Ağa, i̇ertegi degen ne?

(əñgime)
Ağa degen – menmin. Sūrauşy – qazaqtyñ balasy. Al, i̇erteginiñ ne
i̇ekenin bilmeidi i̇ekem.
Bilem ğoi. Anyğynda. Tek anyqtama berip körmeppin. Universitetti
filologiiä mamandyğy boiynşa bitirsem de. Bilsem de tüsindire almas
i̇edim. Men ğana i̇emes kez-kelgen adam. İertegi degen...
Almaty qalasy. Köp qabatty üilerdiñ köp şoğyrlanğan audany.
Kün keşkirip qalğan. Sol köp qabatty üilerdiñ birine kelgem. Ağajeñgemniñ üii. Aman-saulyq bilisu jolymen. Amandyğymnan habar
berip tūruym kerek. Būl bergi jağy ğana. Negizgi kelisim – inimdi
sağynğam. Süikimdi. Qylyğy tətti. Oiynqūmar. Arnaiy səlem
aitypty: – «Kelsin!» – Keldik. Törge ozbaitynym beseneden belgili.
İestiiärlarmen qol alysyp, tös qağystyryp bolğan soñ, moinyma
asyla ketken inimdi köterip, «detskiige» ötkem.
Qaptağan oiynşyq. Qaru-jaraqtyñ myñ-san türi üiilip jatyr.
Pyşaq, qylyş, granata... Myltyqtyñ neşe atasy. Kədimgi myltyqtan
aumaidy. Köşede keudeñe taqasa, baryñdy sūramai-aq bergizerdei.
Köliktiñ köptigin aityp keregi joq. Işine adam siiätyny da bar. Oiyn
balasyna arnalyp jasaldy demeseñ, orta salmaqty azamatty da
kötererdei. Soğys tehnikalary da şaş i̇etekten. Jan-januar,
haiuanat atauly, tipti biz bilmeitin, körmegen maqūlyqtar; Adamnyñ
jeti atasy, – Köbi şet i̇el multfilmderiniñ keiipkerleri men
əskeriler. Tolyp jatyr. Sap tüzei ornalasady da, inimniñ qaptağan
qaruynyñ tegeurinine şydamai, aiaqtary aspannan keledi. Biriniñ
basyn qylyş kesse, biri oqqa jem boluda. Bir qyzyğy oiynşyq sadaq
ta bar i̇eken. Əlde oğy tausylğan, əlde oiynğa jaramsyz, əlde
qyzyqpady – men körgen ūrysqa qatyspady. Zamany ötkenin
moiyndağandai bir būryşta i̇eleusiz jatty da qoidy. Osylaişa qarujaraqpen tolyqtai jasanğan inimniñ oiynyn tamaşalap otyryp
(anyğynda, mağan da jiı aralasuğa tura kelgen) biraz uaqyt ötip
ketkenin de baiqamappyn.
Keşki astan soñ oiynşyq jalyqtyrğan i̇erke inim meni ainaldyra
bastady. Küresemiz, alysamyz – jeñis soniki. Tartysamyz – ūpai sol
jaqta. Şarşai bastağanda beibit əñgimege köşkenbiz. Sūramaityny
joq. Anau ne, mynau ne? Ol nege ondai, būl nege bylai? İerinbei,
jalyqpai bilgenimdi (bilmegenimdi de) aityp jatyrmyn. Jalğyz
ūldarynyñ tətti tili qyzyqtyrsa kerek, sūraq-jauapqa üi ieleri de
aralasqan. Üş jaqtap ūğyndyryp jatyrmyz. Qanağattanbasa da,

jauapsyz qalyp jatqan joq.
– Mmm, – dedi. Tağy qandai bəle şyğarar i̇eken dep kütip otyrmyn.
Kenet: – Ağa, i̇ertegi degen ne? – dedi beikünə keiippen betime qarap.
– ...
Üş bilgiştiñ de auzyna qūm qūiylğan. Meni «qazaq ədebietin oqyp
tauysqan ğūlama» dep biletin i̇eki i̇estiiär da mağan qarağan. Jauapty
berse osy beredi deitindei.
– ...İertegi? İertegi degen... ol... A, ony qaidan i̇estidiñ? – dedim qulyqqa
köşip. Oiymdy jinağanşa, uaqyttan ūtpaq oiym ğoi.
– Apai aitty. Üiden bir-bir i̇ertegi jattap keliñder dedi. Mamadan
sūrasam bilmeidi. Papa senen sūrau kerek degen. – Mūğalimi de oñbaidy,
i̇ertegini jattauşy ma i̇edi?!
– İertegi degen ol i̇endi... i̇ertegi ğoi. Sen öziñ i̇ertegi bilesiñ be?
– Joq. Ol ne sonda? – Dausynda zil bar. Közinen «bilsem sūrap nem
bar» degendi oqydym.
Mine sağan kerek bolsa! Būltarar jer qalmapty. Əlgi i̇ekeuden keler
qairan joq. Şyndap oilana bastadym. İertegige anyqtama berip
körmegen, tipti būl turaly oilap körmegen basym, qapelimde söz taba
alar i̇emespin. Orysşa oqyğanyn jūrttyñ i̇esine jiı salyp, qazaqşa
şala söileitinin maqtan i̇etetin jeñgem:
– Sen, luçşe i̇ertegi aityp berseñşi osyğan.
Op-oñai şeşim. Qalai ğana basyma kelmegen? İertegini aityp
beresiñ, ne i̇ekeni sanasyna öz-özinen ornyğady. Bir jağy i̇ertegi i̇estidi,
bir jağy mūğalimniñ tapsyrmasy oryndalady. Tyğyryqtan qūtqarğan
şala qazaq jeñgeme alğysymdy iştei jaudyryp, bastap kettim.
Auzyma «İer Töstik» iligipti.
– İerte-i̇erte i̇ertede, i̇eşki jüni börtede...
– Börtede degen ne, ağa?
– Börte degen ol... – Tağy da tyğyryq. – Ony soñynan tüsindirem,
jaqsylap tyñdasañ tüsinesiñ, – dedim, «Sūraq soñynan» dep qoiyp,
dərisin jalğastyra beretin lektor ağa-apailarymnyñ qulyğyna
basyp. – Qyrğauyl jüni qyzyl i̇eken...
– Qyrğauyl degen ne?
– Qyrğauyl degen – qūs. Aittym ğoi aldymen tyñda, sosyn tüsinesiñ

dep. –Şarşai bastağan i̇edim. Kürsinip qoiyp sözimdi sabaqtadym. – Şal
men kempir bopty. Bir perzentke zar bopty, – dedim, «i̇erte-i̇erteni» qūia
tūryp, tikelei iske köşip. – Perzent degen – bala degen söz, – dep
qoidym, inimniñ aldyn orap... – ...Töstikten paida bolğan bala ğoi dep,
atyn Töstik qoiypty...
– Töstik degen ne?
– ...
...Oñai bolmai şyqty. İer Töstiktiñ sağat sanap ösetin tūstary kümən
tudyrdy, i̇eki künde jürgeni, üş künde külgeni – ötirikke saidy. İertegi
tyñdaityn jastan ötip ketken i̇ekinşi synyptyñ oquşysy jolymdy
kes-kestei berdi. Añnyñ i̇eti men terisiniñ tau bolyp üiiletin tūsyna
kelgende müldem tüñildi. Sözdi basqa tarapqa būruğa talpynyp jatty.
Osymen toqtasaq kerek i̇edi, ne de bolsa şyqqan sapar, ūşyğyna
şyqpai toqtau mümkin i̇emes. Bastapqyda den qūia tyñdağanymen, uaqyt
öte kele nemqūraily qalypqa köşken inim, aqyry, qolyna ilikken
əldebir oiynşyğymen əure bolyp ketti. Baqytty ğūmyr keşipti dep
aiaqtaluğa tiıs i̇ertegim İer Töstikti mūratyna jetkize almady. İerteginiñ
aiağy qaida, ortan beline jui almadyq. Jetkenimiz bütinniñ bölşegi
ğana. Onyñ özi myñ üzilip, jüz jarylyp.
Mağan i̇ertegi aitqan əjelerim, atalarym baqytty i̇eken, ne aitsa da
i̇endi ne bolar i̇eken dep ünsiz tyñdaityn nemeresi bar.
İə, men i̇ertegi tyñdap öskem. İekinşi synypta i̇erteginiñ şyndyqqa
tompaq, artyq aitylğan, asyra siltengen, əsirelengen tūstaryn men de
añdai bastağan bolarmyn. Biraq, oğan deiin qiiälymda ömir sürgen
qaharmandardyñ i̇erlik isterine jan-jüregimmen sengenim, qazaq
ədebietiniñ osy bir ülgisin kökiregime siñirip ülgergenim anyq.
İertegiden ötirik i̇emes, şyndyq pen şytyrman izdeitinmin. Töstikter
qinalğanda tistenip, jaularyn mūqatqanda közge ūşqyn paida bolyp,
myñ qūbylyp otyryp i̇erteginiñ mamyrajai tirlikke bölengen soñyna
kelip jetkende «Uh!» – dep bir dem alatynsyñ. İertegi bitti. Biraq,
sanañdağy i̇ertegi i̇endi bastalady. Sen basty qaharmansyñ.
Ainalañdağy adamdar türli keiipkerler. Jağymdy-jağymsyz
beinelerdiñ tiri ülgileri qalai da tabylady. Bolmasa, öziñe de
beiməlim əlemge sapar şegesiñ. Qysqasy, Töstikter jürip ötken joldy
sen de jürip ötesiñ. Ūly sapardan oralğan betiñ. Jeñispen. Aldyñnan
bükil auylyñ şyğady. İeñ alda i̇eñirep qalğan əjeñ. Odan ary əke-şeşe,
ağa-ini... Kökiregiñ tūnğan maqtanyş. Şyn bolyp jatqandai. Jerde
i̇emes, kökte qalyqtap jürgendeisiñ. Tösekte jatqanyñdy ūmytqaly
qaşan! Osylaişa tətti qiiäldar qūşağynda jatyp ūiyqtap ketesiñ.
Būl jağdai i̇ertegige dənikken balanyñ basynda künde qaitalanyp
tūrady. Künde jaña i̇ertegi. Meili, jaña bolmasa da şiryğyp jatyp
tyñdaisyñ.

Men i̇ertegi ğana tyñdadym. Qanşalyqty köp i̇ekenin bilmeimin, biraq
joğarydağy küidi basymnan keşkenim anyq. Baiyrğynyñ balalaryna
qyzyğam, tek i̇ertegi ğana i̇emes, añyz, jyr tyñdap ösken. Baiyrğy ğana
i̇emes, küni keşege deiin qazaq balasy solai təi basqan, i̇es bilgen.
«Tuğanda dünie i̇esigin aşady öleñ, öleñmen jer qoinyna kirer deneñ».
Qazaq perzentiniñ tuylğannan bastap bastan ötkeruge tiıs tərbie
satysynan tügeldei ötken danyşpan Abaidyñ sözi. Besik jyryn
tyñdap ūiyqtağan balada da arman bar ma i̇eken?! İertegi tyñdap
öskenimdi aityp maqtannan jarylardai bolatyn basym, besik jyryn
tyñdağanymdy i̇estigende ğoi... Ondai maqtana alar kündi jazbapty.
Besik jyry tūrypty, i̇ertegi tyñdap östim degen meniñ
qatarlastarymdy sausaqpen sanap alasyñ. Bizden būryn bastalğan
dert. Bizden keiingi həli əlgi. İertegi tyñdamai ösken əkeniñ balasy.
İertegi tyñdau qiiäldy ūştaidy. Ras. Balanyñ kökireginde izgi
sezimder qalyptastyrady. Belgili nərseler. İelin, jerin süiüge
tərbieleidi. Joqqa şyğaru mümkin i̇emes. Būl ğana i̇emes, ana tiliniñ
qūdireti men qūrylymyn, sazyn sanasyna siñirmei me?! Ana tiliniñ
məselesin şeşe almai jürgenimizdiñ bir sebebi, tipti, bastysy osy
i̇erteginiñ joqtyğyna saiady. Qysqasy, qazaq balasynyñ qazaqtyñ ūly
bolyp i̇er jetui i̇eñ aldymen alğaşqy əserlerden bastalsa kerek.
Kinəni i̇ertegi tyñdaityn jastan ötip ketken jas balağa audaryp,
özimdi sütten aq, sudan taza qylyp şyğarğan men i̇ertegi aitu
barysynda sözdik qorymnyñ sonşalyq jūtañ i̇ekenin añdağan i̇edim.
Qaitsem balanyñ sanasyna i̇ertegini siñirem dep, tym jaidaqtatyp
jiberippin. İeñ basty kinəm qazaqtyñ bir balasynyñ kökireginde i̇ertegi
turaly jaman pikir qalyptastyryppyn. Osydan keiin «İertegi degen
ne?» – degen sūraqqa oilanbastan: «Şylği ötirik!» – dep jauap bere me
sonda? Ol bilgisi keldi. Menen alğan jauaby əlgi. Basqalai jolyn
körmei tūrmyn.
İel bolam deseñ besigiñdi tüze! Bəri biledi. Men de. Biletinmin. Biraq,
būl joly şyndap ūqtym. Özin ədebietke, sözge bir taban jaqynmyn
dep i̇esepteitin meniñ həlim əlgi. Bir i̇ertegini aiağyna jetkize almappyn.
Basqalar qaitpek? Nesin aitady? Amal joq, «Örmekşi adam» men
«Şrekti» tyqpalaidy. Ədebietti kino almastyrdy degen sol əne. Tek,
ədebiet siiäqty əseri joq. İerjürek, danyşpan patşanyñ ornyna
əljuaz, əperbaqan patşanyñ kelgeni siiäqty. Qūlaqpen i̇estip,
sanasymen baiyptau. Közben körip, körgenin beineleu. Qanşalyqty
aiyrmaşylyq! İestigeni arqyly qiiälmen beine jasau men körgen
suretin sol qalpynda qabyldau. Qaisysy adamdy (balany) köbirek
oilantady? Demek, dəl qazirgi jas balany köziniñ aldyndağydan
arğyny körmeitin tar şeñberdegi oilau jüiesimen tərbielep
jatyrmyz. Köziniñ aldyna əkep, badyraityp körsetpeseñ senbeidi.
Seniñ suretteuiñ men əsireleuiñ tek kümən tudyrady. Qasqyrdyñ
qūiannan taiaq jegini (Əigili «Nu, pogodi!» ğoi) şyndyq. Oğan senedi.

Sebebi közimen kördi. Qasqyr aqymaq. Qūian... öziñiz bilesiz. Al, bizdiñ
Töstiktiñ aşyqqan i̇elin asyrau jolyndağy i̇erlikteri tūnyp tūrğan...
Sudyrdyñ auzyndağy jel söz. İerteginiñ bügingi keipine būdan basqa
anyqtama tappadym. Adasqan küşik sekildi... İerteginiñ ūlyp, i̇eski
jūrtty şyr ainalyp jürgeni keledi köz aldyma!
Būl məseleni şeşu men şyğu joldary ma? Men bilmeimin. Kördiñiz
ğoi. Bir i̇ertegini aiağyna jetkize almağan adamnan qandai aqyl
sūramaqsyz?! Tym qūrysa, balany aldaityn qulyğy joq Myrqymbai
bastama köterip, ony jerine jetkizip, bar məseleni şeşip
tastaitynyna siz de senbeisiz. Būl da əlgi i̇ertegidegi oqiğa siiäqty... İə,
ötirikke qūrylğan... Bizdiki de ölermenniñ əreketi. Bala da tyñdamağan
bəldu-bəlduimizdi i̇elge tyqpalap. Közben körgenimiz ğoi. Körgendi jazu
qiyn i̇emes. Al, oidan birdeñe ūsynu... Ūlyp jūrtqa qaita ma dep
qorqam. Ümitteniñiz, bəlkim bizden de birdeñe şyğyp qalar. Şyqpasa,
aqyldyryq bireu tabylar. Soğan seneiik!
Bizder degen, jarqynym-au, qazaq i̇ertegilerindegi öz jūmbağyn
özi şeşe almai, sergeldeñde jürgen keiipker i̇emespiz be?!
Almaty, Şañyraq-2.
25.04.11.