Basqa närse. Dögeleñniñ qoly şeber – bir oram jip pen bir kez
mata ärkimnen-aq tabylady, biraq Dögeleñniñ qolynan şyqqandai
kesteni odan basqa i̇eşkim toqi almaidy. Men mūny jaqsy bilemin.
Ol kestelegen aidaharlar tudy boilap jügirip jürgen siiäqty. Al,
jūldyz toqysa, tura tüngi aspandağydai jymyñdap sala beredi.
Qūdaidyñ özi şeber i̇etip jaratqan ğoi ony. Men onymen mäñgi birge
bolamyn. Al, i̇eger qaşuğa bel bailasañdar, men de senderge i̇erip
ketemin. Jas bosanğan äielge jolda qiyn bolady.
– Bar gäp sonda bolyp tūr, Altyn. İerteñ tün ortasyna taman
daiyn otyryñdar. Ketemiz. Dögeleñ i̇ekeuiñ balany alyp küimege
minesiñder, al, men bir atty minip, i̇ekinşisin jetektep qastaryñda
jürip otyramyn. Jaiyqtyñ sağasyna qarai ketemiz. İeñ bastysy,
tañ atqanğa deiin barynşa alysqa ketip ülgeru kerek, äitpese
izimizge tüsse tauyp aluy mümkin. Ol jaqqa bir ilinsek, qūtylamyz…
İekeui de ünsiz qaldy. Atqa qonbas būryn jüzbasy İerden i̇eñkeiip,
qyzmetşi küñ Altynnyñ jaryq-jaryq qolynan süidi. Biraz jyl
būryn Qytai jaqtan malşa aidap äkelip, küñdikke salğan, sodan
beri Şyñğyshan äskeriniñ qyzmetinde jürip qartaiğan osy bir
şapata deneli äieldi Dögeleñ i̇ekeuine Jaratqannyñ özi jiberse
Tau qūlağan
kerek. İeger oilap qarasa, būl äieldiñ būğan üş qainasa sorpasy
qosylmaidy: Şyñğyshannyñ Batys joryğynda jolai kezikken
basybaily küñ. Al, is jüzinde, i̇eki ğaşyqtyñ basyna qater töngen
kezde sodan senimdi i̇eşkim bolmai şyqty. Jüzbasy mūny jaqsy
tüsinip tūr – däl qazir külli älemde ol osy Altyn küñnen basqa
i̇eşkimge sene almaityn i̇edi! Ūly joryqqa attanğan, kez-kelgen
sätte atoi sala şaiqasqa kiruge daiyn tūrğan ondağan myñ qaruly
äskerdiñ arasynan mūny jaqtaityn – tek osy äsker qyzmetşisi käri
küñ ğana. Odan basqa i̇eşkim de mūny qostamaq i̇emes. Keiinnen özi de
solai bolyp şyqty.
Sol küni öziniñ Aqjūldyzyna minip, qosyn-qosyn bolyp
ūiyqtap jatqan äskerdi ainalyp ötip öz şatyryna qarai bara
jatqanda jüzbasy aldynan ne kütip tūrğanyn oilap, i̇eñ bolmasa
künäsiz säbige kömektese kör dep Qūdaiğa jalbaryndy, öitkeni,
ömirge jaña kelgen jas säbi Qūdaidyñ būiryğymen jaralmai
ma, sol būiryqtyñ arqasynda künderdiñ küninde äldekim adam
keipindegi Qūdai tärizdi bolyp halyqtyñ aldyna şyqpai ma –
adam degenniñ qandai boluy kerektigin basqalar sonda ğana biletin
bolady! Al, Qūdai degenimiz – adamnyñ aqyl-oiy jetpeitin şeksiz
biık te tüpsiz tereñ Aspan Ämirşisiniñ özi! Kimniñ tağdyryn qalai
şeşetini, kim tuyp, kim öletini tek sol Kök Täñiriniñ ğana qolynda!
Jüzbasy İerden üzeñgige tabanyn şirei tirep, i̇er üstinde
köterilip aspanğa üñildi, iştei Täñirige jalbarynyp, tağdyrynan
jauap kütti. Biraq, Aspan ünsiz i̇edi. Tek ūiqyğa bögip, tün tylsymynda būiyqqan Saryözek dalasyna külgin säulesin şaşqan Ai
ğana kök jüzinde baiau qalyqtap barady…
İertesine tañ ata tağy da dauylpazdar düñkili tūtasqan bir
kürkirge ūlasyp, qalyñ äskerdi ūiqysynan ūiatty, qolyna qaruyn
alyp, atqa qonuğa şaqyra bastady, Qağannyñ qaiyrym bermes
qatal i̇erkine bağynyp, äri sodan quat alğan qalyñ qol qaitadan
Şyñğyshannyñ Batys joryğyn jalğastyrdy.
Būl joryqtyñ on jetinşi küni i̇edi. Joldyñ i̇eñ auyr böligi –
Şyñğys Aitmatov
ūlan-ğaiyr Saryözek dalasynyñ da şetine şyğar uaqyt jetti,
i̇endi bir-i̇eki künnen keiin Jaiyq özeniniñ salalary kezdese bastauğa
tiıs, odan äri Jer betin Şyğys pen Batys dep atalatyn i̇eki bölikke
bölip jatqan ūly özen – İedil de alys i̇emes.
Bäri de bäz-baiağy qalpynda. Qoldyñ aldynda baran atty tu
ūstauşylar. Olardan keiin nökerleri men kezeuilderi qorşağan
Şyñğyshan keledi. Astynda jürisi bilinbeitin sol baiağy qara
qūiryq, aq jaldy Qūba jorğa syrğanap keledi. İeñ bastysy, soñğy
kezderi qağannyñ köz quanyşy bolyp, joryqqa şyqqaly senimdi
serigine ainalğan şoq būlt onsyz da äzer tejep jürgen masattanu
sezimin būrynğydan da asqaqtata tüseiin degendei, töbesinde
qalyqtap jür. Būl qaida barsa, būlt ta sonda būrylady. Al, jer
betinde köz jeter jerdiñ bärin toltyryp, qara būlttai qaptağan
Şyñğyshan äskeri lek-legimen Batysqa qarai jortyp keledi. Äuede
teñiz tolqynynyñ alystan talyp i̇estilgen şuylyndai bolyp
tūtasqan bir guil ilinip qalypty. Al, osynyñ bäri – batysqa qarai
ağylğan san myñ adam men joryq attary, qaru-jaraq pen tabyntabyn mal, soğysta qoldanylatyn neşe türli kerek-jaraq, mülikmükämmal atauly tügelimen bir ğana Şyñğyshannyñ küş-quatyn
äigilep tūrğan bolatyn, osynyñ bäri qağannyñ oilağan josparyn
jüzege asyru üşin jasalğan. Sol sätte ol at üstinde otyryp,
ajaldy pendeniñ oiyna kire bermeitin öz mūraty – bükil älemdi
bağyndyryp, mäñgi ömir süretin düniejüzilik birtūtas memleket
qūru, ony özi ölgennen keiin de basqara beru turaly oilağan
bolatyn. Biraq, mūny qalai iske asyruğa bolady? Mūnyñ aldyn-ala
şyğarğan jarlyqtary arqyly! Dünieni qalai basqaru kerektigi
turaly mūnyñ tasqa qaşap jazğan ösieti aman tūrğanda, mūnyñ i̇erikqalauy da iske asa beretin bolady. Qağan osyny oilap kele jatqan,
i̇endi ony mäñgi ömir sürudiñ i̇eñ qolaily täsili siiäqty köringen tasqa
qaşap jazu mäselesi mazalai berdi. Ol mūny İedilge jetken soñ,
qys kezinde qolğa alatyn bolady. Özenniñ mūzy qalyñdauyn kütken
kezde būl öziniñ kemeñger ğalymdary men balşy-köripkelderin
Tau qūlağan
jinap, mäñgilik memleket turaly öz oilaryn solardyñ talqysyna
salady da būl qağidalardy jartasqa qaşap jazuğa būiryq beredi.
Būl sözder älemniñ astyn üstine tüsirip, külli dünie qağannyñ
aiağyna bas ūratyn bolady. Joryqqa attanğan sebebi de sol bolatyn,
jer betindegi barlyq jandy-jansyz närse tügelimen osy maqsatqa
jūmyldyryluy kerek, al, oğan kereğar keletin närseler tübirimen
joiyluğa tiıs.
Qağannyñ oiyna tağy da jyr joldary oraldy:
Ūlysymnyñ täjine asyl tas qyp
Aspandağy Aidy da tağyp qoisam!
Qybyrlağan qūmyrsqa, tiri jändik
Qyzmet qyp jüredi būiryq qylsam.
Tūlparymnyñ ter basqan sauyryna
Tauarihtyñ qorjynyn artyp alğam.
Ūrpaqtarym basady bauyryna
Külli älemdi basqadan tartyp alğan!
Sol küni tüske taman Şyñğyshannyñ qūlağyna joryq köşine
ilesip kele jatqan bir äiel bosanypty degen habar tidi, al, būğan
qūdiretti qağannyñ özi tyiym salğan bolatyn! Balany kimnen
tuğany belgisiz i̇eken. Būl turaly han şatyrlary men as-suy üşin
jauap beretin Arasan degen qosşysy habarlady. İeki közi oinaqşyp
bir orynda tūrmaityn, qaşan da jañalyq ataulyny i̇elden būryn
bilip ülgeretin beti qyp-qyzyl bolğan jylpos qosşy būl joly da
osy habardy i̇elden būryn jetkizdi. «O, Ūly qağan, būl turaly öziñ
arnaiy i̇eskertkennen keiin bilgenimdi sağan habarlaudy özimniñ paryzym dep bildim», – dep qyryldai söiledi soñğy kezderi jüregin
mai basyp, semirip bara jatqan Arasan qosşy qağanmen üzeñgi
tebise jelip kele jatyp.
Şyñğyshan onyñ sözine birden män bere qoiğan joq, sondyqtan
jauap qaitarmai jüre berdi. Jartasqa qaşap jazar ūly oilary
turaly qiiälğa berilgen han köñiline kirbiñ tüsirgen būl habardy
qaperine de ilgisi kelmei biraz jürdi, öitkeni, osyndai bolmaşy
Şyñğys Aitmatov
jaisyzdyqtyñ özi de jüikesine tietinin köpke deiin moiyndağysy
kelmedi. Älgi habar şamyna tigen Şyñğyshan til qatpastan
atyn tebinip qalyp jürisin üdete tüsti, üstindegi būlğyn işiginiñ
şalğaiy ürikken qūstyñ qanatyndai dalpyldap barady. Al, Arasan qosşy ne isterin bilmei sasqalaqtap qaldy, qağanğa ilesemin
dep aşulandyryp aludan qoryqqan ol birese atynyñ tizginin tejep, i̇endi birde han birdeñe aitsa i̇estimei qalamyn ba dep üzeñgi
tirese qatar jortady. Qağannyñ osynşama ūzaq uaqyt boiy nege
ündemei qoiğanyn tüsine almai dal bolyp keledi, ämirşi «Basyn
alyñdar!» – dep bir auyz söz aitsa jetip jatqan joq pa – dereu
arbada kele jatqan älgi betpaq pen onyñ ūrlap tuğan küşigin jer
jastandyra salmas pa i̇edi, han jarlyğyn oryndamaudyñ arty nege
aparyp soqtyratynyn bilsin, saiqal! Basqalarğa ülgi bolu üşin
i̇ekeuin de kiızge orap tūnşyqtyra salsa boldy ğoi!
Kenet qağan artyna būrylyp qaramastan til qatty. Qağys i̇estip
qalmaiyn dep i̇empeñdegen sorly qosşy üzeñgige tabanyn tirei
i̇erdiñ üstinde köterilip ketti.
– Ol qanşyq älgi küşigin tumai tūrğanda qarny şermiıp
jürgenin i̇eşkim baiqamağan ba? Älde baiqasa da jasyrmaq bolğan
ba?!
Arasan qosşy mūnyñ qalai bolğanyn tüsindirmek bolyp, asyğaüsige söilei bastap i̇edi, qağan onyñ sözin bölip jiberdi.
– Jap auzyñdy!
İendi biraz uaqyt ötken soñ tağy da yzbarlana sūraq qoidy:
– İeger ol baiy joq qatyn bolsa, özi kim i̇eken? Aspaz ba, qazanşy
ma, älde malşy ma?
Joldan bala tauyp aluğa batyly barğan betpaqtyñ tu
kesteleuşi i̇ekenin i̇estigende qağan tañdanyp qaldy, ol būryn
öziniñ altyn tindi tularyn bireuler pişip-tigedi-au, oğan kestemen
örnek salady-au dep oilamağan i̇eken. Aiağyndağy i̇etigin tigetin,
şatyrlar men kiız üilerdi jasaityn da bireuler bolady-au
dep i̇eşqaşan oilap körmepti. Ondai ūsaq-tüiekke män beretin
Tau qūlağan
uaqyt qaida! Äiteuir, būl qaşan körse de, joryqta bolsyn,
demalğan kezde bolsyn, qosyndar men kürenderde, şaiqas kezi
men merekede mūnyñ tulary aldyn-ala jağyp qoiğan alaudai
şalqyp tūratyn. Sondyqtan ba, olar äu bastan mūnymen
birge jaralğandai körinuşi i̇edi. Qazir de qoldyñ aldynda tu
ūstauşylar būğan jol aşqandai attaryn alşañdata basyp ketip
barady. Batysqa joryqqa attanğandağy maqsaty da basqalardyñ
tularyn tabanğa salyp taptap, olardyñ ornyna öz tuyn jelbiretu
i̇emes pe! Solai bolady da!.. Mūnyñ jolyn i̇eşkim de, i̇eşteñe de
bögei almaq i̇emes! Älemdi jaulauğa mūnymen birge attanğan
adamnyñ qaisysy bolsa da säl ağattyq jiberip, han jarlyğy men
būiryğyna bağynbaityn bolsa, ölim jazasyna kesiledi. Bireudiñ
barşany bileuiniñ i̇eñ senimdi qaruy da osy – ölim jazasy ğana!
Biraq kesteşimen birge tağy bir künähar bar i̇emes pe? Ne
äskerdiñ, ne qyzmetşilerdiñ arasynda jürgen ol pätşağar qalai
jazadan qūtylyp ketpek?!. Biraq, kim i̇eken ol?
Osy sätten bastap Şyñğyshannyñ qabağy tüiilip sala berdi,
mūnysy tastai qatyp sazara qalğan bet älpeti men kirpik qaqpai
qadala qaraityn sileusinniñ közindei sarğyş köz janarynan, at
üstinde qaqqan qazyqtai qadala qalğanynan-aq baiqalyp tūr. Biraq
qauyrt şaruasy bolyp jaqyn kelgen adamdar da qağannyñ tomsara
qaluynyñ sebebi tek qaidağy bir kesteşi men onyñ aşynasynyñ
beibastaqtyğy ğana i̇emestigin bilmegen i̇edi, būl oqiğa onyñ oiyna
i̇esine tüsse Uiattan örtenip kete jazdap, janyn jegidei jeitin,
jadynda öşpes iz qaldyrğan basqa bir jağdaiatty salğan i̇edi.
Öziniñ Temudjin atymen jürgen, sonau jastyq şağy tağy da
oiyna oralyp, jan düniesin aiazdai qaryp ötti, ol kezde äkeden
aiyrylyp jetim qalğan, jürgen bir bozbas siiäqty körinetin
Temudjindi keiinnen Dünieniñ tört būryşyn bileitin qatal
ämirşi bolady dep kim oilapty! Ondai oi, tipten, öziniñ de
basyna kelgen i̇emes. Sol bir alysta qalğan jas kezinde būl bir
masqara qorlyqty bastan keşip i̇edi. Bala kezderinen-aq atastyryp
Şyñğys Aitmatov
qoiğan, keiinnen i̇erjetken soñ üilengen sūlu äieli Börteni kelin
bop tüskenine bir ai tolar-tolmasta körşiles merkit taipasy
şapqynşylyq jasap, olja qylyp aidap äketti. Olarğa qarsy
şabuyl jasap, äielin qaitaryp alamyn degenşe arada biraz
uaqyt ötip ketti, süigen jarynyñ qanşa kün, qanşa tün tūtqynda
bolğanyn däl i̇eseptep şyğaruğa mūnyñ i̇eşqaşan batyly jetken
i̇emes, tipten, qazir de, i̇eşkimniñ i̇eşqaşan qoly jetpeitin asqar
biıkke samğai köterilip, sol biıktegi altyn taqqa öz i̇esimin oiyp
jazu üşin, söitip, basqalardyñ közin qaryqtyratyndai ūly
märtebege qol jetkizip, sodan keiin... ötkenniñ bärin ūmytu üşin
myñ san qolmen Batys i̇elderin bağyndyru joryğyna attanyp
bara jatqanda da, sol künderdiñ qanşağa sozylğanyn i̇esepteuge
däti barar i̇emes. Keiin būl olardan qalai da kek aluğa ant i̇etti.
Qas jauymnyñ aram qany şylağan,
Jelbirettim jauyngerlik tuymdy.
Jas ögizdiñ terisinen jasalğan
Dauylpazdar düñkildetip ūryldy.
Qara jaldy tūlparyma qondym da,
Aq sauytty iyğyma ildim men.
Sert ūstağan aq semserim qolymda,
İt-merkitke qarsy şaptym bir kün men.
Tūqymymen tūzdai qūrttym jauymdy,
Arşyp aldym namysymdy, arymdy!
Alysta qalğan sol bir tüni, kekke suarylğan qasietti antty
oryndau üşin üş kün boiy tynymsyz jürgizilgen auyr şaiqastan
keiin aiausyz qyrğynnan bas sauğalap qūtylmaq bolğan opasyz
merkitter mal-mülkin tastap tūra qaşqan sätte, beti auğan jaqqa
qarai oibaiyn sala bezip bara jatqan jaularynyñ arasynan bir
küimeli arbany közi şalyp qalğan. Sonda Temudjin ainalasyn
janūşyra şarlai jürip: «Börte! Börte! Qaidasyñ?! Börte!»
– dep jan dauysy şyğa şyñğyrğan bolatyn. Biraq Börte i̇eş
Tau qūlağan
jerden tabylmady da, aqyry serikterimen birge älgi arbany quyp
jetip, delbeşilerdi tügel qyryp salğan. Sonda ğana äieli: «Men
mūndamyn! Men Börtemin!» – dep aiğailap, arbadan sekirip tüsken
bolatyn. Būl da atynan domalai tüsip, tūtqynnan bosağan jan
jaryn tün qarañğysynda qūşağyna aialai qysqan. Jas äieliniñ
aman-sau i̇ekenine közi jetip, kökiregine basqan sol bir sätte onyñ aq
tamağyna siñip qalğan aşy temekiniñ iısi mūrnyna kelip, äieliniñ
boiynan böten i̇erkektiñ buy äli de kete qoimağanyn sezip, jüregine
bireu biz sūğyp alğandai boldy. Sonda būl i̇erniniñ qanyn şyğara
tistep ün-tünsiz tūra bergen. Al, ainalada qandy şaiqas jalğasyp
jatty…
Sodan beri öz basy ūrysqa aralasqan i̇emes. Tūtqynnan aman
şyqqan äielin küimege otyrğyzyp, keiin būryldy da, janyn
tyrnağan küdigin aityp salmaiyn dep öz-özin tejep baqty. Sodan
beri ömir boiy sol küdiginiñ anyq-qanyğyna jete almai keledi.
Ärine, äieli jau qolyna özi baryp tüsken joq, ony da tüsinuge
bolady. Biraq, i̇eş zardap şekpegenge ūqsaidy, tipten, basynan bir
tal şaşy da tüspeui qalai? Şamasy, Börte tūtqynda jürgende köp
qinala qoimasa kerek, türi de azap şekken adamğa ūqsamaidy. Biraq,
keiin de i̇ekeui būl turaly aşyq söilesip körgen i̇emes.
Aiausyz talqandalyp, basqa jaqqa auyp ketuge şamasy kelmei,
i̇endi jaulasuğa da tūrmaityn, būlardyñ jalşy-malşysy äri qūly
bolyp aman qalğan azyn-aulaq merkitterge būl künderi Şyñğyshan
atanyp otyrğan Temudjinniñ nege şüilige beretinin i̇eşkim tüsingen
i̇emes. Ainalyp kelgende, älgi at töbelindei az ğana merkittiñ özi
qyrylyp bitti. Börte tūtqynda bolğan kezde jağdaiy qandai
bolğanyn i̇endi olardyñ birde-biri aita almaityn i̇edi.
Keiin Şyñğyshan tağy üş äiel aldy, biraq tağdyrdyñ sol bir
qatal soqqysynan qalğan jan jarasynan äli künge qan sorğalap
tūr. Qağan ömir boiy sol işki şemendi syğumen ötti. Talai uaqyt
ötse de jazylmağan, biraq i̇eşkim baiqamaityn biteu jara. Börte
tūñğyş ūly Joşyny tuğannan keiin Şyñğyshan kün sanap ta
kördi, söitse, olai da, būlai da boluy mümkin i̇eken, tūñğyş ūly
mūnyñ da, merkittiñ de balasy boluy äbden yqtimal. Sol küii
belgisiz bolyp qalğan äldekimniñ qorlyğy ony östip ömir boiy
qinaluğa mäjbür i̇etti.
Şyñğys Aitmatov
Al, myna kesteşini i̇ekiqabat qylyp, bala tuğyzğan silimtik te
belgisiz bolyp otyr, onyñ qağanğa i̇eş qatysy joq, biraq osynyñ özi
zyğyrdanyn qainata bastady.
Keide adamnyñ köñili säl närseden nildei būzylyp, dünieälem bir-aq sätte özgerip şyğa kelui mümkin, ondaida jaña ğana
dūrys bolyp tūrğan närse qisyq bolyp körinui de ğajap i̇emes…
Ūly qağannyñ jan düniesi de osyndai özgeriske tüsken bolatyn.
Ainaladağynyñ bäri älgi habardy almai tūrğan kezdegiden i̇eş
ainyğan joq. Aidahary jūlqynyp, jelmen jelbiregen altyn
tudy kötergen tu ūstauşylar attaryn oinaqtata alda ketip barady,
öziniñ taqymynda sol baiağy Qūba jorğa, jan-jağy men aldyartyn birdei qorşap senimdi nökerleri – nūiandar men taişydar
keledi, olardan säl äregirek küzet toby – kezuilderdiñ jarty
myñdyğy sakltanatpen aiañdap keledi, köz jeter jerde keñ dalany
qaptai qozğalğan tegeuirindi küş – qalyñ äsker men onyñ tiregi
– şaruaşylyq kürenderi jortyp keledi. Al, aspan tösinde osy
adam tasqynynyñ üstimen mañğazdana qalqyp, joryqtyñ alğaşqy
küninen bastap-aq Aspan Ämirşisiniñ jelep-jebep jürgeniniñ kuäsi
bolğan aqşa būlt i̇erip keledi.
Bäri de būrynğydai siiäqty, alaida, äldebir özgeris bar i̇edi, būl
özgeris qağannyñ qaharyn ūiata bastağandai. Demek, äldekim mūnyñ
i̇erkine bağynbaudy oilağan i̇eken, öziniñ sasyq näpsisin mūnyñ ūly
mūratynan joğary qoiyp, han jarlyğyna ädeii qarsy şyğaiyn
degen, qai nämärt ol! Mūnyñ salt attylarynyñ biri qağanyna
minsiz qyzmet i̇etip, būiryq-jarlyğyna sözsiz bağynudyñ ornyna
tösekte jatyp, qatyndy umajdaudy artyq köretin bolyp şyqty!
Al, äskerge i̇erip kele jatqan äiel atauly tügeldei mūnyñ arnaiy
būiryğy bolmaiynşa, i̇etekterin kötermeuge bekinip, qūrsağyn tars
bekitip tastağanyna qaramastan, qaidağy bir kesteşi mūnyñ tyiym
salğanyn i̇elemei, bala tuypty! Älde odan basqa kesteşi tabylmas
dedi me i̇eken?!.
Osyndai yzaly oilar qağannyñ basynda beine bir aram
şöptei qaulap boi köterdi, tipten köziniñ nūry da yzğarly aşudan
lailana bastady. Būl oqiğanyñ ūsaq-tüiek i̇ekenin, oğan sonşama
män bermei-aq qoisa da bolatynyn tüsingenimen, işki düniesinen
köterilgen basqa bir dauys aiypkerlerdi bükil äskerdiñ aldynda
Tau qūlağan
qatañ jazalap, ölimge kesudi qatal da öktem türde talap i̇etip, basqa
oilarynyñ bärin tūnşyqtyryp, yğystyra bastady.
Tipten, küni boiy üstinen tüspei qoisa da myñq i̇etpeitin
qajymas-talmas Qūba jorğa da üstindegi şabandozdyñ salmağyn
auyrlağandai öziniñ atqan oqtai tüp-tüzu jürisinen jañylyp, aq
köbikke malşyna bastady, būryn mūndaiy joq bolatyn.
Şyñğyshan qalğan joldy yzğarly ünsizdikpen ötkizdi. Ūly
joryqqa attanyp, älemdi tügel bağyndyrsam degen mūnyñ ūly
josparyn iske asyru üşin Batysqa bettegen dala sarbazdarynyñ
auyr qolynyñ jürisine i̇eş kedergi joqtai köringenimen, äldebir
jaisyzdyq bary anyq baiqalatyn, mūnyñ qara tastai berik te
myzğymas myğym jarlyğynan bir qiyrşyq bölinip tüsipti.
Qağannyñ tynyşyn ketirgen de osy bolatyn. Jol boiy osyny
oilap keldi, tyrnaqtyñ astynan qadalğan tikendei bolyp mazasyn
alğan būl jäitti oilağan saiyn janyndağylarğa da jaqtyrmai
qarai bastady. Äbden bala tuyp bolğannan keiin habarlauyn kördiñ
be, al, būdan būryn qaida bolğan, älde i̇ekiqabat äieldi ajyratu
qiyn ba i̇eken? Ol kezde äñgime de basqa – būralqy ittei i̇etip quyp
jiberse boldy, sazaiyn tartqyzu degen sol bolatyn i̇edi. İendi
qaitpek kerek? Bolğan jäittiñ män-jaiyn habarlağan kezde būl
şaruaşylyq küreni üşin jauap beretin nūiandy sūraqtyñ astyna
aldy – älgi kesteşi äiel balasyn tuyp alğanşa, senimdi adamdar
balanyñ jylağanyn i̇estigenge deiin i̇eşkimniñ i̇eşteñe baiqamauy
qalai? Būğan qalai jol berilip jür? Nūian būğan kümilji jauap
berdi: Dögeleñ degen kesteşi äiel jeke kiız üide tūrğan, ünemi
kürenniñ şet jağynda jüredi i̇eken, i̇eşkimmen aralaspai, saiaq
jüretin bolypty, öitkeni, qoly bosamaidy, küimeli arbasy, kütuşi
küñi bar, al, bir şaruamen bara qalsa, ylği deste-deste matağa
kömilip otyrady, jibek matadan tigilgen tularğa kesteden örnek
toqidy ğoi… Jūrt bolsa, ony jibekke oranğandy ūnatady i̇eken dep
oilapty, sondyqtan onyñ qarnyn i̇eşkimniñ baiqamağanyna tañğaluğa da bolmaidy. Balanyñ äkesi kim i̇ekeni äli belgisiz. Kesteşini
de äzirşe tergei qoimapty. Küñi bolsa, i̇eşteñe bilmeimin dep antsu işip otyr. Pälen myñ adamnyñ arasynan qalai tabarsyñ ony?..
Şyñğyshan būl oqiğağa aralasu özine laiyq i̇emestigin
tyjyryna i̇esine aldy, biraq bala tuuğa tyiym salğan özi ğoi,
Şyñğys Aitmatov
sondyqtan äskerbasylar būl keleñsizdik turaly özinen joğary
bastyqqa jetkizip, olar odan da joğaryğa baiandap, birte-birte özine
kelip tirelip otyr, demek, būl qağan basymen öz būiryğyna özi
täueldi bolğany. Al, öz jarlyğyñnan öziñ qalai bas tartarsyñ?!
Älgilerdiñ jazalanbai qalmaityny anyq i̇edi…
Tün ortasyna taman jüzbasy İerden myñbasyğa baratyn
asyğys şaruam bar dep syltau aityp, qosynnan sytylyp şyqpaq
boldy, biraq mūnysy äşeiin ğaşyğymen birge qaşyp şyğudyñ
amaly bolatyn. Ol qağanğa i̇endigi bäri de belgili i̇ekenin, Dögeleñ
men balasyn alyp qaşsam degen josparynyñ talqany şyqqanyn
bilmeitin i̇edi.
Jetekke alğan atyn qarğydağy añşynyñ itindei-aq tizgininen
süirelei jelgen İerden tüngi ūiqyğa ketken qosyndy typ-tynyş
ainalyp ötip, Dögeleñniñ kiız üii tigilgen kürenge jaqyndai
berdi, jol boiy nūiandardyñ şolğynyna kezigip qalmaudy tilep,
jaratqanğa jalbarynumen boldy. Nūian şolğyny degen öte bir
qatigez küzet bolatyn, i̇eger äldebir jasaqşynyñ qymyz işip qyzyp
qalğanyn baiqasa da keşirim degendi bilmeidi, i̇ertesine at ornyna
arbağa jegip, delbeşiler ūzyn bişikpen aiausyz şyqpyrtady…
Jüzdigin tastap şyğyp, qaşuğa bel buğan İerden i̇eger qolğa
tüsse basy ketetinin jaqsy biletin – ne kiızge orap tūnşyqtyryp
öltiredi, ne darğa asady. Tek köz körip, qūlaq i̇estimegen basqa i̇elge,
basqa jerge qaşyp baryp qana aman qūtyluğa bolady.
Tüngi dala būl joly da ai säulesine malynyp tūr i̇eken. Janjaqtyñ bärinde qosyn-qosyn bolyp ornalasqan sarbazdar, jusağan
mal, öşip bara jatqan alaudyñ janynda bük tüsip ūiqyğa ketken
jauyngerler. Osynşama adamnyñ arasynan kimniñ ne istep, ne
qoiyp jürgenin bile qoiu da oñai i̇emes. Jüzbasy İerdenniñ oilağany
da osy bolatyn, tağdyryn qyrsyq şalmağan bolsa, Dögeleñ men
jas säbiın alyp qūtylyp ta keter me i̇edi, kim bilgen…
Bir pälege tap bolğanyn ol şeberlerdiñ kürenine jaqyndai
bergende-aq tüsindi. Atynan qarğyp tüsken jüzbasy qos attyñ
tizginin qysa ūstap, i̇eki januardyñ köleñkesin qalqalady. İiä,
qyrsyq şalğan i̇eken būlardy! Şetki şatyrdyñ qasyna ülken i̇etip
ot jağylyp, ainalany tügel jarqyratyp jiberipti. On qaraly atty
jasauyl otty qorşai barqyldap äñgime aityp tūr. Jaiau jürgen
Tau qūlağan
üşeui Dögeleñ i̇ekeui tündeletip qaşpaq bolğan küimeni qaitadan
jegip jatyr. Sodan keiin İerden şatyrdan qolyna balasyn kötergen
Dögeleñdi süirep alyp şyğyp, küimege mingizgenin kördi. Ot
säulesimen anyq köringen baiğūs äiel qoryqqannan bop-boz bolyp
ketipti, üstinde sol susar işigi, balasyn keudesine qysyp alğan.
Jasauyldar odan birdeñeler sūrap jatty. Arakidik keibir sözderi
i̇estilip qalady: «Käne, jauap ber! Ait deimin sağan! Künähar,
saldaqy!» Sodan keiin Altyn küñniñ zarlağan dausy i̇estildi. İiä,
būl sonyñ şyñğyrğany i̇edi. «Men qaidan bileiin?! Nege ūrasyñdar
meni!? Kimnen tuğanyn qaidan bileiin onyñ! Osy jerde, osy dalada
bolğan i̇eşteñesi joq qoi. İiä, balany jaqynda tudy, ony özderiñ de
körip tūrsyñdar! Al, balanyñ boiğa bitkenine toğyz ai bolğanyn
da tüsinbei tūrsyñdar ma?! Onyñ kimmen, qaşan bolyp jürgenin
qaidan bileiin men?! Ūrmañdar meni! Ony da qorqyta bermeñder,
äbden zäresi ūşyp ketipti, jas balasy bar ğoi! Böten bireu i̇emes,
senderdiñ qyzmetşileriñ, joryq tularyñdy kesteleitin osy i̇emes
pe?! Ne üşin öltirmeksiñder ony, ne üşin?!»
Baiğūs Altyn-ai, at tUiağynda taptalğan şöp siiäqty bolğan
beişara küñniñ qolynan ne keletin i̇edi, ol tügil jüzbasy İerdenniñ
özi de amalsyzdan barmağyn şainap tūrğan joq pa, on şaqty
jasauylğa qarsy tūrar şama qaida?! Köp bolsa, bir-i̇ekeuin öltirip,
özi de qaza tapqannan basqa ne bitirmek būl? Biraq, odan ne paida?
Jasauyldar ünemi Uialy böri siiäqty şūbyryp jüredi. Qan körse
delebesi qozyp, bükil üiirimen jabyla talaityn qasqyrlardan
aiyrmaşylyğy şamaly olardyñ!
Jüzbasy İerden jasauyldardyñ Dögeleñ men balasyn küimege
mingizip, Altyn küñdi de sonda süirep tyğyp, tün qarañğysyna
siñip joğalğanyna amalsyzdan kuä boldy.
Sodan keiin bäri typ-tynyş bola qaldy, şatyrdyñ mañy jymjylas. Tek äldeqaidan itttiñ ürgeni men jylqynyñ kisinegeni, äli
ūiyqtai qoimağan sarbazdardyñ dauystary ğana i̇estiledi.
Kesteşi Dögeleñniñ şatyrynyñ qasyndağy alau söne bastady.
Adamdardyñ äbigerge toly tirligine, jan qinalysyna, özara
arpalysyna quana qarap, jymyñdasqan jūldyzdar bäri de osylai
boluğa tiıs dep qūptağandai bolady…
Jüzbasy İerden tüsinde qimyldağandai baiau qozğalyp, äp-
Şyñğys Aitmatov
sätte ūiyp sala bergen sūp-suyq qolymen jetektegi attyñ jügenin
sypyryp, jerge tastai saldy. Auyzdyq saldyr i̇ete qaldy. İerden
öziniñ auyr dem alyp tūrğanyn añğardy, birden-birge tynysy
taryla tüsti. İeruli atty şoqtyğynan qağyp qalyp, quyp jiberuge
şamasy äreñ jetkendei boldy. İendi būl attyñ keregi de joq, basy
auğan jağyna kete bersin, kim minedi oğan, aqyldy januar da osyny
tüsingendei, jylqylar jusap jatqan jaqqa qarai jele jöneldi.
Jüzbasy İerden qaida bara jatqanyn özi de bilmesten dala kezip
kete berdi. Talai şaiqasta senimdi serigi bolğan Aqjūldyz aty
artynan i̇erip keledi, qanatyndai bolğan Aqjūldyzğa minip, süigeni
men balasyn küimege otyrğyzyp qatal tağdyrdan qaşyp qūtylsam
degen armany östip adyra qaldy!..
Jüzbasy soqyr adamdai beti auğan jaqqa qarai jüre berdi, köz
şarasy jasqa tolyp, tamşylap saqalyn şylap jatyr, tolğan aidyñ
aq säulesi bir-aq sätte i̇eñkiştenip şyğa kelgen, solyğyn basa almai
dir-dir i̇etken iyğyna qūiylyp tūr… Ol üiirinen quylğan kökjaldai
bet aldy jüre berdi, külli älemde jalğyz qalğan būğan janserik
bolar i̇eşkim joq i̇endi, qalauyñ bilsin, şamañ jetse – äri qarai ömir
sür, jetpese – öl! Basqa i̇eşteñe qalğan joq. İendi ne isteidi, qaida
baryp, kimniñ qoltyğyna tyğylady? Däl osy jerde jüregine qanjar
ūryp öle qalğannan basqa i̇eşteñe joqtai körindi, bälkim, sonda janjüregin syğyp äketip bara jatqan jaranyñ auyrğany basylar, işibauyryn örtegen küiik tynyştalar, bolmasa basqa bir jaqqa bezip
ketip, ötken ömirin mäñgi-baqi ūmytuy kerek…
Jüzbasy jerge qūlap tüsip, yñyrana i̇eñirei jürip topyraqty
qos qoldap tyrnai berdi, biraq būdan jerdiñ i̇eşteñesi ketken joq,
tek öziniñ tyrnağynyñ köbesi sögildi, sodan keiin jürelei otyryp
kisesindegi qanjaryn sipalady…
Dala tym-tyrys, tek aspandağy jūldyzdar ğana jymyñdaidy…
Al, adamnan ziiät Aqjūldyz at anda-sanda oqyranyp qoiyp, ai
säulesiniñ astynda aş böridei bügilgen iesiniñ būiryğyn kütip
tūra berdi…
Būl küni aldyn ala döñ basyna jinalğan dauylpazşylar
joryqqa şyqpas būryn äskerdi jiynğa şaqyryp dabyl qaqty.
Tolassyz düñkildegen pälen jüz dauylpazdyñ tūtasa kelip,
küñirengen guilge ūlasqan dybysy ainala töñirekti tügel ūiqydan
Tau qūlağan
ūiatyp jiberdi. Ögiz terisinen tigilgen dauylpazdar aranğa tüsken
tağydai yryldap, kürildep, adam aitqysyz auyr qylmys istegen
– joryqta jürip bala tuğan kesteşi äieldi jazalauğa kuä boluğa
şaqyryp jatty, al, onyñ aty Dögeleñ i̇ekeni i̇eşkimniñ qaperine de
kirgen joq.
Dauylpaz guiliniñ yrğağymen beine bir şeruge şyqqandai
jasanyp, bes qaruyn asynğan atty äsker jüzdikten soñ jüzdik
bolyp tirkesip, döñdi jartylai qorşap ornalasty, i̇eki jaqty orai
şaruaşylyq kürenderi men joryq şeberleri – kiızden şatyr
jasauşylar, qaru soğatyn ūstalar, soiylğan maldyñ terisinen
bylğary ileitin qaiysşylar, i̇erkekter men äielder jinaldy,
bäri de jas, nağyz ömirge säbi äkeletin qylşyldap tūrğan kezi.
Künähardy halyqtyñ aldynda jazalau şarasy da osylarğa ülgi
bolsyn dep, osylardy qorqytyp qoiu üşin ädeii jasalyp jatyr
i̇edi. Han būiryğyn oryndamağan kez-kelgen adamnyñ köretini osy –
ölim jazasyna kesiledi!
Döñ basynda bir sät te tolas tappai düñkildegen
dauylpaz üni jinalğandardyñ zäre-qūtyn alyp, jürekterin
ūşyrdy, qoryqqannan Şyñğyshannyñ būl isi dūrys i̇ekenine,
osylai i̇etpese bolmaitynyna degen senimderi de arta tüsti.
Mine, dauylpaz dabylynyñ qostauymen qūldary qağandy altyn
zembilge salyp döñ basyna köterip şyğardy. Qazir ol balany
kimnen tapqanyn qasaryp aitpai qoiğan künähardy jazalamaq.
uiasynan i̇endi ğana köterilgen kün şapağymen säulelenip, jibek
matağa monşaqpen kestelengen aidaharlary jeldiñ qozğauymen
qūtyryna bilegen altyn tulardan sarğaia köringen döñ basyna
zembildi qoidy. Küş-quaty tasyğan aidaharlar qağannyñ qūdiretin
bildiretin, biraq ony kestelegen äiel mūny i̇emes, öziniñ süigenin
beinelegenin qağan qaidan bilsin! Ğaşyq jarğa qūşağynda jatqan
jigiti aidahardan beter aibatty bolyp köringen ğoi. İendi osy üşin
basynan aiyrylatyn boldy.
Soñğy sät te jaqyndap qaldy. Dauylpaz dausy birden-birge
bäseñdei berdi, jazany iske asyrar aldynda būl düñkil kilt
toqtauğa tiıs, sonda qorqynyşty sätti üreilene kütken halyqtyñ
jym-jyrt tynyştyğy qoiulana tüspek, uaqyt ağyny baiaulap
baryp toqtap qalmaq, sodan keiin bir ömirdiñ qyrşynynan qiylar
Şyñğys Aitmatov
sätinde qaitadan düñkildep, osy masqarağa kuä bolğan är adamnyñ
boiynda soqyr kekti örşitip, künäğa batqan beibaqty iştei tabalau
men osy jazağa özi i̇emes, basqa bireudiñ tartylğanyna quanu sezimin
ūiatatyn bolady.
Dauylpaz üni būrynğydan da bäseñdei tüsti. Jinalğandar
qalşiyp qatyp qalğan, tipten, astaryndağy attary da qozğaluğa
qorqyp tūrğandai. Şyñğyshannyñ jüzi qara tastai sazaryp,
jymqyra tistengen i̇erni men kirpik qaqpai qadalğan qysyq közi
äbjylandy i̇elestetedi.
Aqyry, dauylpazdar da tyna qaldy. Taiau jerge tigilgen kiız
şatyrdan kesteşi Dögeleñdi alyp şyqty. İeñgezerdei i̇eki jasauyl
tūtqyn äieldi qoltyğynan ūstap, qos at jegilgen arbağa köterip
mingizdi. Tikesinen tik tūrğan Dögeleñdi qūlap ketpesin degendei
qoltyğynan demegen jas jasauyl art jağynda.
Künähardy körgende jūrttyñ bäri, äsirese, äielder şuyldasyp
qūia berdi: Mine, älgi kesteşi! Saldaqy! Nekesiz bala tuğan arsyz!
Özi jap-jas, äri sūlu, kez kelgen nūian men taişynyñ i̇ekinşi nemese
üşinşi toqaly boluğa jarap-aq tūrğan joq pa?! Tipten, şal bolsa
da qaida jatyr! İeş qiyndyq körmes i̇edi ğoi. Joq, būğan aşyna
kerek, Uiattan bezgen qanşyq! Qağannyñ betine tükirgenmen birdei
ğoi mūnysy! Sazaiyn tartsyn i̇endi! Tüieniñ örkeşine asyp öltiru
kerek ony! Sondağy jetken jeri osy ğoi! Auyzdarynan aq köbigi
atqylap, aiausyz sökken dauystar dauylpazdyñ tūtasqan guiline
ūlasyp jatty, ögiz terisinen jasalğan şanaqtary jarylyp
keterdei bolyp düñkildegen dauylpaz dausy da qağan jaqtyrmağan
adamdy basqalardyñ da jek köruin qozdyra tüsu üşin būrynğydan
äri kürkirei tüsti.
– Äne, oinastan tapqan balasyn küñi köterip keledi!
Qarañdar! – dep şuyldasty qyzmetşi äielder aiyzy qana.
Altyn küñ osy bir qatigez älemge jaqynda ğana kelgen beikünä
säbidi jörgegimen köterip kele jatyr i̇edi. Düñkigen iri deneli
jasauyldyñ aidauymen jan-jağyna ürke qarap, arbany qalqalai
baiau basyp kele jatqan Altynnyñ qolyndağy bala ölimge
būiyrylğan beişara kesteşiniñ künäsin däleldei tüskendei.
Jazany oryndar aldynda basqalarğa sabaq bolsyn dep
olardy östip alyp jürdi. Öziniñ şaruasy tynğanyn, i̇endi
Tau qūlağan
i̇eşqandai keşirim de, jarylqau da bolmaitynyn Dögeleñ de
tüsindi. Būlardy süirep alyp şyğardyñ aldynda şatyrdyñ
işinde balasyn soñğy ret i̇emizgen bolatyn. Ainalasynda ne
bolyp jatqanynan habarsyz säbi dauylpazdyñ birden-birge
bäseñdei tüsken dauysyna i̇eltip, qalği otyryp anasynyñ sütine
alañsyz toiyp alğan. Altyn küñ de qasynan bir i̇eli ketken joq.
Dauysyn şyğarmauğa tyrysyp, i̇egile jylağan ol bir qolymen
qaita-qaita auzyn kölegeilei berdi. Söitip tūryp i̇ekeui birer
auyz til qatysyp qaldy.
– Qaida jür ol? – dep sybyrlai sūrady Dögeleñ balasyn
bir öñirinen i̇ekinşisine auystyra qysyp. Biraq, būl bilmegendi
Altynnyñ da bilmeitini özine anyq i̇edi.
– Bilmeimin, – dep jauap berdi ol közinen jasy monşaqtap. –
Būl jerden alysta bolsa igi i̇edi.
– Söitse i̇eken! Solai bolsa i̇eken! – dep tiledi Dögeleñ.
Küñi öziniñ de tilegi osy i̇ekenin bildirip basyn izedi. İekeuiniñ de
qazirgi bar tilegi sol – jüzbasy İerden myna jauyzdardan qūtylyp,
aiaq jetpes alysqa ketip ülgerse i̇eken!
Şatyrdyñ syrtynan bireulerdiñ aiağynyñ dybysy, dauystary
i̇estildi:
– Käne, alyp jüriñder! Süireñder!
Kesteşi äiel balasyn soñğy ret kökiregine qysyp, küñirene
kürsindi de, qaltyrağan qolymen kütuşisine berdi.
– Tiri qalsa, bas-köz bolarsyñ…
– Ondai jamandyqty oilama! – degen Altyn küñ kömeiine keptelgen köz jasyna tūnşyğyp qūmyğyp qaldy da, sodan keiin özözine ie bola almai i̇eñirep qūia berdi. Bar şeri men qaiğy-qasiretinen
bir-aq arylğysy kelgendei toqtausyz añyrady.
Sol sätte jasauyldar būlardy dalağa alyp şyqty.
Künniñ közi kökjiekten i̇edäuir köterilip qalğan. Kesteşini
öltirgennen keiin joryqty jalğastyruğa daiyn tūrğan äsker
qosyndary men kürenderiniñ syrtynda daliyp Saryözek dalasy
jatyr. Döñ üstinde qağannyñ altyn zembili jarqyraidy. Şatyrdan şyqqan sätte Dögeleñ zembildi de, onyñ üstinde tas qūdaidai
melşigen qağandy da köziniñ qiyğymen baiqap qalğan bolatyn,
han zembiliniñ jan-jağynda qanşa ret ter tögip, köz maiyn tauysa
Şyñğys Aitmatov
kestelegen ot auyzdy aidaharlar oinağan jalaular tañğy samalmen
jelbirep tūr.
Künnen qorğaityn daldanyñ tasasynda şirenip otyrğan
Şyñğyshan döñ üstinen bärin de – sap-sary dalany da, qalyñ
äskerdi de, şaruaşylyqpen ainalysatyn qyzmetşilerdi de körip
otyr, al, töbesinde aq būlty ainalyp jür. Tañ ata bastaluğa tiısti
joryq sapary osy kesteşiniñ kesirinen keşeuildep tūr. Biraq,
keide bir närsege kedergi keltirmeui üşin i̇ekinşi närseni de isteuiñe
tura keledi. Hannyñ mūndai jazanyñ oryndaluyna qatysuy bir
būl i̇emes, alda äli qanşasy kütip tūrğanyn kim bilgen, bassyzdyqqa
jol bermeudiñ jalğyz-aq joly osy – jūrttyñ aldynda jazağa
tartu; ämirşiniñ bekitken tärtibine halyqtyñ sözsiz bağynuy üşin
mūnsyz bolmaitynyna talai közi jetken, öitkeni, qorqynyş pen
özim osyndai jazağa ūşyraudan amanmyn degen pasyq quanyş
adamdardyñ būl qatigez jazany mindetti jäit dep qabyldap,
bileuşiniñ būl isin aqtauy men jaqtauyna mäjbür i̇etedi.
Būl joly da kesteşi äieldi şatyrdan alyp şyğyp, masqaraşy
retinde arbanyñ üstine mingizip i̇eldi ainala alyp ötken kezde jūrttyñ bäri guildesip qūia berdi. Şyñğyshannyñ kirpigi de qimyldağan
joq. Jelkildegen jalaulardyñ sabyn qysa ūstap tas müsindei
qatyp qalğan kezeuilderdiñ qorşauynda daldany tasalap miz baqpai
otyra berdi. Būl jazanyñ maqsaty da osy – Batys joryğynda i̇eñ
bir bolmaşy degen qylmystyñ özi qatañ jazalanatynyn ärkim de
biluge tiıs. İendi ğana ana bolğan jas äieldi mūndai qatañ jazağa
tartpai-aq, keşirim i̇ete saluğa bolatynyn qağan da biledi, biraq odan
i̇eş paida joq – kez-kelgen bosañdyq basyña päle bolyp jabysady,
bilik älsirep, jūrt basyna bastaidy. Joq, ol mūnysyna ökingen
joq, bir ğana ättegen-aiy – kesteşiniñ aşynasy kim i̇ekeni sol küii
belgisiz qaldy.
Al, darğa asuğa kesilgen beibaq äiel masqaralau arbasyna
minip äsker qosyndarynyñ aldynan ötip jür, köileginiñ öñiri
aiyrylyp ketipti, qobyrap ketken kömirdei qara qolañ şaşy
kün säulesine şağylysyp jylt-jylt i̇etedi, jüzi bop-boz. Biraq,
Dögeleñ jüzin tömen salğan joq, ainalasyna janarynyñ nūry
öşken öli közimen mūñaia qarap, basyn kekjitip tūra berdi – i̇endi
neni jasyrmaq?! Apyrmai, bireudi öz ömirinen artyq köruge de
Tau qūlağan
bolady i̇eken-au, i̇essiz mahabbattan tuğan balasy bolsa mynau!..
Biraq, i̇esirgen jūrt bärin de bilgisi keledi:
– Äi, qanşyq, qaida älgi düregeiiñ? Kim ol?
Öz kinälaryn sezinu äli sanasyna jete qoimağan tobyrdyñ
delebesi qozyp, qatigezdene tüsti, i̇endi olar özderiniñ älgi jasyryn
künäsynan arylmaq bolyp şuyldasyp ketti:
– Darğa asu kerek saldaqyny! Tura qazir öltiru kerek! Kütetin
nesi bar mūnyñ?!
Jazany ūiymdastyruşylardyñ kütkeni de osy bolsa kerek,
olar qūtyrynğan tobyr kesteşiniñ sağyn syndyryp tynady dep
oilağanğa ūqsaidy. Han nökerleriniñ arasynan qağan üşin janyn
qiiüğa da bar i̇ekeni andağailap közge ūryp tūrğan zor dauysty bir
nūian suyrylyp şyqty. Astyndağy arğymağyn oinaqtatyp, sory
qainağan kesteşi mingen arbanyñ qasyna jetip keldi, tumai jatyp
tūl jetim qalğaly tūrğan säbidi bauyryna basyp i̇empeñdegen
Altyn küñ de arbağa ilesip keledi.
– Käne, toqtañdar, – dep būiyrdy ol būlarğa. Sodan keiin
atty-jaiauly äskerler men qyzmetşilerge qarap aiqailai söiledi:
– Tyñdañdar bäriñ! Myna ardan bezgen jüziqara qazir kimnen
bala tapqanyn körsetip beruge tiıs. Biz onyñ aşynasy kim i̇ekenin
biluimiz kerek. Ait, käne, myna tūrğandardyñ arasynda balañnyñ
äkesi bar ma?
Dögeleñ «joq» dep jauap berdi. Tobyr tağy da guildesip ketti.
Arba jüzdikten jüzdikti aralap jüre berdi. Jüzbasylar quana
til qatyp jatty:
– Mende ondai käzzaptar joq! Mümkin ana jüzdikte şyğar?
Nūian bolsa, kesteşi äielden näresteniñ äkesin körsetudi talap
i̇etip, äskerdi aralap jüre berdi.
Mine, olar tağy da atty äskerlerdiñ kelesi jüzdiginiñ aldynda
tūr, älgi sūrağyn qaitalap qūia beruden nūian da jalyğar i̇emes:
– Käne, saldaqy, körset kimnen tuğanyñdy!
Al, osy jüzdiktiñ basynda jüzbasy İerden tūr i̇edi, astynda sol
Aqjūldyz aty. Dögeleñ men İerdenniñ közderi tüiisti. Jappai äbiger
men tobyrdyñ şuylynan i̇ekeuiniñ bir-birinen köz ala almai ūzaq
qarap qalğanyn, Dögeleñniñ dir i̇ete tüsip, onysyn bildirgisi kelmei
mañdaiyna tüsken şaşyn qaiyrmaq bolğanyn, bir mezet jüzi du
Şyñğys Aitmatov
i̇etip qyzaryp, äp-sätte basyla qalğanyn i̇eşkim de baiqamai qaldy.
Dögeleñ üşin i̇ekeuiniñ köz janary şarpysuynyñ özi ne tūratynyn,
osy sättiñ ol üşin qanşalyqty auyr äri quanyşty i̇ekenin tek İerden
ğana tüsindi. Dereu i̇esin jiyp alğan Dögeleñ nūiannyñ sūrağyna i̇eş
abyrjymastan jauap berdi:
– Joq, balamnyñ äkesi mūnda da i̇emes!
Jüzbasy İerdenniñ basy sylq i̇etip salbyrai qalğanyn tağy
da i̇eşkim añğarğan joq, biraq ol bar küş-jigerin jinap, tük
körmegendei tūra berdi.
Jendetter jazany oryndauğa saqadai sai tūrğan. Qara şekpen
jamylyp, jeñderin şyntağyna deiin türip alğan üş kisi tasasynan atty kisi körinbeitin alyp atandy ortağa alyp şyqty. Ağaş
tügil keide būta da kezdespeitin midai jazyq dalada köşpendiler
i̇ejelden beri darğa asudyñ osyndai täsilin qoldanatyn –
atannyñ i̇eki jağynan i̇eki adamdy bir arqanmen nemese i̇ekinşi
jağyna qūm toltyrylğan qap bailap, bir adamdy asyp öltire
beretin. Kesteşi Dögeleñge de osyndai qap daiyndauly tūr i̇eken.
Jendetter taiaqpen jasqap, jekirip jürip arbiğan siraqtary
i̇ereñ-sereñ i̇etken atandy şögerip qoidy. Söitip, tiri januar
keipindegi dar ağaşy da daiyn boldy.
Dauylpazdarğa qaitadan jan bitti, biraq qylmystynyñ demi
üziler sätte ğana qaharyna minu üşin äzirşe baiau ğana düñkildep
tūr.
Nūian beibaq kesteşini keleke qylğandai älgi sūrağyn tağy da
qaitalady:
– İeñ soñğy ret sūraimyn. Misyz saldaqy, bäribir ölgeli tūrsyñ,
myna küşigiñ de aman qalmaidy. Seni qalai tüsingenimiz dūrys,
sonda kimnen tuğanyñdy öziñ de bilmeisiñ be? Tağy bir oilanyp
kör, bälkim, i̇esiñe tüser?
– Kimnen kötergenim i̇esimde joq. Būl basqa jerde jäne baiağyda
bolğan, – dep jauap berdi kesteşi.
Dala tösin i̇erkekterdiñ qarqyldağan, äielderdiñ şiqyldağan
külkisi basyp ketti. Beibaq äieldi bäri tabalap tūr.
Nūian da qūiar i̇emes:
– Sonda qalai bolğany, mūny qalai tüsinemiz, älde bazarda
kezdeisoq jolyqqan bireuden köterdiñ be?
Tau qūlağan
– İiä, bazardağy bireuden! – dep qyrsyğa jauap berdi Dögeleñ.
– Saudager me, älde i̇el kezgen qañğybas pa, bälkim, bazardyñ
ūrysy şyğar?
– Saudager me, kezbe me, älde ūry ma – onysyn bilmedim, – dedi
Dögeleñ.
Tağy da qarqyldağan-şiqyldağan külki dür i̇ete qaldy.
Saudager me, qañğybas pa, ūry ma – būğan bäribir i̇emes pe, i̇eñ
bastysy, ondaimen ainalysuğa bazardan basqa jer tappağanynda
bolyp tūr ğoi!
Kenet sarbazdar sapynan bireudiñ dausy i̇estildi de bäri jymjyrt tyna qaldy. Ol da jūrttyñ bäri i̇estisin degendei sañqyldai
söilegen i̇edi:
– Menmin ol balanyñ äkesi! Bilgileriñ kelgeni osy bolsa, ol –
menmin!
İeşkimniñ qybyr i̇etuge şamasy joq, tym-tyrys – būl kim i̇eken?
İendi säl şydasa kesteşi äiel özimen mäñgi birge ala ketetin qūpiiäny
özi aşyp, ajal tūzağyna öz basyn özi tyqqan qai i̇esalañ būl?!
Älgi aqymaqtyñ kim i̇ekenin körgende i̇eldiñ bäri i̇esinen tanyp
qala jazdady: atyn tebinip qalyp, jüzbasy İerden ortağa şyğyp
keledi. Aqjūldyzdyñ tizginin tejep, i̇er üstinde üzeñgige aiağyn
tirei köterilgen ol qorşağan tobyrğa ainala qarap tağy da aqyra
qaitalady:
– İiä, menmin ol! Al, mynau – meniñ ūlym! Ūlymnyñ aty –
Qūnan! Anasynyñ aty – Dögeleñ! Özim – jüzbasy İerdenmin!
Solai dedi de atynan qarğyp tüsip, Aqjūldyzdy alaqanymen
moinynan salyp qaldy, söitip boiyndağy qaruy men sauytsaimanyn jüre şeşip jan-jağyna laqtyra adymdap, i̇eki jendet
i̇eki qolynan ūstap tūrğan kesteşige qarai bettedi. Ainala qorşağan
qalyñ äsker äli tym-tyrys, ajalyna qasqaia qarsy qarap, öz i̇erkimen
ölimge bettegen adamğa bäri de tañyrqai qarap tūr. Ajalyna
boisūnyp, tirlikten ümitin üzgen süigenine jaqyndai bere, jüzbasy
İerden tizerlep otyra qalyp, ğaşyğyn qūşağyna qysty, äiel qolyn
onyñ basyna qoiyp, ajal aldynda qaitadan qosylğan i̇ekeui üntünsiz tūryp qaldy.
Sol sätte dauylpazdar da düñkildep, äldeneden ürikken bir
tabyn siyrdai yñyrana ökirip qūia berdi. Dauylpaz dausy jap-
Şyñğys Aitmatov
pai bağynu men antalağan tobyrdyñ qūştarlana tosqan tilegin
qanağattandyrudy talap i̇etkendei. İeldiñ bäri i̇esin jinap ala
qoidy, bäri de bäz-baiağy qalpyna kelip, būiryqtar berile bastady – joryqqa daiyndalyñdar! Dauylpaz üni būiryqty odan äri
şegelei tüsedi: biriñ qalmai bäriñ de öz şarualaryñdy biliñder.
Jendetter dereu iske kiristi. Olarğa kömekke tağy üş jasauyl
ūmtyldy. Jabylyp jürip jüzbasyny jerge alyp ūrdy da, qolyn
artyna qaratyp bailap tastady, kesteşi äieldi de söitti, sodan
keiin i̇ekeuin şögip jatqan atannyñ qasyna süirep alyp keldi;
arqannyñ bir ūşyn tūzaqtap, jüzbasynyñ, i̇ekinşi ūşyn – atannyñ
örkeşiniñ i̇eki aralyğynan ötkizip kesteşiniñ moinyna ildi; sodan
keiin jantalasa jürip, dauylpaz üni de jelkelep qūiar i̇emes, tüieni
ornynan tūrğyza bastady. Januar ornynan tūrğysy kelmei,
qarsylasyp jatyr. Auzyn arandai aşyp, baqyryp qoiyp, qarpyp
alardai-aq basyn i̇eki jağyna kezek sermeleidi. Alaida, taiaqpen
osqylağan jasauyldar jan qūia ma, bir kezde iıle büktetilip baryp
atan da ornynan türekeldi. İeki örkeşi baladai, özi de iri januardyñ
i̇eki qaptalynda bir jiyrylyp, bir sozylyp, ajaldy da birge qarsy
alğan i̇eki ğaşyq jantäsilim i̇etip jatty…
Dauylpaz düñkilinen qūlaqtary bitip, jazany tamaşalaudan
közderi bosamağan qalyñ tobyr qağannyñ künnen qorğar daldasynyñ
döñnen jyljyp ketkenin, ämirşiniñ janynan bir i̇eli qalmaityn
bir top kezeuildiñ oğan ilese ketkenin baiqamai qaldy. Qağan jazalau jürgizilgen jerden aulaq ketkendi jön körip i̇edi, osy da jeter:
jaza oryndaldy, tipten, dittegen mejeden de asyp tüsti – tösektiñ
qamyn basqadan joğary qoiğan bätşağar – älgi kesteşiniñ aşynasy
qolğa tüsti, özi jüzbasy bolyp şyqty, tämam jūrttyñ aldynda özi
kelip qolğa tüsip, laiyqty jazasyn aldy; älde mūnysy pendeşilik
pe i̇eken, kezinde Börte sūlu ülken ūlyn bosanğanda būl onyñ anyq öz
belinen jaralğanyna sol küii kümändi bolyp qalğan-tūğyn, sol ūlyn
äli künge jaqtyrmaidy, bügingi jazalau kim i̇ekenin aqyry bile almai
ketken sol bir merkit jigitinen kek alğany i̇emes pe osy?!
Al, dauylpazdyñ düñkili jalğasa berdi, bir arqanmen kerilgen
i̇eki ğaşyqtyñ jansyz denesi i̇eki jağynan salbyrağan atanğa jol
beriñder dep düñkildeidi ol. Tüieniñ i̇eki jağynda salaqtap kele
jatqan jüzbasy men kesteşiniñ mürdeleri älemniñ bolaşaq
Tau qūlağan
ämirşisiniñ qandy tağy ornyqty boluy üşin şalynğan qūrbandyq
i̇edi.
Dauylpazdar adamnyñ janyn türşiktirip kürkirei berdi, külli
jasaqtyñ qūlağy tūnyp, i̇eseñgirep qaldy, maqsatynan qaitu degendi
bilmeitin hannyñ degenine könbegen adamğa ne bolatynyn öz közimen
körgen är adam öziniñ amandyğyna şükirlik i̇etip kele jatty…
Jendetter men jasauyldar jyljymaly dar – alyp atandy
jetelep bükil äsker men şaruaşylyq qosyndaryn aralap
şyqqannan keiin süigeni üşin qūrban bolğan i̇eki beibaqtyñ mäiitin
aldyn ala qazylğan körge aparyp kömgenşe, dauylpazdar toqtamai
düñkildei berdi.
Äsker ornynan qozğalyp, Şyñğyshannyñ qalyñ qoly Batysqa
qarai qaitadan bettedi. San myñdağan atty äsker men şaruaşylyq
jasaqtary, jolda azyq qylatyn aidauly mal, ūstalar men şeberler biri qalmastan Saryözek dalasyndağy älgi qandy oqiğa bolğan
jerden tezirek aulaq keteiik degendei aldy-artyna qaramai tūra
jöneldi, tek ne istep, ne qūiaryn bilmegen, tipten, öziniñ bar i̇ekendigi
turaly i̇eskertuge de batyly barmağan bir-aq adam – qolynda japjas jetimegi bar Altyn küñ ğana sol jerde qala bardy. Bäri de ony
ūmytyp ketti, onyñ bar-joğyn biludiñ özi Uiat siiäqty körinip, odan
aulaq ketuge asyqty, körse de körmegensip, beine bir örtten qaşqan
adamdai beze qaşty, i̇eşkimniñ mūnda i̇eşqandai şaruasy joq i̇eken.
İendi birazdan soñ bäri de sap tyiyldy, dauylpaz üni de, aiqaisüreñ būiryqtar da basylyp, jelkildegen tular men jelbiregen jalaular da közden birjola ğaiyp boldy… Tek Saryözek dalasyn basyp ötken joryqtyñ bağytyn siltegendei at tUiağy taptap, maldyñ
tezegi qalğan jol ğana kökjiekke deiin sozylyp jatyr…
Aidalada jalğyz qalğan Altyn küñ tüngi oşaqtardyñ ornynda
qalğan şikili-pisili tamaqtyñ qaldyğyn terip, jartylai müjilgen
süiekterdi qorjynyna tyğa berdi, bir jerde äldekim ūmyt qaldyrğan qoi terisin tauyp alyp, iyğyna asa saldy, tünge qarai säbiıniñ
astyna töseidi ğoi, i̇endi amalsyzdan oğan ana boluğa tura keletin
boldy…
Altyn öziniñ ne istep, ne qūiaryn, qaida bet alyp, qaida bararyn,
qaidan baspana tauyp, balany qalai asyraryn bilmei dal boldy.
Mañqiğan meñireu daladağy şañqiğan kün közi barda äldeneden ümiti
Şyñğys Aitmatov
de bar i̇edi – kenetten äldebir baspana tabylyp, aidalada mal baqqan
şopannyñ jolym üii kezigip qala ma… Söitip öz-özine demeu beruge
tyrysqan baiğūs küñ aiaq astynan azattyq alyp, i̇ekinşi jağynan
oiyna alsa zäresi ūşa qorqatyn qolyndağy närestege de ie bolyp
şyğa keldi. Öitkeni, jas balanyñ qazir-aq qarny aşady, oğan süt
kerek, äitpese, aştan öledi. Ol osydan qorqyp keledi. Biraq, qoldan
keler qairan joq…
Altynnyñ bar ümiti – sap-sary bop sazaryp jatqan osy qu
dalada bireulerdi kezdestiru; i̇eger olardyñ arasynda bala i̇emizip
jürgen äiel bolsa, balany soğan asyrauğa berip, özi oğan i̇erikti türde
küñ bolar i̇edi…
Sorly äiel dala kezip basy auğan jaqqa – birese şyğysqa, odan
batysqa, odan keiin qaitadan şyğysqa qarai jüre berdi… Qolynda
jas bala, aialdau degendi bilmesten aiañdai berdi. Tüske qarai bala
qozğalaqtap, qyñqyldap, i̇emşek sūrai bastady… Äiel onyñ
jaialyğyn auystyrdy da jüre terbetip qaitadan jolğa şyqty. Biraq,
köp ūzamai bala qattyraq jylai bastady, birden-birge toqtamastan
şyryldap, tipten beti de kögerip ketti. Sol kezde Altyn toqtai
qalyp, janūşyra şyñğyryp jiberdi:
– Kömektesiñder! Kömek beriñder! İendi ne isteimin?!
Ūşy-qiyrsyz keñ dalada ne bir tütin, ne janğan ot körinbeidi.
İelsiz-susyz ien dalada köz toqtatar bir qara körinse ne dersiñ!..
Ainalasynda tek bezere melşigen qu dala men tüpsiz tereñ kök
aspan ğana, töbesin ainalyp bir şökim aq būlt qalyqtaidy…
Säbi jylai-jylai yqylyq ata bastady. Altyn sasqanynan
otyra qalyp balany jazğyra jöneldi:
– Mağan ne deisiñ i̇endi, baiğūs bala-ai?! Öziñniñ düniege kelgeniñe
jeti-aq kün boldy! Tumai jatyp sorlağan beibaqsyñ ğoi sen!.. Sen
jetimekti nemen asyraimyn? Körmei tūrsyñ ba, ainalada i̇eşkim
joq! Bükil älemde tek i̇ekeumiz ğana qalyppyz, i̇eki beibaq, sonsoñ
aspandağy bir şökim aq būlt ğana, kerek deseñ qūs ta ūşpaidy būl
jerden, tek sol aq būlt ğana qalyqtap jür… Qaida baramyz i̇endi?
Nemen asyraimyn seni? İekeumizdi aidalağa tastap ketti, äkeñ men
şeşeñ bolsa – ölgen, olardy darğa asyp, qara jerge kömip tastady,
soğysta nesi bar i̇edi solardyñ, adam degen bir-birimen qyrylyspasa
jüre almai ma osy, tu köterip, dauylpaz ūryp, ne izdeidi i̇eken solar,
Tau qūlağan
ainalyp kelgende, mine, ömirge kelmei jatyp jetim qaldyñ…
Balany kökiregine qysa ūstağan Altyn osylai tūra berse
janyn jegen qaiğydan kökiregi qars aiyrylyp keterdei sezinip,
dala kezip jügire jöneldi… Al, säbi bolsa mūny qaidan ūqsyn,
ol da tiri jan, özine keregin sūrap, anasynyñ jyp-jyly sütin
izdep şyryldap jylai berdi. Amaly qūryğan Altyn tasqa
otyra qalyp, közinen jasy būrşaqtai tūryp, aşumen köileginiñ
öñirin aiyryp jiberdi de i̇eşqaşan bala i̇emizip körmegen, uaqyty
kelip seme bastağan mamasyn balanyñ auzyna tyğa saldy.
– Mä sağan! Mä, i̇eme ğoi! Kör öziñ! Käri şandyrdy talmağannan ne
şyğar i̇eken! Sütim bolsa aiap otyr deisiñ be senen, sorly jetimek?!
Köziñ jetti me i̇endi? Olai bolsa mazalai berme meni! Oibai-ai, ne
aityp kettim men? Şandyry nesi, jetimegi nesi! O, Täñirim, nege
sonşa jazalaisyñ meni?!.
Al, bala bolsa auzyna i̇emşek tiısimen jylağanyn qūia qoiyp,
bar denesimen ūmsyna tüsip, qyzyl iegimen talmai soryp, quana
jyltyrağan közin bir aşyp, bir jūmyp, rahattana şolpyldata
tüsedi.
– İiä, qalai i̇eken? – dep sūrady äiel şarşañqy keiippen. – İendi
köziñ jetken şyğar? Bos i̇emşekti sora bergennen i̇eşteñe şyqpaidy
ğoi. Qazir būrynğydan da beter baqyratyn bolasyñ, i̇elsiz-künsiz
qu dalada sütti qaidan tabamyn sağan? Köp bolsa, aldadyñ dersiñ,
aldağanym joq, seniñ köziñdi jetkizgim keldi. Ömir boiy küñ bolyp
ötsem de i̇eşqaşan aldap körgen i̇emespin. Anam mağan bala kezimnen
üiretken, bizde, Qytaida, bizdiñ tūqymda bireudi aldağan adam bolğan
i̇emes. Şamaly aldanyş qyla tūr, qazir bar şyndyqty öziñ de biletin
bolasyñ…
Altyn küñ qanşa qatigez de i̇erepeisiz bolğanymen, bäribir bolmai
qoimaityn oqiğağa özin-özi daiyndap, säbiımen osylai söilesip
otyrğan, bir kezde tañdanğannan öz közine özi senbei şoşyp ketti –
jas säbi bos i̇emşekten aiyrylar i̇emes, qaita şökimdei jüzi nūrlana
tüsip, myrğamğa batyp jatyr…
Altyn demin işinen ala tyna qaldy da abailap qana mamasyn
säbidiñ auzynan suyryp aldy, kenet ürpisinen appaq bop süt
tamşylap qūia bergende sasqanynan yşqynyp qaldy. Dereu
qaitadan mamasyn säbidiñ auzyna tyğa salyp, izinşe qaitadan aldy,
Şyñğys Aitmatov
iiä, şynymen süt şyğypty… İemşeginen şynymen süt sorğalap
tūr! Kenet boiyna äldebir alyp küş bitkendei boldy.
– O, Täñirim! – dep tebirene til qatty Altyn küñ. – Tösimde süt
paida boldy! Nağyz süttiñ özi! İestip tūrsyñ ba, säbiım, i̇endi sağan
men ana bolamyn! Ölmeisiñ i̇endi! Kök Täñiri köz jasymyzdy körip,
şapağatyn tökti bizge! İendi sen, meniñ ūlymsyñ! Atyñ – Qūnan, äkeşeşeñ seni solai atağan, al, olar bir-birin şyn süigen bolatyn,
biraq, sol üşin seni ömirge äkele sala, özderi ömirmen qoş aitysty.
Osyndai keremetti jasağan, seni aman alyp qaluym üşin boiyma süt
bitirgen qūdiretti küşke alğys ait, balam!..
Būryn-soñdy i̇estip-körmegen ğajaiyp oqiğadan i̇esinen aiyrylyp
qala jazdağan Altyn ystyqtap ketti, mañdaiynan şyp-şyp ter
şyqty. Ainalasyna alaqtai qarap, saiyn daladan közge iliner
i̇eşkimdi baiqamady, ne bir adam, ne bir qybyr i̇etken jandy maqūlyq
körinbeidi, tek aspan tösinde şaqyraiyp kün tūr jäne töbesin
ainala bir şoq aq būlt ğana qalyqtap jür...
Sütke toiğan säbi jaña tabylğan anasynyñ qolynda jatyp rahattana ūiqyğa ketti, tynysy baiaulap, maujyrai bastady; al, äiel
bolsa, soñğy künderi basynan ötken oqiğalardy tügel ūmytyp,
qūlağynda äli de tūnyp tūrğan dauylpazdyñ dybysyn da jadynan şyğarmaq bolyp, būryn añğaryp körmegen tätti sezimge – bala
i̇emizgen ananyñ meiirli sezimine bölenip, sol sezimnen aspan men
jerdiñ jäne ana sütiniñ birligin tüisinip, būiyğyp otyra berdi…
Al, joryq odan äri jalğasyp jatty… Dünieni titirentken
jaugerdiñ qalauyna qaltqysyz bağynğan dalanyñ qalyñ qoly
batysty betke ūstap jöñkilip keledi. Tümen-tümen äsker,
şaruaşylyq qosyndary, tabyn-tabyn mal...
Qasynda küzetşileri men nökerleri, aldynda jibek matağa
monşaqpen kestelengen auzynan jalyn şaşqan qaharly aidaharlar
beinelengen jauyngerlik tulary men jalaulary jelbiregen
Şyñğyshan öziniñ boldyru bilmes tūlpary – tağdyrynyñ özindei
i̇erekşe tüsti – qara qūiryq, aqjal Qūba jorğasynyñ üstinde
jeldirtip keledi.
Jorğanyñ qūima altyndai tūtas bitken tUiağynyñ astynda
döñgelenip qalyp jatqan jer keiin qarai syrği tüskenimen tausylar
i̇emes, qanşa jürseñ de jetkizbes kökjiekke deiin sozylyp jata beredi,
Tau qūlağan
tipten, jürgen saiyn qosyla tüsetindei. Äiteuir, äzirşe şeti de, şegi
de körinetin türi joq. Jer betindegi bir tüiir qūmdai bolğanymen,
osy ūşy-qiyrsyz dünieni jeke bilemek bolğan qağan közi jetse de,
jetpese de bükil älemdi bauyryna basudy armandap keledi. Dünieniñ
tört qūbylasyn tügel bileuşi degen ataqqa jetkeni de osy şeksiz
bilikqūmarlyqtan bolatyn. Qazirgi joryğynyñ maqsaty da osy…
Qağannyñ jüzi sūsty, özi köp söilemeitin, solai boluğa tiıs
te i̇edi. Biraq, onyñ jan düniesinde ne bolyp jatqanyn i̇eşkim
bilmeitin. Kenet ol astyndağy atyn kilt būryp, soñyna i̇erip kele
jatqan nökerlerimen qaqtyğysyp qala jazdağanda zäresi zär tübine
ketken baiğūstar äzer degende jaltaryp ülgerdi, biraq būğan ne sebep bolğanyn i̇eşkim tüsingen joq. Qağan qaltyrağan qolymen közin
kölegeilep tūryp, kök aspandy tügel tintip şyqty – biraq, şoq
būltty köre almady, ol ne keiindep, ne kidirip qalmağan i̇eken, alda
da, artta da bolmai şyqty…
Joryqtyñ alğaşqy küninen bastap töbesinde ainalyp jürip
alğan aq būlt söitip aiaq astynan joq bolyp ketti. Sol küni de,
i̇ertesine de, on kün ötken soñ da ol qaitadan paida bolğan joq.
Qağannyñ aq būlty iesin birjola tastap ketken bolyp şyqty.
Kök Täñiriniñ özinen teris ainalğanyn Şyñğyshan tek İedilge
jetken kezde ğana ūqty. Ūqty da toqtady. Batys älemin jaulap aluğa
ūldary men nemerelerin attandyryp, özi Örtöske qaita oraldy,
sol jerde ömirden ozyp, süiegi jan balasy taba almastai jasyryn
jerlendi…