Şannı Üüredici - 13

Burun Valku henez düzmüştü maşinasını da, gelmesin aar birdänbirä maşinaya deyni, yollamışlar onu getirsin Valkaneştän ölü için bir sandık.
Valkaneştän Tülüküüyünä gelmää var nicä doorudan Kuzadan hem dolaşmadan
– asfalttan, ani geçer Çeşmäküüyün içindän. Almışlar sandıı da gelärmişlär
dolaşmadan. Çıkarkan Valkaneştän, pindirmişlär bir pasajir maşina koşuna,
sandıın yanına. Gidärmişlär. Hava bulutluymuş, adarmış yaamurcuk. Çıktıynan
bayırı, çeketmiş yaamaa. Üstündeki olan, yıslanmasın rubaları deyni, girivermiş
sandık içinä da, uzadıp ayaklarını, çekmiş onun kapaanı üstünä. Gidärmişlär.
Yolda durgudêrlar onnarı iki çocuk, ki götürsünnär onnarı Sloboziya yolunadan.
Pinmişlär, baksalar – sandık. Gidärmilär lafsız. “Var mı yaamur taa?” –
düşünärmiş sandık içindekisi da, aralayıp onun kapaanı, uzatmış kolunu dışarı.
Görüp bu işi, öbürleri uçuvermişlär maşinadan erä. Yol islääydi, gidärmişlär
hızlı. Ama tä Sloboziya çatalı. Durgudêrlar maşinayı, insin pasajirlär. İşidilmeer
bişey. Şofer dayanıklı bekleer. Kimsey inmeer. Ne bu, ba? Açıp kapucuu, Burun
basamaktan sorêr:
- Neredäysiniz ba? Ha, te şindi yaptık işi, kaybettik pasajirleri.
- E öbürleri neredä? – sordu şofer çocaa, ani çıkıverdi sandıktan.
139
- Onnar, bezbelli, atladılar te o dönemeçtä, açan sän biraz kestiydin gazı,
– cuvap verdi çocuk.
- Seftä bölä iş başıma geldi, – dedi Valku da salverdi maşinayı ileri.
Yanvar, 2003 y.
KARA ÖRDECİKLÄR
Vasiylän Volodiyi bilerlär, ani onnar cümbüşçü çocuklardır. Ne dä
gelmesin başlarına, onnar cümbüşlän savaşêrlar geçirmää vakıdı. Bir kerä ölä
olduydu, ani onnar ikisi dä düştüydülär bolniţaya. Burada bu zor vakıtlarda,
açan etişmeer adamciylän ne bir ilaç, ne imäk, ne televizoru siiretmää, eriflerin
cannarı sıkılmış. Ama küsülü durmak – bu diil onnar için. Dayanamaz onnar bir
şennik yapmadaan. Günün birindä Vasi demiş Volodiyä:
- Ha, dostum, biraz daatmaa gamımızı deyni, gidip, bakalım, ne yapêrlar
garajda bizim kafadarımız.
- Hadi, zerä benim dä canım fırladı burada, yokkan neylän zanaatlanmaa,
– kayıl oldu Volodi.
Gittilär, çünkü bolniţada onnarı pek sıkı tutmazdılar. Laf-laftan, ne geldi
Vasinin aklısına, da o dedi:
- Ey, çocuklar, pek zorum var bir küçücük köpecik için, ölä ani olur
doyunsun bir piçeniciklän, bir kıymıcak ekmeciklän. Var kara ördeciklerim.
Verecäm on ördecik bir palicää.
Çocuklar bakındılar, kimisi bıyık altından gülümsedi, ama burada bulunan bir
haylakçı Zulum tez tııyıverdi evä.
Vasi söledi, ama bilmedi, neyä çıkacek öteesi. Nicä dä bileriz, küülerdä
haberlär pek tez daalışêr. Zulum bilärdi, ani Kolidä var küçücük paliciklär, da
danışêr ona:
- Koli ba, sendä var o küçük köpeciklerdän, versänä bana birini, da, gidip,
alayım ördecik. Ayık Vasi verer on ördecik bir palicää.
- Sän ne! Aslı mı? Ey, benim dä buyıl çıkmadı kuşlarım, ba. Şindi ne
yapmaa e? Kaldı salt iki paliciim, isteerim kendim alayım onnarlan ördecik, – ret
etti Koli.
- Bän sa umutlanardım, ani verecän, – küstü Zulum.
- Verämeyecäm, sor başkasına.
- Yoksa – yok, näbayım, – brakıp burasını, o gider Cöciyä, ani kaçınardı
bir tauun ardından aulun dibindä.
- Fiu, Cöci, gel burayı, va, – sesetti Zulum.
- Annat, – geldi Cöci, bir batal erif, angısının yanında öbürü nicä bir uşak
durardı.
140
- Versänä bana bir palicik, – yalvardı küçüü.
- Senin var köpeklerin, näbacan onu? – meraklandı Cöci.
- Sölämeyecäm, – fırlattı Zulum.
- Sölämeyecän mi? Ozaman vermeyecäm, – dedi çorbacı.
- Hadi, yaymannanma, ver bir palicik, – genä yalvardı öbürü.
- Sölärseydin, verecäm, ama...
- Söleyecäm, ama ıştırma kimseyä. Var bir erdä adêêrlar on kara ördecik
bir palicik için.
- Dooru mu söleersin?
- Te, – yaptı bojisini Zulum.
- Kimdä ördeciklär?
- Ayık Vasidä, te ani oloyniţa yanında yaşêêr, – yanıltmaca dedi isteyän.
- İslää, verecäm sana bir, bän dä öbürlerinnän alacam. Gittiynän almaa
brigadiri traktorlan, uurayacam Vasiyä dä.
Güneş şansora yaklaşardı üülenä hem yakardı nicä ateş, açan Zulum,
çuval sırtında, ter-su içindä, alatlardı yol dolusu küüyä bu tarafından öbürünä,
kaçırmasın ördecikleri.
Üülenä dooru Vasiylän Volodi yollandılar birkaç minuda dolaşsınnar
evlerini, ani diildilär uzak biri-birindän. Yaklaştıynan Vasinin evinä, baksalar:
tokatlar açık, aulun yanında buncak adam toplanmış. “Ne olsun burada? – kalakaldı çocuk Vasi bir aar fikirlän başında. – Anam da şansora pek ihtär, olmasın
bişey?” – şüpelenip, durdu o. Volodi dä durardı onun yanında, belerdip şu büük
kara gözlerini. Denediynän bunnarı, adamnar kaynaştılar çuvallar ellerindä.
İşidilärdi bir ufak gözlüklü adamın sertlenmesi:
- Sauş bırdan, temin geldin, nereyi sokulêrsın? Bän ilk sırada bırda, bu
sabaadan beeri bekleerim.
Yaklaştıynan bu kişilerä, Vasi birädän tanıdı onnarı, salt biri aralarında
aşırıdandı.
- Urduk toyu, Volodi, bunnar, alle, beni bekleerlär, – fısırdadı Vasi da
çabuk-çabuk adımnadı onnara dooru.
- Elbetki, geldilär ördecik almaa. Bak, salt eltenmä kaçmaa, zerä, tutup,
kaptıraceklar ikimizä dä, – serioz bakıp ona, dedi Volodi.
Ne desin şindi Vasi bu kabaatsız adamnara, açan aulunda salt beş-altı
ördecik varkan, ne yapsın o da sudan kuruca çıksın? Fikiri onun çimçirik gibi
işlärdi. “İnsannar deyeceklär, ki şu budala aldattı bizi, koparttı iştän. Ko sölesin
kim ne isteer, aalemin aazı diildir çuval, da onu baalayasın”.
Adamnar hepsi diktilär gözlerini Vasiyä, açan o yaklaştı onnara. “Acaba
etecek mi hepsimizä ördecik?” – düşünärdi Zulum, ani diildi ilk sırada.
Bekleyennär urulu gibi kaldılar, açan işittilär Vasidän:
- Ey, kafadarlar, oldu yannışlık, ba, afedin, yanıldım, şaka söledim.
141
Gelin, buyuralım birär
filcancık şarap da daalışalım, çünkü biz Volodiylän bolniţadayız da alatlêêrız
ilaçları kabletmää.
“Te bu nalladı bizi da-a”, – düşündü biri...
“Evdä işimi braktım, buncak vakıt kaybettim”, – tüülandı öbürü.
Pali saabileri birär-birär gidärdilär maazaya hem selemnärdilär Vasinin
anasını, bir uçuklu yanaklı insanı, ani örärdi bir çorap pençerä boyunda.
İlmeklärlän bilä o karı sayardı maazada kaybelän kişileri: “Bir, iki... ondört. Hiç
yok akıl bu çocukta, genä buncak kişi sürüklemiş burayı. Bitirecek o şarapçıı,
buyıl da bişey satamayacez”.
Maaza pak, süpürülü, üç fıçısı dizili, salt ikisi dikili. Sergennerdä banka,
mezeleri bişey yok. Kada, belli, turşudan boşaldılmış diil çoktan. Tutundu saabi
çeptän, aralayıp solukluu, uyandı fıçı heptän, sansın büük şarap bolluu.
Adetçä evin saabisi salt dattı çölmektän, çünkü o ilaçlanardı. Sora hepsinä
kiraz etti birär çölmecik, ama sıranın bitkisinä dooru çep, senip, süzüldü çanaa.
Abanıp fıçının üstünä, şişirdilär onu. O hırladı, sansın bir bıçak urdular onun
ensesinä, ama hepsini tamannadı. Açan batlak bitki sırayı dolduramadı, o küstü
da, kaldırıp kıçını, gösterdi onu musaafirlerä. Şindi onnar hepsi akışıverdilär
maazadan dışarı.
Aulda kloçkanın yanında kaçınardı edi ördecik. “Bunnar mı senin
ördeciklerin? – düşündü Zulum. – Ya biz dä yapalım sana bir cümbüş”. O salverdi
paliyi çuvaldan erä, kıptı göz öbürlerinä, ki onnar da kolversinnär köpeciklerini.
Palilär osaat, yumak olup, kaldırdılar büük şamata. Onnar iyärdilär biri-birini, da
bu sesä kalktıydı maalenin köpekleri, baarıştı tauklar. Deneyip ördecikleri, palilär
birär-birär atıldılar onnarın üstünä. Kopuştu büük karışmalık. Bir köpecik, ani
taa da çemrekti öbürlerindän, hızlandı kloçkaya da sıkıştırdı onu evin köşesinä,
yolarak onun tüülerini. Bu sţena ölä çabuk oldu, ki onu kimsey beklämediydi.
Adamnar, toplayıp kendilerini, kalkındılar korumaa kuşları. Hızlandı babu
süpürgä elindä, baararak çocuklara, ki onnar taa tez sauşsunnar köpeciklerinnän
burdan. Çoyu, brakıp köpecikleri, tııdılar auldan dışarı. Vasi tutardı ellerinnän
başını, utanarak kendi-kendindän. “Na sana palicik!” – işidildi sokaktan bir ses.
Te neçin herbir cümbüş hesaba gelmäzmiş.
YAZ ŞARABI
Tavşam Vançu buralarda anılêr cümbüşlerinnän, büük şiretliinnän hem
birkimseyi zevtlenmesinnän. Ama o savaşêr pek acıtmasın onnarlan insanı.
Kendisi Vançu orta boylu bir adam yakın kırk yaşında. Bu kula çocuun biraz
kıpışık maavi gözleri şiretçä şılêêrlar dar kaşları altından. Uçuk yanakları taa da
142
batêrlar, açan o emer ţıgarayı. Başında kula siirek saçları diil herkerä taranmış.
Bu ölä bir çalışkan, çevik çiftçi, ani her yılın nesä bişey önemni gösterer kendi
işinnän. Pek evciman hem şen koca, sıkı boba hem cömert komuşu. «Hi-hi-hi»,
– o dayma güler insan arasında. Bölecä onu bilerlär dolayda da.
Şindi bakalım bir olaya, ani var ilişkilii Tavşam Vançuylan.
Bu olduydu yazın Ay İliya günü, açan bitärdi küüydä şaraplar. Tavşam
Vançu geçärdi aradan, neredä komuşu dädular lafa durardılar, ama diildilär pek
şen.
- Zaman hayır olsun, bobalar! Ne o bölä büük yortuda küsülüysünüz? –
selemnedi Vançu ihtärları.
- Näbalım, yaşayarak, adam türlü-türlü olêr, – cuvapladı onu däduların
birisi, en ihtärı Tanku aga, bir karagöz, kalın kaşlı, kırmızı çeyreli, dayma gülüşü
üzündä dädu.
- Şaşêrım, nasıl siz bölä kuru-kuruya konuşêrsınız. Başka kerä sansın
bulunardı yanınızda bir filcan şarapçık ta… Çıkarsana, Tanku aga, bir oka şarap,
bän konuklayacam, – danıştı ona Vançu.
- Yo-o-ok, bitti nezamandan. Olaydı, kendim dä kiraz edeceydim, –
gariplendi dädu.
- Ozaman buyurun bana evä, kiraz edeyim sizä birär filcancık taazä yaz
şarapçıı, – serioz üzlän dedi Vançu da koparttı adamnarı erlerindän.
Dädular, trıkladarak bastonnarı, gücülä tırmandılar o bayıra, neredä
durardı Tavşamın evi. Ama bir fikir brakmazdı raada onnarı: «Neredän ona bu
vakıtta şarap? Nedän, acaba, yaptı onu? Dooru, var nicä şarap bataandan olsun,
enidän kaynadıp onu şekerlän, ama pek olmêêr islää. Bekim, sapıttı bir-iki banka
bıldırkıdan? Ama durar mı kemik yabanının yataanda?»
Girdilär şoprona, neredä durardı ikiüzkilalık bir varil vranasında geçirili
barsaklan.
- Te buncaaz, yarıyı geçti şansora, – gösterip fıçıcaa, dedi Vançu.
«Bak sän köpää, – düşündü Tanku aga, – içmiş kendisi, maaledä kimsey
duymadaan».
Hepsi dattı birär filcan şaraptan da pek beendilär onu, çünkü benzärmiş
haliz şaraba.
- İslää şarapçık, ama biraz sansın çıkmış gazı, – cızırdadı Tanku aga.
- Sölä dooru, nedän yaptın onu? – sordu dädu, ani bundan yaa o da
kimseydän aşaa kalmazdı.
- Nedän mi?.. – biraz duraklandı Vançu. – Aldım biraz şarap bataa, biraz
da kuru kaberne cibresi, koydum şeker da kaynattım. Sora yavaş-yavaş harcadım,
– söledi Tavşam, sansın ölä dä varmış.
- E nekadar aldın ondan-bundan, – meraklandı dädu. Öbürleri susardılar,
çünkü bölä işlän zanaatlanmazdılar.
143
- O – benim sekretim, reţepti vermeyecäm – sora şekerinizi bozursunuz
da beni takazalarsınız, – ret etti çocuk.
- Hadi, aç şu sekretini bir kapu-komuşuya, hep bir kerä sän açacan onu
birinä, – yalvardı Tanku aga.
- Bekim, ama şindilik susacam, – güleräk genä, Vançu çekti barsaktan taa
birär filcan şarap, ani getirmişti kanistraylan şarap fabrikasından da saklamıştı
onu o dipsiz varilin içinä.
Şükür edip, dädular daalıştılar, güleräk Tavşamın sekretinä. «Hi-hi-hi»,
– gülärdi Tavşam Vançu da, bakarak dädulara, ani, tutunarak biri-birindän hem
dayanarak deyneklerinä, yavaş-yavaş kayardılar bayırdan aşaa.
27. 01. 2003.
144
PEETLÄR
145
146
SEVDALI
Türkü
- Ha, dostum, bana sölä,
Sanki, hepsi mi bölä:
Geç olmuş, uyku basmaz,
Yär aklımdan hep çıkmaz.
- Ya baksana sän bana,
Ne söleyecäm sana:
Geç olar, uyku basmaz,
Yär yanında hep durmaz.
Bän dä senin gibicä,
Hiç uyumêêrım gecä.
Geç olmuş, uyku basmaz,
Yär aklımdan hep çıkmaz.
Bu işin uzun yoludur,
Nicä biz – dünnä doludur.
Geç olmuş, uyku basmaz,
Yär aklımdan hep çıkmaz.
Gençsän, bil islää sevmää,
İş çıktı – bil işlemää.
Geç olmuş, uyku basmaz,
Yär aklımdan hep çıkmaz.
Yär uzak erä varmış,
Bereket çok toplamış.
Geç olmuş, uyku basmaz,
Yärim beni unutmaz.
1958, iyül
147
İYÜL KIRDA
Genä yazın ortasında,
Genä işin koyusunda
İyül geldi kırımıza,
Biz çıktık işimizä.
Ne sölärsin sän, kırım,
Nerendä var taa kayrım?
Tä kombayna gelecek,
Bereketi biçecek.
Var mı nicä ilersinnän
O erlär uysun seninnän?
Gündöndü hem papşoylar
Kaplamışlar çok boylar.
Harmannarı tanımaycan,
Şakaya da saymayacan.
Ne maşina var orda!
Ne gözäl oldu kırda!
Şükür, Vatanım, sana!
Var yaşamak insana.
Herzaman seninnän biz
Herbir işä gidäriz!
1958, iyül
BAA BOZUMUNDA
Gün bayırdan biraz çıkmış,
Çii, duman o kaldırmış.
İnsannar testä-testä
Giderlär baaya tezdä.
Yalılar altın dökerlär,
Kendinä bizi çekerlär.
Gençlär üzüm taşıyêrlar,
148
Gülümseyip, bakışêrlar.
Kız bakêr taa siirektän,
Eli brakmêêr sepettän.
Gözleri, üzüm gibi,
Lafları, şeker gibi.
İş bitti, avşam oldu –
Yalı sevdaya doldu.
Çocuk kızını kapêr,
O uzak erä kaçêr.
Uzak yalı baasında,
Ceviz aacın altında,
İki genç buluşmuşlar,
Geç vakıda kalmışlar.
1958, iyül
KAUL GÖLÜ
Herkeretsin aklımda,
Diilsin uzak – yanımda.
Gidärsän dä – diil yıraa,
Yalın dolêr papura.
Tuna kalkêr, su geler,
Boş erlerin su dolêr
Su içindä çıkêr saz,
Üstün dolêr ördek, kaz.
Pek gözäl kenarların,
Üstündä dalgaların.
Düzeldersin yazın sän
Türlü boylarda insan.
Senin suyun, soluk, gün
Dirilttilär beni dün,
İçindä dä balıklar
Beni büün doyurdular.
149
Kal bölä çok yıllara,
Ver kuvet uşaklara.
Onnarın da kuvedi
Koruyar memlekedi.
1958, iyül
GENÇ BALIKÇI
Küçüktän göl boyunda,
Bakınardı hep orda.
Kim nasıl çiten kurêr,
Oltaylan balık tutêr.
Tä o ediyä bastı,
Torba boynuna astı.
Erken. Göz taa yapışık,
Alêr un birkaç kaşık.
Undan o hamur yapêr,
Sora çiteni kapêr.
Neyä şindi taa durmaa? –
Gider çiteni kurmaa.
Çiteni onun süüttän,
Sopası da pelittän.
Deliinä hamur sürmüş,
İçinä ekmek koymuş.
Kenar suumuş serindän,
Girer suya dizädän.
Burada onun eri,
Paka kurêr çiteni.
Oldu, çiten kuruldu,
Su kenarda duruldu.
Balık ta duruu sever,
Dooru çitenä geler.
Diidi hamur dişinä,
Girer çiten içinä.
Var neyä ona durmaa,
Ama yok geeri çıkmaa.
150
Gün bulutları deldi,
Çocuk çitenä geldi.
Onun ürecii kütleer,
Açan sopaya diiyer.
Balık çıkêr dışarı,
Benizi olêr sarı.
Açan kaldırıp bakêr,
İçindä misir patlêêr.
Şindi var ne annatmaa,
Balıcaa sa salt datmaa.
Genä çiteni kurêr,
Evä dooru o uçêr.
Şindidän çocuk sever
Balık tutmaa. Ama deer:
«Açan büük bän olacam,
Parahotlan tutacam».
Parahoda da pinmää,
Lääzım islää üürenmää.
Olacek balık satmaa,
Kasabalara daatmaa.
1958, avgust
İLKYAZ
Kış kaçtı bizdän uzaa,
Havalar döndü sıcaa.
Kırda eridi kaarlar,
Deredä üzer kaazlar.
Uşak oynêêr yamaçta,
Kuşlar yapınêr aaçta.
Kuli boşta tepiner,
Kaçêr, çüüyer, seviner.
Kolhozçular baalarda,
Sputnik döner yukarda.
İlkyaz genä dä geldi,
Hepsini sevindirdi.
151
1958, avgust
ETULİYA
Diil çoktan, bilerim bän,
İlerdän niceydin sän:
Bir klisecik ortanda,
Prmariya sokaanda.
Senin üzün diişildi,
Açan Sovetlär geldi.
Yanêr elektrikalar,
Şkolalar açıldılar.
Firmalar hayvan doldu,
Çok işlär sendä oldu.
Taa nelär dä olacek,
Hepsi bizä kalacek.
Dedilär, yakınnarda
Şahta olacek kırda.
Ama göl kenarında,
Onun sol tarafında,
Var nicä kurort olsun,
Yarları çiçek dolsun.
Buyurun, kafadarlar,
Hepsicii annadarlar,
Ne olêr şindi bizdä,
Nelär var küüyümüzdä.
1958, avgust
ÇAMURDA
Yazın sıcaan koyusunda,
İyülün bitki pazarında,
Gittik Jöjiyä çamura,
Evä urduk bitki sıra.
Hem sıra, hem dä koltuk
İşä konduk kız-çocuk.
Bu cuvaplı işlerdä
Toplanêrlar büüklär dä.
Tä piner o inneyräk,
Onda bir kalın ürek.
152
«Ver topalak çamurdan!» –
Miti baarêr duvardan.
Şindi gençlär kaçınêrlar,
Çamurdan tez taşınêrlar.
Verin topalaa beeri,
Kaçêr hızlıca geeri.
Topalak konmêêr erä,
O gider eldän-elä.
Tä geçmiş o Koliyä,
Koli atmış Jöjiyä,
Jöji dä sıracıya,
Ani bakmêêr acıya.
Bütün hafta işlemiş,
Büün dä yardıma gelmiş.
Bölecä şindi bizdä,
Ütülüküüyümüzdä.
Yardım yardıma çıkêr,
Çamur dört saatta kalkêr.
1958, avgust
ŞEN OYNÊÊRIZ
Valkaneşin gençlerinä
Elektrikalar yanêr,
Gençlär bayıra çıkêr.
Var birkaç yıldan beeri –
Orda oynamak eri.
Düşünerlär çok bizä,
Aydınnık gençliimizä.
Şen-şen şindi biz oynêêrız
Polka – bir çocuk, bir kız.
Ya bak, ne gözäl gider –
Çocuk kızı çevirder.
Oynamak arasında
Tatlı lafçaaz var onda.
153
Helä genä bakalım,
Gözü ötää atalım.
Kim bu çokça lafeder?
Ne o kızı üüreder?
Oynaylım, sevinelim,
İşleylim, üürenelim.
Genä bu gün gelecek,
Hepsi gözäl dönecek.
Herkerä bölä olsun,
Sevgiylän dünnä dolsun.
Oyun sesleri ötsün,
Granițaları örtsün!
1958, sentäbri
YARDIMCIYKA
Länku taa beş yaşında,
Ama iş karşısında.
Evdä faydası olêr,
Mamu iş ona bulêr.
Açan mamusu gitti,
Kızı işi çeketti.
Parmacıklarna kalkêr,
Ne var masada, bakêr.
İlkin şeyleri toplêêr,
Sora parçayı kapêr.
«Lä-lä-lä», – türkü çalêr,
Açan işini yapêr.
İşi kırnak bitirdi,
Anayı sevindirdi.
Mamu Länkuyu sever:
«Ne girgin kızım büüyer!
154
1958, sentäbri
GÜL HEM ÇALI
Varmış bir adam ölä,
Sevinärmiş o gülä.
Da istemiş, ki olsun
Kapu önü gül dolsun.
Çıkmış bir sabaa gitmiş
Kırdan gül o getirmää.
Te kazmaa o çeketmiş,
Çalı başlamış dürtmää.
Adam dayanêr buna,
Elleri onun kanêêr.
O gülün hatırına
Çalıyı da çıkarêr.
Sıra geler ükletmää
Sırtına o gülleri.
Fena çalıyı görer,
Alıp onu fıydırêr.
«Sän ba, gül, şindi sölä, –
Çalı çekişer ona, –
Neçin seni o aldı,
Sendä dä iinä vardı?..
Sän islää bakılacan,
Bän sade kuruyacam!»
Gül güler,
Bölä söleer:
«Saplamaklan hep olmaz,
Faydan da olsun biraz.
Deyelim herkezinä,
Çalılar gibisinä:
Kimdä fenalık var çok,
Ölesinä hatır yok».
155
ALTAY YOLUNDA
Biysk – kasaba çoktankı,
Yok orada yıkıntı.
O durgudêr trenneri,
Zerä yok yol ileri.
Üklän maşina Biysktän
İlkin gider düzlüktän.
Yol götürer üülenä,
Düz kır kokêr ekinä.
Tä görüner bayırlar,
Nicä maavi bulutlar.
Biz yakına etiştik,
Bu bayırda – çiçeklik!
Şofer haydêêr yılmadan,
Genä derä boyundan.
Helä ne pak derelär,
Nasıl girip-geçilär?!
Su içi sä salt taşlık,
Däärsin, onda yok balık.
Biz suvadan geçärkän,
Gördük balık üzärkän.
Genä maşinamız pak,
Gider yaş iz brakarak.
Ot içindän ürktülär
Büük kulaklı keçilär,
Ard-ardına dizilip,
Daa içinä girdilär.
Traktor geler, gıcırdêêr,
Alaf kışa hazırlêêr.
Dün merayı biçmişlär,
Büün otunu yıvmışlar,
Herbir hayvan başına
Etsin kışın ucuna.
Büük bayıra turmandık,
Sora aşaa salındık.
Bir derecik boyunda,
156
Pak bızaalar boyunca,
Nasıl kilim döşeli,
Ölä çukur çiçekli!
Tä buradan geçtilär
Tok hem sütlü ineklär.
Gün yaklaştı kauşmaa,
Genç kız hazırmış saamaa.
Ne yalabık kazancıı,
Ne kırmızı yanacıı!
Yazın kısa gecedä
Bitmeer türkü gençlerdä.
Çoyu onnarın gelmişlär,
Saabi bu topraa olmuşlar.
1958, oktäbri-noyabri
BEŞALMAYA VARALIM
Dan erleri alaca,
İndim gittim garaja.
Kolçi imemiş ekmek,
Şişirer bir tekerlek.
Dürmä, Angel, kaşını,
Ver Andreyin skatını.
Beşalmaya varalım,
Hem vakıtlan gelelim.
Bas islää, Kolçi, gaza,
Etişelim Kongaza.
Cannanalım orada,
Kayış baksın çoraba.
Yol boyu aul-aul,
Tumbalar oldu daul.
Genä seninnän, dostum,
Büük zorumda buluştum!
1969
Ana sözü, oktäbrinin 31-i 2004 y.
157
BİR FİLCAN
Annadayım bir saklı:
Adam kapmış prost tabeet –
Dayma gelärmiş gecä
Erif biraz keflicä.
Tutarak bu sırayı,
Kaybetmiş pusulayı.
Karı sanmış, hastalık
Geçir bir takazadan,
Ev işinnän alınıp,
Bakmamış, näbêr adam.
Sora koca bir çekiş
Ev içindä çeketmiş.
Açan vakıtlar gelärmiş
Çıksın gençlär alaya,
Palicik tä sokularmış,
Sert salarak, araya.
Gidä-gidä ardından,
Köpää üüretmiş adam,
Ani gezmesin boşa,
Desin «Au!» çok soruşa.
Bir avşam gelmiş adam
Evä biraz sarfoşça.
- Bu şennik çıktı kaça? –
Sordu karı karşıdan.
- Buyurdum salt bir filcan, –
Dedi karıya koca. –
İnanmarsan beni pek,
Annatsın sana köpek.
- Sölä bana, köpecik,
Kaç o attı filcancık?
- Au! – bir kerä köpek salmış
Da ölä yalpak bakmış.
- Dooru, – saabiyka demiş
Da işi ilerletmiş.
Ama ertesi günü
Çamurlu üzü-gözü,
Gücübelä mekleyräk,
Peydalanmış bu erkek;
Beklemiş, nicä bızaa,
158
Karısından takaza.
- Malak gibi patlamışın,
İnsandan da utanmêêrsın!
Sölä doorusunu sän,
Nekadar yuttun filcan? –
Bızlayıp, nicä arı,
Adama sordu karı.
- Büün dä zeedä içmedim, –
Peltekli adam dedi, –
İnanmarsan beni pek,
Annatsın sana köpek.
- Sölä, günahsız sän can,
Kaç filcan emdi kocam?
- Au! – bir kerä köpek salmış
Da ölä yalpak bakmış.
- Dooru, – insan inanmış
Da adamın üstündän
Çamurları sıyırmış.
Üçüncü kerä adam
Okadar çok buyurmuş,
Ani o adım-adım
Koltukta torlak gelmiş.
- Büün benzeersin motkura! –
Çekti karı bir sıra. –
Kaç filcan şarap içtin?
Nerdä donnu kaybettin?
- Te, – emin etti adam,
Ani almış bir filcan. –
İnanmarsan beni pek,
Annatsın sana köpek.
- Sölä, Bozka kafadar,
Şarap içti nekadar?
- Au! – saldı genä köpecik,
Deyip, ani biricik.
E kaç rakı devirdi,
Açan bu hala geldi?
- U-u-u-u! A-a-a! –
Bıkmış pali ulumaa.
Yazıldı şiirlendi Kırımcı Vanişin annatmasına görä.
Ana sözü, iyülün 27-si 1991 y.
159
1992-CI YILA HÊY-HÊY
Aho, hoo!
Hey, çocuklar-boncuklar,
Ellerinizdä çannar,
Kamçıyı patladınız,
Ne kuvet var baarınız:
«Aho, hoo!»
Şindi bırda duralım,
Bir hêy-hêy okuyalım.
Alıp kalpakları elä,
Deyin prezidentlerä:
«Saa olun hem açıkgöz,
Hem annaşınız taa tez,
Zerä kavgaya bıktık
Hem derin erä battık.
Zor bu halda üürennmää
Hem saalam erif büümää.
İsteeriz açık candan,
Urdurup duruk filcan,
Tombarlak Evrostolda,
Olmaylım yaban orda».
Helä genä, ba dostlar,
Ötsünnär bizim çannar.
Hem dä bütün ürektän
Baarın hepsiniz birdän:
«Aho, hoo!»
Hepsimiz biz neetlendik,
Sözleşip, bölä dedik:
«Gezecez çok aralar,
Çak süününcä şılaklar».
Çak bayıra biz çıktık,
Orada da buluştuk
Hacı Miti Maşiylän
Lefterov da Mişaylan –
Bereketi baalardan
Verdilär onnar boldan.
Sora saptık araya
Bizim Miti agaya,
160
Ani kaldırdı paaya
Laanayı hem suanı.
Koyup kovrik torbaya,
Girdik Zabun Savaya:
Baaları da sürülü,
Traktoru da düzülü.
İndi demir beygirdän
Da sordu bizä birdän,
Bileriz mi haydamaa
Hem dä traktoru düzmää.
Açan gözäl sözleştik,
Elini onun öptük,
Üzär gram bizä döktü.
Diil pek yırak onnardan
Uuradık o zabuna,
Ani almış arenda,
Ki beslesin çok dana.
Ver, Allaam, ekmek hem tuz,
Kim verdiydi çok karpuz.
Götür bizi, pateka,
Nerdä Vasi Pateta,
Annatsın, nicä işleer
Haliz bir pensioner.
Afet, kaldın sonuna,
Sofiya Vasilyevna.
Başça «Voshod» eşerdi,
Nerey elceezin diidi.
Ana-boba seviner,
Ani uşaa raat büüyer.
Urun genä bir kerä
Şu kamçıları erä,
Sora soluk alınız,
Büük kuvetlän baarınız:
«Aho, hoo!»
Maşinaya pindirdi
Da bayırdan indirdi
Bizi Goguța Çolak,
Ani ürecii pek pak.
Duydu Sayın burnusu
161
Taazä kolbas kokusu.
Grozdi Zaari karşladı –
Hepsimiz onda kaldı.
Buyurduk hem tuzlandık,
Sora genä yollandık.
Karşı gelgik bir taliga,
İçi dolu mamalıga.
- Kimdän, kimdän bu adam?
- Terzi Fedi batidän.
Durduk biraz şkolada,
Ama suuktu burada.
Gaz gelmemiş deyni hiç,
Sertlendi Stepan İlyiç.
Nekadar gezmişik biz,
Acıdı başlarımız.
Kurtulmaa deyni bundan,
Verdi fırşı Moldovan
Bir kopça bolnițadan.
Sora çıktı Motuzok
Da verdi bizä urok:
«İçin sucaaz pınardan,
Ani yaptı diil çoktan
Simu Moşka buradan».
Açan biraz cannandık
Hem dä parayı saydık,
Bölecä biz kotardık:
Bir payını – kliseyä,
Batüşka Dimitriyä,
Biraz – Bufu Lizaya,
Kalanını – kasaya,
Bizim Nina kakuya.
Ura-ura çannarı,
Kırıldı kenarları.
Düzmää deyni onnarı,
kaldırdık Çolakları,
Zabun Mişaya geldik,
Eni torba diktirdik.
Ükletti alma Çöçika,
Çıkardı kolaç Sonika.
162
Gidä-gidä biz dindik,
İbiliyä etiştik.
İçerdä gazı yakmış,
Birkaç maalä yısıtmış.
İnsannar bu sıcakta
Hepsi uykuda kalmış.
Da görer onnar bir düş:
Baalar gercik eşermiş,
Kırlar hepsi ekilmiş,
Tok sulanmış hayvannar,
Çalışêrlar insannar.
Tükännarda sergennär
Mal aarlıından çökmüşlär.
«Yu-hu-hu!» – baarêr düünnär,
Ne uslu yaşêêr dünnä!
Bu Eni Yıla karşı
Düşünüz çıksın aslı!
Çekin genä çannarı,
Patladın kamçıları,
Eni Yıla, çocuklar,
Baarın ne sesiniz var:
«Aho, hoo!»
Ana sözü, dekabrinin 28-zi 1991 y.
BUCAKTA ŞARAP DATLI
Unudulmasın adı
Hem kalsın onun dadı –
Şarabı buyuralım,
Akılı kullanalım.
Urun, ba kafadarlar,
Ötsünnär bu filcannar.
Selemet bizä ortak,
Konuklanın Bucakta.
Dünneyi aştı çoktan
Taa çevik o şılaktan.
Saymayan onu pek yok,
163
Çünkü imdatı var çok.
Gezdirär, beki, bizi
Ya da uyudar sizi.
Beki dä, düüştürecek,
Sora öpüştürecek.
Filcanda şarap çüüyer,
Güneşin şafkı oynêêr.
O çaarêr birleşelim
Hem havezlän işleylim.
Filcanı kaldıralım,
Bir cömert söz analım:
Bucakta şarap datlı,
Saa ol, kim onu yaptı!
Ana sözü, martın 20-si 1993 y.
164
PUBLİŢİSTİKA
169
GAGAUZ ERİ KORKUDA MI?
Millet azınnıkları zamannardan savaşarmışlar kabul etsinnär serbestliini
hem baamsızlıınıı annaşmaklan, ama o olmadıynan, onun için cenk edärmişlär
hem büün dä ederlär diil bir gün, ama yıllarlan... Cenkleri her zaman politiklär
kopuşturêrlar, ama şindiki politiklerin taa çoyu annadılar, ki siläh kuvedinnän
annaşmak – o diil çok vakıda. Hem biliner, ki baamsızlık savaşmakları – o ölä
bir ateş, angısını nekadar çalışma süündürmää, o enidän altından debreşer. Te
neçin Moldova, ani o da biraz kana bulandıydı, toplayıp aklını, geldi o karara, ki
versin gagauzlara maasuzlu dooruluk statusu. Bu Kanonnan Moldova Parlamenti
çok başka devletlerin burnularını sildi, çünkü gösterdi, ki en karmaşık soruşlar
halklar arasında var nasıl sökülsün kansız, tombarlak masa karşısında, ama
bunun için öncä kuvet koyuldu.
Kimi ihtärlar sorêrlar: «Ne verecek bizä bu zakon? Taa bir-iki ay
vermeseydilär pensiyayı, unudaceydın, ne erdä sän yaşêêrsın». Parasızlıı onnar
baalêêrlar referendumnan. Burada dayma taş atılêr bizim liderlerin aullarına,
çünkü onnar kabaatlıymış. Şindi parasızlık hererdä, ama diil salt bizdä. Kimsey
büün doldurmayacek paraliyanı altınnan.
«Ozaman neredän bulunêr ödek grevcilerä, açan onnar işi brakêrlar? –
sorêr insannar. – Elbetki, pensioner şansora yufka adam, onu kolay gücendirmää,
ki o bişey için cuvap çekmeer. Kimisi sayêr onu hazıroncu, ama o diil dooru.
Bizim pensiyamız kazanılmış. Kimimiz kırk yıldan zeedä çalıştı. Biz verdik
hepsini, ne lääzımdı devletimizä, şindi savaşmasınnar çekmää bitki ölümnükleri
bizdän».
«Ama liderlär için yok ne prost sölemää, – deer küüdaşın biri Petri
Karanfil, – çünkü onnara da diil kolay, ama taa da zordu öncä. Onnara gelecek
gün da anmak taşı konulacek, çünkü en korkunç vakıtlarda onnar cannarını
ortalaa koyduydular. Onuştan büün hem herzaman çöktürelim dizlerimizi onnarın
karşılarında. Canabileri – S. Topal, M. Kendigelän, K. Tauşancı, L. Dobrov, G.
Kalçu hem başkaları».
Ne verer bizä zakon, sordunuz. Verer çok. Bu Kanona görä Moldova
garant olêr bizim gagauzların politik, ekonomik hem kultura soruşları için.
Bundan da iisi olur mu? Bunu biz saburluumuzlan kazandık. Şansora bütün
dünnä bilecektir, ki Moldovada Bucakta toplu gagauzlar yaşêêr. Bu serbestlii
bizä vereräk, Moldova da taa kaavileştirer kendi baamsızlıını, ama saymayalım,
ki butürlü biz Moldovadan ayırılêrız. Düşünelim butakım: nicä bän ayırılacam
küüyümdän, açan burada benim evim dä, varlıım da, topraam da? Gagauziya
da ölä. O Moldovanın bir payıdır, nicä bir saalam insan iki ellän, iki ayaklan,